PEN S.Az.

آذربایجان در دوران رضا شاه

2026-08-26T13:32:13.364+02:00

محمد حسین یحیایی

رضا شاه در روستای آلاشت سواد کوه در مازندران در یک زمستان سرد و تاریک در یک خانه محقر روستایی که در دامنه های رشته کوه های البرز قرار داشت در سال 1265 خورشیدی بدنیا آمد. با اینکه شمال کشور همواره پر آب و پر محصول بود و در مقایسه با نقاط دیگر از نعمت بیشتری برخوردار بود اما رضا شاه دوران کودکی بسیار سخت و دشواری را از سر گذراند. زیرا نفرات خانه پدری پر تعداد بودند. پدر رضاشاه «عباسعلی داداش بیگ » هم مسن بود و هم از بیماری مزمنی که سال ها گرفتار آن بود رنج می برد.

گفته می شود که عباسعلی داداش بیگ از نفرات قشون قاجار بوده در برخی عملیات نظامی مشارکت داشته است. ولی آنچه مسلم است سال های طولانی در همین روستای آلاشت زندگی کرده و به دفعات هم ازدواج کرده بود و دارای فرزندان زیادی از این ازدواج های مکرر شده بود. مادر رضا شاه آخرین همسر عباسعلی « نوش آفرین » نام داشت که فاصله سنی زیادی با وی داشت . این دو در تهران در منزل « علی خان » که برادر نوش آفرین بود باهم آشنا شدند. علی خان برادر نوش آفرین پزشگ دربار قاجار و حکیم باشی مخصوص « کامران میرزا » بود که همراه با خانواده از قفقاز به این منطقه مهاجرت کرده بود و سال ها به شغل طبابت مشغول بوده است. علی خان در تهران همراه با نوش آفرین در یک خانه در منطقه سنگلج زندگی می کردند. علی خان از اقوام مادری عباسعلی بود که نشان می دهد عباسعلی هم احتمالا از همان منطقه قفقاز بوده است.

داستان آشنایی عباسعلی با نوش آفرین به این ترتیب بوده است که عباسعلی برای مداوا به علی خان مراجعه می کند و چند روزی در خانه آنها ساکن می شود تا تداوی شود. در این مدت علی خان از خواهر جوان خود نوش آفرین می خواهد که از عباسعلی پرستاری کند، در این مدت عباسعلی به نوش آفرین دلبسته می شود و از او خواستگاری می کند که مورد پذیرش قرار می گیرد. بعد از ازدواج همراه با عباسعلی عازم روستای آلاشت می شود. نوش آفرین جوان مورد استقبال اقوام و نزدیکان عباسعلی قرار نمی گیرد و از همان روز های نخست بدرفتاری که بخش عمده آن از روی حسادت و عدم آشنایی با فرهنگ منطقه بود آغاز می شود. نوش آفرین در برقراری ارتباط با اقوام عباسعلی بعلت تفاوت های زبانی ( نوش آفرین به تورکی سخن می گفت ) و فرهنگی مشکل داشته و خود را در انزوا حس می کرده است. در این مدت حامله شده دوران سخت بارداری را تحمل می کند ، تا اینکه بار دیگر عباسعلی حالش ناخوش و وخیم می شود و بار دیگر برای مداوا نزد علی خان در تهران می رود که دیگر هرگز به روستای خود بر نمی گردد و همانجا فوت می کند. در این فاصله نوش آفرین زایمان می کند و رضا ( رضا شاه ) بدنیا می آید.

با مرگ عباسعلی در تهران فشار و سختگیری افراد دیگر خانواده به نوش آفرین افزایش می یابد، تا جائیکه صبر و شکیبایی را از وی می ستاند. در نتیجه نوش آفرین زن جوان و خسته از زندگی در محیط نا خوشآیند تصمیم می گیرد که با کودک خود بار دیگر به نزد برادرانش در تهران برگردد، البته می دانست که آینده سختی در انتظار آنها است. زیرا راه سوادکوه تا تهران که باید با اسب و قاطر پیموده شود در آن فصل سال پر خطر و دشوار بود. هنوز برف و بوران بر منطقه حاکم بود و کودک خرد سال را تهدید می کرد. در مسیر راه تاب و توان کودک از بین می رود و از فرط سرما بیهوش می شود که گویا افراد کاروان به این نتیجه می رسند که دیگر امیدی به زنده ماندنش در میان نیست، ولی مرد سالخورده و با تجربه ای به دادش می رسد وبه مالش دست و پای کودک می پردازد که کودک از یخ زدن و مرگ نجات پیدا می کند. گریه و تکاپوی کودک موجب شادمانی همگان بویژه مادر درد کشیده اش می شود.( در این رابطه داستان های زیادی نقل و یا از سوی برخی ها برای اهداف خود ساخته و پرداخته شده که بیشتر حماسی است و نمی تواند واقعی باشد ).

نوش آفرین همراه با کودک خود این بار در خانه برادر دیگرش به نام « ابوالقاسم » زندگی خود را در چهار راه حسن آباد محله سنگلج آغاز می کند. مدرسه و پادگان نظامی قزاق ها در این منطقه قرار داشت و ابوالقاسم خیاط قزاق ها بود و لباس های آنها را می دوخت. رضا شاه دوران کودکی و نوجوانی خود را در این منطقه گذراند. در نتیجه با رفتار و گفتار نفرات قزاق از نزدیک آشنا شد و شاید هم آرزوی گرویدن به آنها را در دل پروراند.فقر مالی خانواده مانع از آموزش وی در این دوره شد و در یک گارگاه مسگری به شاگردی مشغول بکار شد. ابوالقاسم دایی رضا متوجه غلاقه وی به نیرو های نظامی قزاق شد و با روابطی که داشت توانست در 14 سالگی وی را بعنوان کمکی وارد قزاقخانه کند. در این دوره نفرات قزاق از کودکان و یا جوانان تنومند و فقیر انتخاب می شدند که بتوانند با آموزش سخت، خشن و سنگین قزاقخانه سازش کنند و از عهده آن برآیند. اداره و دیسیپلین قزاقخانه در دست افسران روس بود. مهارت، مقاومت و تیزهوشی رضا باعث شد که بعد از مدتی در دسته تیر قزاق پذیرفته شود و در پرتاب تیر و مسلسل ماکسیم مهارت نشان دهد.از آن رو در قزاقخانه به رضا ماکسیم مشهور شد و مورد توجه قرار گرفت.

رضا شاه 29 ساله بود که مظفرالدین شاه قانون مشروطه را امضاء کرد، آگاهی چندانی با امور سیاسی کشور نداشت و از آنچه در پیرامونش می گذشت بی خبر بود، در این سال ها سفارت خانه های اروپایی برای حفظ و امنیت خود نیاز به نگهبانی داشتند و رضا خان بعنوان نگهبان در سفارت های آلمان و هلند مشغول بکار شد و بار دیگر به نیرو های قزاق پیوست. در دوران محمد علی شاه و حاکمیت استبداد صغیر روانه تبریز شد تا مقاومت مشروطه خواهان را درهم شکند ولی موفقیتی بدست نیآورد و به تهران باز گشت.بعد از پیروزی مشروطه خواهان و سقوط محمد علی شاه این بار برای مبارزه با مخالفین مشروطه بار دیگر به تبریز فرستاده شد و این نشانگر آن است که رضا شاه مطیع فرمان و دستور مافوق بود و از خود اراده ای نداشت. رضا شاه در دوران خدمت خود در نیرو های قزاق برای سرکوب هر گونه جنبشی آماده خدمت بوده و به مناطق مختلف کشور فرستاده می شد و به تجربه آموزی و شناخت مناطق مختلف از سوی وی می انجامید که در دوران بعدی از آن بهره گیرد. مدتی هم در کرمان در خدمت خانواده پر نفوذ و قدرتمند « فرمانفرمایان » قجری قرار داشت که به شدت تحت تاثیر افراد آن خانواده قرار گرفت. خانواده فرمانفرما از مالکین بزرگ و بسیار ثروتنمد بود آن دوران بودند و فرزندان خود را برای تحصیل به اروپا می فرستادند. هرچند افراد این خانواده اغلب آزادی خواه و طرفدار سرسخت مشروطه بودند ولی رفتار برخی از آنان تحقیر آمیز برای رضا خان بود.گاهی با ترحم و گاهی دیگر با سرکوب همراه بود زیرا رضا خان را سربازی ساده و بی سواد می دیدند. رضا خان با احساس حقارت با چاشنی کینه ورزی به آنها می نگریست. شاید همین احساس حقارت و کینه ورزی بود که وقتی به قدرت دست یافت و شاه ایران شد بخش مهمی از املاک فرمانفرمایان را به تصرف در آورد تا بخشی از عقده های سرکوب شده و پنهان در درون خود را تسکین دهد.

رضا شاه بیشترین آموزه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خود را در دوران احمد شاه قاجار بدست آورد، در دوران وزارت جنگ و نخست وزیری آن را تقویت کرد و روابط خود را با افراد، نهاد ها و ارگان های ذی نفوذ سیاسی در داخل و خارج گسترش داد، تا به قدرت دست یافت. سلیمان میرزا اسکندری که خود را سوسیالیست می نامید از رضا خان مدت ها حمایت می کرد و بر این باور بود که رضا خان زمینه ساز جموریت خواهد بود ولی با اعلان شاهی، از او فاصله گرفت. ولی افراد دیگری مانند دشتی، رهنما، داور، تدین، تیمورتاش، بهرامی، نصرت الدوله و برخی دیگر از شخصیت های برجسته دوران که پیش تر ها عهد و پیمانی با رضا خان نداشتند، در کار بر پا داشتن دیکتاتوری با تمام نیرو تلاش کردند و آماده قبول پست های مهم شدند ( مسعود بهنود، پیشین، ص 79 ) در این میان رضا شاه بازی های سیاسی خود را آغاز کرد و تلاش ورزید که قدرتمندان گذشته را تابع خود سازد و در این راه موفقیت های چشمگیری هم بدست آورد. برخی نیز برای حفظ موقعیت خود مجبور به تمکین شدند تا موقعیت و اموال خود را حفظ کنند. البته برخی هم همچنان مخالف و یا دو دل بودند که رضا شاه با آنها چگونه رفتار خواهد کرد. در این میان افرادی هم مانند عبدالحسین تیمورتاش، تحصیل کرده نظامی در سن پترزبورگ میدان داری می کردند تا تاجگذاری رضا شاه به بهترین نحو اجرایی شود و در آن مهمانان داخلی و خارجی شرکت نمایند.( در تالار آئینه کاخ گلستان ) فروغی در مراسم تاجگذاری خطابه ادبی، تاریخی و حماسی آماده کرده بود که قرائت کرد و در بخشی از آن آمده بود: شهریارا انعقاد این محفل عالی که وجوه ملت ایران با قلبی سرشار از شادی و مسرت و صمیمیت و ارادت در آن شرف حضور یافته و مقارن این احوال عموم اهل مملکت در سرتاسر ایران به جشن و سرور اشتغال دارند و دوستان خارجی ما نیز با شوق و ذوق وافر در این شادمانی شرکت می نمایند، تنها برای آن نیست که پادشاه نو به تخت این سلطنت کهن پای می نهد و تاجئ کیانی بر سر می گذارد، بلکه برای آن است که به این ملت ستمدیده بشارت رسیده است که بار دیگر آب رفته به جوی باز می گردد و ایام سربلندی و عزت روی می نماید... ( مسعود بهنود، پیشین، ص 86 ) این گفتار تملق آمیز خوشآیند رضا شاه بود که پایه های نظام دیکتاتوری را به راحتی پی ریزی کند و خود را قدرت مطلق بداند. رژیم تازه تاسیس را نخست دولت بریتانیا و سپس شوروی به رسمیت شناخت.

رضا شاه به فکر تمرکز قدرت در دست خود بود و با زرنگی و کنجکاوی بدنبال الگو برداری و یا الگوسازی بود زیرا از سنت و شیوه کشورداری بی بهره بود. از آن رو به دولتمردان پیشین نیاز داشت که بتواند تیم خود را از میان آنان برگزیند هرچند رضا شاه در دوران صدارت خود با روحیه برخی از آنها آشنا شده بود و حتی پست وزارت به آنها داده بود. در این راستا قرعه بنام محمد علی فروغی افتاد که پست نخست وزیری را بپذیرد. بدین ترتیب نخستین دولت رضا شاه را فروغی تشکیل داد و در 28 آذرماه 1304 دولت چند ماهه خود را تشکیل داد تا دوران گذار را به پیش ببرد. در این دولت افرادی مانند مرتظی قلی بیات ( وزیر مالیه ) و علی اکبر داور ( وزیر فواید و تجارت ) شرکت داشتند. فروغی از همان روز های نخست فهمید که دوران جدیدی آغاز شده که باید همه گوش بفرمان رضا شاه باشند، از آن گذشته افراد جاه طلب و فرصت جویی هم وارد میدان سیاست شده اند از جمله تیمورتاش آشنا با فرهنگ غرب، داور آشنا با مفاهیم حقوقی غرب و دیگران که در حوزه نظامی و سیاسی یاور رضا شاه بودند و وی را تا کاخ شاهی مشایعت کردند. در این میان افرادی هم در مخالفت اصرار داشتند و همواره به رضا شاه یادآوری می کردند ( سلیمان میرزا ) که هدف، برپایی نظام جمهوری بود که ما همپیمان شدیم و قسم خوردیم ولی هم اکنون

زیرپا گذاشته شد. آذربایجان با نگرانی پیشآمد ها را زیر نظر داشت و واکنش های تند و سریعی هم از خود نشان نمی داد، شاید هم آرامش قبل از طوفان بود، زیرا هنوز ماهیت و عملکرد رضا شاه در رابطه با آذربایجان و خواسته های آن روشن و آشکار نبود. هرچند برخی از نمایندگان فعال آن دوره مانند حسن تقی زاده چشم به آینده دوخته بود که بتواند جایگاهی در دولت داشته باشد. ولی همزمان رضا شاه به فکر تخلیه آذربایجان از ثروت و اندیشه بود. در این راستا نخست چشم طمع به جواهرات اقبال السلطنه ماکویی دوخت و صندوق های پر از جواهرات وی را به تهران منتقل کرد. اقبال السلطنه سال های طولانی در حفظ مرز های شمالی و غربی کوشیده و موفق شده بود.

رضا شاه بعد از چند ماه دولت کوتاه مدت فروغی به « مستوفی الممالک » ( حسن مستوفی ) متمایل شد و ایشان را به نخست وزیری انتخاب کرد. هدف رضا شاه از انتخاب مستوفی نزدیک شدن به مقامات پیشین بود که هم قدرت و هم روش اداری را می دانستند و می توانستند به رضا شاه کمک کنند. همراه با آن به افراد ناراضی و مطرح مانند « مدرس » تاثیر گذار باشند. مستوفی جایگاه ویژه ای در دربار قاجار داشت و از کودکی در دربار بزرگ شده بود. در انتخابات مجلس که در دوران صدارت مستوفی برگزار شد تعدادی از طرفداران مدرس وارد مجلس شدند. ترکیب مجلس خوشآیند رضا شاه نبود و باید به کار مدرس پایان می داد. چند توطئه برای کشتن مدرس ناکام ماند.مستوفی نزدیک به یک سال صدرات را پیش برد ولی نتوانست ادامه دهد، در این مدت رضا شاه موقعیت خود را تحکیم کرد و توانست دارایی های خود را افزاش دهد.

بعد از مستوفی نوبت مخبرالسلطنه ( مهدی قلی هدایت ) رسید و در 16 خرداد 1306 دولت خود را تشکیل داد. در دولت هدایت سید حسن تقی زاده در سمت وزیر مالیه و وزیر طرق و شوراع شرکت کرد. رضا شاه تجربه زیادی به دست آورده بود و به سراغ مردی رفت که سال ها والی آذربایجان بود و از خانواده های شناخته شده دوران قاجار که در انقلاب مشروطه شرکت کرده و پدرش از وزرای محمد علی شاه دشمن مشروطه که نشانگر اختلاف نظر پدر و پسر در آن دوران بود. هدایت تحصیل کرده آلمان و آشنا با فرهنگ غرب بود. مردی نرم خو و دوستدار هنر و موسیقی که آگاهی زیادی در رابطه با مخابرات داشت. در هنگام اقامت و تحصیل در آلمان به فلسفه آن کشور تمایل پیدا کرده بود. رضا شاه خود نیز به آلمان گرایش داشت و با هدایت همسو بود. در این میان عبدالحسین تیمورتاش بعنوان واسطه بین آن دو عمل می کرد. هدایت دکتر میلسپو آمریکایی را با بازی سیاسی از کار ریاست کل مالیه برکنار کرد تا رضا شاه را راضی کند، زیرا رضا شاه خواهان پایان دادن به کار میلسپو بود. هدایت با فقه و اصول هم آشنایی داشت که توانست با روحانیت قم کنار بیآید و در برخی موارد آنان را ساکت و آرام کند.

در این دوره بیشتر کارهای اجرایی از سوی تیمورتاش پیش می رفت که عنوان وزیر دربار را داشت، هرچند حاکمان واقعی ولایات فرماندهان ارتش و یا نظمیه بودند که زیر نظر خود رضا شاه قرار داشتند. در این سال ها رضا شاه قدرت نمایی می کرد و مقدار املاک خود را به شیوه های مختلف که گاهی با کاربرد خشونت پیش میرفت افزایش می داد. البته تعدادی هم برای حفظ جان و مال خود بهترین و حاصلخیزترین املاک خود را بعنوان هدیه به رضا شاه می دادند. در انتخابات دوره هفتم مجلس تعدادی از طرفدران رضا شاه که هدایای گران قیمتی به شاه هدیه کرده بودند وارد مجلس شدند، افرادی مانند مدرس از راه یابی به مجلس باز ماندند. تیمورتاش همراه با داور در صدد برپایی قوانین جدید و مدنی بودند تا پایه های دادگستری نوین را پی ریزی کنند زیرا رضا شاه هم خواستار آن بود. البته روحانیون به شدت برآشفتند و با اینگونه فعالیت ها مخالفت می کردند. ولی تیمورتاش همراه با دیگر تجدد خواهان با آنها مقابله می کردند. با اجرای سیاست های رضاشاهی تعدادی از سیاست مداران کهنه کار مانند مصدق و قوام عزلت گزیدند و به املاک خود رفتند تا مخالفت خود را نشان دهند.

تغییرات در همه حوزه های اجتماعی و سیاسی و حتی دیپلوماسی آغاز شده بود، سفارت خانه های جدیدی در کشور های مختلف گشوده می شد و در این کار ابتکار عمل در دست تیمورتاش بود و تعدادی دانشجو برای تحصیل به خارج فرستاده شدند تا با تکنیک روز آشنا شوند.البته در اعزام آنها رضا شاه دخالت مستقیم می کرد. دانشجویان اعزامی با لباس متحد الشکل گرد هم آمدند تا سوار اتوبوس ها شوند از آن گروه تعدادی در سیاست کشور تاثیر گذار شدند ( بازرگان، سنجابی، خلیل ملکی، عبداله ریاضی، محمد علی حکمت، مهدی حسابی، رضا رادمنش، اسماعیل آزرم و... ) هر چه زمان می گذشت او خودخواه تر، خشن تر و مستنبد تر می شد ( مسعود بهنود، پیشین، ص 107 ). در این دوره« تاج الملوک » مادر محمد رضا برای یاد گیری پروتکل و دیگر مراسم دربار از بزرگان قاجار آموزش می دید تا در دیدار های سران کشور های دیگر مشارکت داشته باشد. تیم تیمورتاش ( داور، نصرت الدوله و... ) خواهان مشارکت زنان در جشن ها بودند که نیازمند پوشش مدرن بود، در این جشن ها سفرا با همسران خود شرکت می کردند که پوشش اروپایی داشتند و به موسیقی دلنواز گوش می دادند. یکی از عوامل موثر در قانون کشف حجاب زنان مسافرت « امان اله خان » به همراه همسرش به ایران آمده بود.

در این دوره در داخل کشور با مطبوعات که می خواستند مقالاتی پیرامون آزادی، دمکراسی، حقوق اجتماعی و فردی مطلب بنویسند به شدت برخورد می شد و روشنفکران ایرانی بویژه در آلمان به انتشار مقالات مختلف ادبی و سیاسی می پرداختند و همزمان تاریخ باستانگرایی را گاهی با چاشنی حماسی منتشر می کردند . ده ها انجمن ادبی و شاهنامه خوانی تشکیل شده بود. مجله های کاوه، ایرانشهر، فرنگستان و... ترجمه های زیادی را از ادبیات اروپا منتشر می کردند و خواهان پی روی مطلق از آداب و رسوم غربی بودند که بتوانند با استفاده از علوم جدید از خرافات و عقب ماندگی گذر کنند، از نویسندگان مطرح در این نشریات می توان به تقی زاده، کاظم زاده ایرانشهر، رضا زاده شفق، رشید یاسمی، جمال زاده، اردلان، مشرف نفیسی، مرتظی یزدی، تقی ارانی و... اشاره کرد که برخی مورد غضب رضا شاه قرار گرفتند و گرفتار زندان و یا مرگ شدند. همراه با آن داستان نویسی، نمایش نامه نویسی و تاتر رونق می گرفت و به پیش می رفت. تیمورتاش تلاش می ورزید هنر نمایشی را به سبک روسیه که در آن جا تحصیل کرده بود به پیش ببرد و گوشه چشمی هم به فرانسه و هنر آنجا داشت. رضا شاه با نظارت بر آنها به حفظ امنیت داخلی توجه داشت به عملکرد دولتمردان، سرمایه داران و فرماندهان نظامی را زیر نظر می گرفت و کوچکترین شک و تردیدی باعث اخراج، تبعید و گاهی مرگ مشکوک آنها را به همراه داشت. حکومت نظامی و اختناق رضا شاه لرزه بر اندام مردم و روشنفکران انداخته بود و همین امر سبب شد که رفته رفته رضا شاه پایگاه اجتماعی خود را از دست داد و سرعت سازندگی هم به شدت کاهش یافت. رضا شاه در کار سیاست به دوستان و همکاران نزدیک خود هم رحم نمی کرد و با کوچکترین شک و تردید آنان را از خود و مقام سیاسی و اجتماعی می راند.در این راستا می توان به نصرت اله فرمانفرما اشاره کرد که مورد بی مهری قرار گرفت و به زندان افتاد. در سوی دیگر تیمورتاش یار دیرین رضا شاه قرار داشت که بعنوان وزیر دربار در همه امور اداری دخالت می کرد و با شرکت نفت انگلیس به مخالفت بر می خواست. از این رو بریتانیا همواره بدنبال فرصتی بود که بتواند تیمورتاش را از صحنه سیاسی دور کند و در نهایت آن را بدست آورد. تیمورتاش در برگشت از اروپا مورد استقبال مقامات شوروی قرار گرفت و قول و قرارهایی در میان آنها رد و بدل شد که حجم تجاری شوروی افزایش یابد و بعد از بریتانیا روس ها در حوزه های نفتی فعالیت کنند. همین گفتگو ها کافی بود که تیمورتاش مورد غضب قرار گیرد و بعد از مدت کوتاهی از همه سمت های خود برکنار شود. و حتی زیر نظر و بازجویی قرار گیرد. اقبال چند ساله تیمورتاش رو به افول بود، دوران غم و اندوه فرا رسیده بود. چند ماه بعد تیمورتاش به زندان قصر انتقال یافت و همه وساطت ها بی نتیجه ماند. در این هنگام « کاراخان » نماینده شوروی به دیدار تیمورتاش رفت که همین دیدار بهانه دیگری بدست رضا شاه داد که گویا هدف از این دیدار رساندن پیام رمز به تیمورتاش بوده است که هدف از آن توطئه یی برای سقوط و یا کشتن رضا شاه بوده است. شب هنگام، تیمورتاش که از صبح آن روز به سرداب تاریکی منتقل شده بود، با آمپول هوای پزشگ احمدی کشته شد ( مسعود بهنود، پیشین، ص 124 ).

در این دوره مجلس هشتم شروع بکار کرده بود که همه نمایندگان مطیع رضا شاه بودند و کسی جرعت انتقاد نداشت. فرصت لازم برای بریتانیای کبیر پیش آمده بود که بتواند قرارداد جدیدی با وساطت تقی زاده منعقد سازد. بعد از آن دوران طولانی مخبرالسلطنه ( مهدیقلی هدایت ) که با تجدد و فرهنگ غرب زاویه داشت به پایان رسید و از قدرت کناره گیری کرد.

رضا شاه در همه عرصه های سیاسی و اقتصادی نفوذ کرده، رقبای خود را یکی بعد از دیگری از میان برداشته بود، رجال مطرح در سیاست دیگر خواهان مشارکت در امور سیاسی نبودند و با خطرات آن هم آشنا شده بودند، در نتیجه رضا شاه بار دیگر محمد علی فروغی را برای تشکیل کابینه وادار کرد. در کابینه فروغی سرلشگر احمد نخجوان، علی اکبر داور، محمود جم، بیات و... شرکت داشتند. فروغی دولت خود را در 26 شهریور 1312 تشکیل داد و برنامه منسجم و راهبردی در پیش رو نداشت.زیرا رضا شاه خود همه امور را در دست گرفته بود. در اروپا فاشیسم در حال پیشروی بود و انتظار می رفت که در آینده نزدیک جنگی دیگر اروپا را به کام خود کشد. هدف نهایی هیتلر اتحاد جماهیر شوروی بود از آن رو ایالات متحده آمریکا و بریتانیای کبیر بدون نگرانی و حتی خشنود از مسلح شدن هیتلر در آلمان بودند. رضا شاه در ایران با استبداد مطلق حکم می راند و به حاکم خود شیفته تبدیل شده بود که خوشآیند بریتانیا بود. رضا شاه با فرهنگ غرب آشنا نبود و بین سنت و مدرنیته در آمد و شد بود. شاید همین موضوع باعث شد که فروغی زمینه بازدید رضا شاه را از ترکیه فراهم آورد. در این دوره سفیر ایران در ترکیه « مستشار الدوله صادق » از طرفداران مشروطه و ریاست مجلس موسسان را در ابتدای سلطنت رضا شاه به عهده داشت. سفیر بگونه ای مسافرت رضا شاه را برنامه ریزی کرده بود که دیدارش طولانی تر از برنامه باشد ( از 15 روز به یک ماه افزایش یافت ) و دیدار های متعددی هم با آتاتورک صورت گیرد که بسیار در رضا شاه تاثیر گذار خواهد بود. براستی رضا شاه از همان ابتدای ورود خود به ترکیه مجذوب اقدامات آتاتورک شد. زن ها ی زیادی را بدون چادر و روسری در مراکز اداری، تولیدی و بهداشتی و خدماتی مشاهده کرد. ( در ترکیه الفبای عربی به لاتین تغییر کرده بود، تعطیلی هفتگی و تقویم هجری به میلادی تبدیل شده بود، دختران ترکیه باله می رقصیدند و ترانه می خواندند، از آن گذشته در قانون اساسی آن واژه لائیک گنجانده شده بود ).همراه با آن مجذوب شعار های ملی و ناسیونالیستی تورک ها شد که بطور مداوم تبلیغ می شد. در برگشت به ایران همواره از آتاتورک یاد می کرد و آن را مرد بزرگ می نامید. در این راستا جشن هزاره فردوسی برپا شد و آرامگاه فردوسی بازسازی و مرمت گردید. سپس فرهنگستان زبان تشکیل شد که زبان فارسی از لغات بیگانه پالایش شود. ریاست این فرهنگستان را خود فروغی بعهده گرفت.از آن روز به بعد شعار خدا، شاه، میهن تبلیغ و رواج یافت تا جائیکه گفته شد، چه فرمان یزدان چه فرمان شاه که خوشآیند روحانیت نبود ولی شرایط بگونه ای پیش می رفت که کسی یارای مقاومت در مقابل شاه را نداشت. ذکاء الملک ( فروغی ) که شاهد سربه نیست شدن تیمورتاش مرد قدرتمند دربار بود متوجه وخامت اوضاع شد و راهش را از رضاشاه با ترس و لرز جدا کرد. رضا شاه به سراغ مخالفین انقلاب مشروطه رفته بود تا خود را آزاد از قید و بند های مشروطه سازد. در اولین فرصت « صدرالاشراف » جلاد باغ شاه را وارد کابینه کرد. پیشتر ها این شخصیت بدنام دادستان کل کشور بود.

در این شرایط آلمان با خواست بریتانیا به مسلح کردن دولت های پیرامونی شوروی با تمام توان ادامه می داد، از این رو به رابطه رو به گسترش ایران و آلمان چشم پوشی می کرد و شاید هم آن را تشویق می کرد. در ایران طرفداران آلمان رو به افزایش بود و رابطه اقتصادی آن همراه با مشاورین اعزامی آلمان ابعاد وسیعی بخود می گرفت. نهاد های سیاسی و در راس آنها رضا شاه تمایل به آلمان داشت. بنابرین در پایان دوران فروغی وزارت امور خارجه هم در دست رضا شاه بود.

پنجمین دولت در دوران رضا شاه از سوی « محمود جم » در 13 آذرماه 1314 تشکیل شد. محمود جم از آذربایجانی های شناخته شده و مورد اعتماد رضا شاه بود، در حالی که در گذشته عضو « کمیته آهن » سید ضیاء بود ولی در دل رضا شاه جای گرفته و موقعیت پیدا کرده بود. جم تعداد وزارت خانه ها را افزایش داد و برخی دیگر از آذربایجانی ها را در دولت خود جای داد. جم وابستگی قاجاری و اشرافی نداشت، و از همان دوران سردار سپهی رضا شاه به وی گرویده بود، اهل قلم و سخن نبود و بعنوان کارگزار وظایف محوله را بخوبی انجام می داد. در دوران ریاست جم حادثه پر حاشیه « کشف حجاب » رخ داد که برخی از دولتمردان با آن موافق نبودند، ولی جرعت مخالفت هم نداشتند. پیشبرد قانون کشف حجاب، کلاه شاپو و لباس متحدالشکل به اداره تامینات و نظمیه سپرده شد. جشن بی حجابی در دانشسرای دختران برگزار شد و در آن « تاج الملوک » همسر رضا شاه و دختران شاه شمس و اشرف در آن شرکت کردند.

در دوران ریاست جم بر دولت « قهوه قجری » همچنان برای از میان برداشتن منتقدین و مخالفین ادامه داشت. برخی از شخصیت های ادبی ( فرخی یزدی و... ) ایلی و سیاسی کشته شدند ( برخی از سران ایل بختیاری، نصرت الدوله فرمانفرما و... ) به شیوه های ابدایی « آیرم » و سپس سرپاس مختاری گرفتار آن شدند. برخی نیز مانند داور خود کشی کردند. رضا شاه خود را قدرت مطلق می پنداشت و فکر می کرد با کشتن و نابود کردن، مخالفت را از بین خواهد برد و از پویش مجدد آنها جلوگیری خواهد کرد، غافل از اینکه جهان با ابزار جدید به هم نزدیک شده و اندیشه های نو در جریان است. در این میان جنبش چپ خود را در عرصه سیاسی، ادبی و اجتماعی نشان می داد. « تقی ارانی » استاد فیزیک و فارغ التحصیل از آلمان در صحنه قرار داشت و با نوشتار و گفتار خود به جوانان آموزش سیاسی می داد. برخی از افراد خانواده قاجار مانند « عبدالصمد کامبخش » که در روسیه تحصیل کرده و به بلشویسم گرایش پیدا کرده بود با همکاری برخی دیگر مجله « دنیا » را منتشر کردند. در پیرامون این مجله گروه بزرگی از روشنفکران، ادیبان و فعالان اجتماعی و سیاسی گرد آمدند. حکومت نظامی و شبه فاشیستی رضا شاه در صدد بر آمد تا مانع از اینگونه فعالیت ها شود زمینه دستگیری این گروه از روشنفکران را فراهم آورد و در یک حمله تعداد زیادی از آنها را دستگیر و روانه زندان کرد. نام این گروه در تاریخ سیاسی کشور « گروه 53 نفر » نامیده شد و در سال های بعد در سیاست تاثیر گذار شد. این گروه به زندان های طولانی مدت محکوم شدند و به زندان قصر منتقل یافتند، درزندان قصر از مدت ها پیش « سید جعفر پیشه وری»، و افراد دیگری مانند آرداشس آوانسیان، یوسف افتخاری، داداش بیگ و... زندانی بودند. دکتر ارانی در 15 بهمن ماه 1317 در زندان جان باخت.

در این دوره ایران به آلمان گرایش زیادی پیدا کرده بود تا جائیکه در تجارت خارجی مقام نخست را داشت. تبلیغات زیادی به نفع نازی ها انجام می شد، رادیو برلین اخبار گزینشی خود را به زبان فارسی منتشر می کرد و در ایران شنونده زیادی پیدا کرده بود. تبلیغات آنها با شعار های ناسیونالیستی و باستانگرایی رضا شاه همسویی و همپوشانی داشت و مورد تشویق برخی از ناسیونالیست ها و سیاست بازان طرفدار آلمان قرار می گرفت. با انتخابات مجلس دورازدهم دوران صدارت محمود جم به پایان رسید و نوبت به « احمد متین دفتری » که گرایش به آلمان داشت فرا رسید.

متین دفتری دولت کوتاه مدت خود را در 3 آبانماه 1318 تشکیل داد.احمد متین دفتری برادرزاده و داماد مصدق بود ولی گرایش شدیدی به آلمان داشت که این خود رضا شاه را راضی و خشنود می کرد. خبر های نخستین پیروزی های هیتلر در اروپا ( لهستان، چکسلواکی ) رضا شاه را بر آن داشت تا دست از سیاستمداران کهن و پیشین بردارد و به افرادی متوسل شود که چندان تجربه سیاسی در آن زمان بسیار حساس را نداشتند. قرارداد های اقتصادی با آلمان پی در پی به امضاء می رسیدند، دیگر رضاه شاه تمایل خود به آلمان را پنهان نمی کرد. این رفتار رضا شاه نگرانی در اروپا بویژه بریتانیا را افزایش می داد زیرا آنها دریافته بودند که جنگ در حال گسترش و به خاورمیانه پر از انرژی هم خواهد رسید و در دست گرفتن منابع انرژی عامل پیروزی در جنگ خواهد شد. هیتلر چشم طمع به منابع نفتی باکو داشت که بتواند با محروم کردن اتحاد شوروی از آن جنگ را با پیروزی بر آن به پایان برساند. ایران در جغرافیای مهمی بین دو منبع انرژی خلیج فارس و جمهوری سوسیالیستی آذربایجان ( باکو ) قرار گرفته بود. اورپا سیاستمداران کارکشته خود را بعنوان سفیر به ایران اعزام کردند تا مواظب عملکرد رضا شاه متمایل به آلمان را داشته باشند. رضا شاه مغرور از پروژه های کاربردی و اجرایی خود به پیش می تاخت و هر روز به افتتاح پروژه ای می رفت.( راه آهن، برق تهران، کارخانه های دخانیات، حریربافی، قند سازی، سد دز و روانسر، دانشگاه تهران و... ) هم زمان قرارداد بازرگانی با شوروی هم به امضاء رسید.

در صحنه جنگ همه چیز به نفع آلمان هیتلری به پیش می رفت و فرانسه تسلیم آلمان شد و نگرانی اروپا به شدت افزایش یافت. در نتیجه به ایران فشار آوردند تا موضع خود را در قبال آلمان تغییر دهد، دیگر آنها به بی طرفی ایران هم رضایت نمی دادند و باید در جبهه مخالف آلمان یعنی متفقین قرار گیرد. در نتیجه احمد متین دفتری مجبور به کناره گیری از قدرت شد و استعفاء داد. در نهایت هفتمین و آخرین دولت رضا شاه را منصورالملک ( علی منصور ) در 5 تیرماه 1319 تا 4 شهریورماه 1320 تشکیل داد. منصور گوش به فرمان شاه داشت و رضا شاه همچنان به بازی دوگانه ادامه می داد ولی در نهان از آلمان حمایت می کرد. هر خبر پیروزی آلمان شاه را به شعف و شادمانی وا میداشت ولی بگونه ای رفتار می کرد که دیگران متوجه شادی وی نباشند. در این میان ادامه جنگ در اروپا به اقتصاد کشور ضربه می زد و موج نارضایتی بویژه در بین روشنفکران رو به افزایش بود. رضا شاه هنوز متوجه اوضاع وخیم و پیچیده جنگ و گسترش آن نبود و مانند گذشته از تملق اطرافیان لذت می برد، بویژه هنگامیکه وی را با « ناپلئون » مقایسه می کردند و می گفتند که در تاریخ پایدار خواهد ماند.

علی منصور تلاش می ورزید که گویا هیچگونه نزدیکی به آلمان و هیتلر ندارد، ولی همزمان تعدادی از نفرات گشتاپو عازم ایران شده و به فکر اشغال و در صورت عدم موفقیت به انهدام مراکز نفتی جنوب بپردازند. « چرچیل » با نگرانی از پیشرفت هیتلر در جبهه ها به « روزولت » متوسل و تقاضای کمک می کرد، ولی روزولت سعی می کرد وارد جنگ نشود زیرا با شعار های صلح دوستانه بار دوم به قدرت رسیده بود. رضا شاه از رخداد های پیرامونی کلافه شده، گاهی به فحاشی روی می آورد تا قدرت خود را نشان دهد. و همزمان به تقویت نیرو های نظامی پرداخته و به مقاومت نیرو های مسلح خود در مقابله با نیرو های متجاوز به جغرافیای ایران باور داشت، در حالی که این یک توهم و خیال بود زیرا نیرو های نظامی ایران توانایی و تاب مقاومت در مقابل نیرو های خارجی که به سلاح های مدرن مجهز بودند را نداشتند. هنوز حمله به ایران محتمل نبود تا روزی که هیتلر هدف اصلی خود را به اجرا گذاشت و نیرو های خود را در مرز شوروی متمرکز کرد. حمله به خاک شوروی در تابستان 1320 آغاز شد و نیرو های آلمان براحتی از مرز های شوروی گذشته، وارد خاک آن کشور شدند. پیمان دو کشور شوروی و آلمان از هم پاشید و جبهه های جدیدی تشکیل شد. بریتانیا و شوروی دو خصم گذشته به هم نزدیک شدند. در این میان « ردولف هس » نفر دوم رایش به بریتانیا پناهنده شد که شاید نخستین ضربه به هیتلر بود.

افراد سیاسی و حتی نخست وزیر علی منصور توانایی سخن گفتن در مقابل رضا شاه را نداشت، آنچه رضا شاه می گفت باید به اجرا در می آمد، در حالی که نیرو های شوروی در سرتاسر مرز ایران متمرکز و ناو های انگلیسی راه خلیج فارس را در پیش داشتند، رضا شاه بر این باور بود که شوروی با نیرو های هیتلر در نبردند و انگلیس هم به دفاع و سنگر سازی در درون کشور خود مشغول است از آن رو آن دو قادر به بازکردن جبهه دیگری در ایران نخواهند بود. هنگامی که رضا شاه خطر را مشاهده و حس کرد دستور لغو مرخصی های ارتش را داد و سعی کرد با داستان های حماسی روحیه آنان را بالا ببرد و آنان بتوانند مقاومت کنند تا پیروزی آلمان را در شوروی جشن بگیرند.

مقامات سفارت بریتانیا و شوروی پی در پی هشدار می دادند که باید افراد و مشاوران آلمانی از ایران اخراج شوند، در این راستا دو نامه نوشتند، اولی را در تاریخ پنجم تیرماه و دومی را در 28 تیرماه 1320 منتشر کرده در خواست خروج چهار پنجم آلمانی ها شدند و هرزمان خواستار عبور نیرو و مهمات از راه ایران به شوروی شدند، رضا شاه با یادآوری بی طرفی ایران با آن مخالفت کرد. آخرین یاد داشت متفقین در 25 مرداد به ایران داده شد که در آن بار دیگر خواسته های پیشین را تکرار و از ایران خواستار اقدام فوری شدند. ایران به اخراج افراد اندکی از آلمانی ها تمایل نشان داد. در نهایت در سحرگاه سوم شهریور 1320 نیرو های شوروی از شمال و بریتانیا از جنوب وارد ایران شدند. ارتش حاکم بر مناطق شمالی از مشهد تا آذربایجان از هم پاشید و تنها در جنوب دریادار « بایندر» اندکی مقاومت از خود نشان داد و در نهایت تسلیم شد. در چهارم شهریور رضا شاه در جلسه هیئت دولت شرکت کرد و در خواست تشکیل شورای عالی جنگ را داد ولی هیچکدام از شرکت کنندگان حرفی برای گفتن نداشتند، شاه قدر قدرت تنها مانده بود تنها « حاج علی رزم آرا » جرعت و جسارت از خود نشان داد و گفت: ما یارای مقاومت نداریم، با روش های نوین جنگ و تجهیزات مدرن آشنا نیستیم، از آن گذشته تنها برای چند روز آذوقه در انبار ها داریم. رضا شاه با حیرت و نگرانی به گفتار رزم آرا گوش می داد. در این میان سربازان از پادگان ها فرار کرده بودند و تشنه و گرسنه در شهر ها می گشتند. شورای عالی جنگ برای دلجویی از آنها اعلام کرد که به پادگان ها برگردند و مبلغی را برای امرار معاش دریافت کنند. رضا شاه از این تصمیم شورای عالی جنگ به شدت خشمگین شد و برخی از امرای ارتش را زندانی کرد. رضا شاه هنوز قبول نمی کرد که دیگر هیچ قدرتی ندارد و باید تابع رخداد های آینده باشد. یکی از ویژگی های استبداد همین است که تنها می ماند و زیر بار مسائل له می شود. رضا شاه در روز پنجم شهریور بیچاره و سرگردان بدنبال افرادی بود که بتواند دولت جدید تشکیل دهد و از بریتانیا دلجویی کند.شورای عالی جنگ طی اعلامیه ای از قهرمانی ها سخن به میان آورده بود در حالی که فرماندهان و مدیران دوائر دولتی از مناطق جنوب عازم مرکز شده بودند تا امنیت خود را حفظ کنند زیرا از خشم مردمی در هراس بودند که در برخی موارد به آنها ظلم و ستم روا داشته بودند و خود را حاکم ابدی می پنداشتند.

رضا شاه به برخی از افراد سرشناس پیشنهاد تشکیل دولت می داد، ولی آنها سرباز می زدند و نمی پذیرفتند تا در نهایت با بی میلی به سراغ محمد علی فروغی رفت. فروغی مدت ها از سیاست بدور بوده و آگاهی به دیپلوماسی داشت، ولی آنچه مسلم است عمر سیاسی رضا شاه به پایان رسیده بود و باید از قدرت کناره گیری می کرد.

رضا شاه به مدت 16 سال در ایران حکم راند، دستآورد های مشروطه را از بین برد، جوانه های آزادی خواهی و دمکراسی را خشکاند، نخبه کشی کرد و با توهم و خیال حکم راند، تاریخ سازی کرد تا قدرت مطلق و استبدادی خود ساخته را حاکم گرداند.همه قدرت سیاسی و اقتصادی را در یک مرکز جمع کرد. در نتیجه توازن رشد و توسعه اقتصادی و سیاسی به سرعت و شدت بهم ریخت، در این میان مناطقی که تا دیروز قطب مهم اقتصادی و سیاسی بود به ویرانه ای تبدیل شد. یکی از آن مناطق آذربایجان بود که همواره سهم بزرگی در تاریخ سیاسی و اقتصادی ایران داشت. در مدت 16 سال حکومت رضا شاه بخش مهمی از سرمایه مادی و انسانی آذربایجان را با کاربرد شیوه های گوناگون از جمله تشویق، تهدید و گاهی با اعمال زور به مرکز انتقال داد. البته نمی توان گفت که رضا شاه برای ایران هیچ کاری انجام نداد. او در سال های نخست حکومت خود با سیاست های استعماری انگلیس مبارزه کرد، مستشاران انگلیسی را از ارتش و ادارات بیرون کرد، با دولت جدید شوروی ارتباط برقرار کرد. با تمایلات تجزیه طلبانه مبارزه و اصول جدید اداری برقرار، سیستم پولی و اقتصادی را تنظیم، مدارس نوین و دانشگاه ها را برپا، ارتش را منظم و راه سازی و صنایع کوچک ملی را راه اندازی کرد ( گذشته چراغ راه آینده است، پژوهش گروهی جامی، ص 68 ). البته شرایط جهانی بعد از جنگ بگونه ای بود که راه رشد و ترقی هموار شده و جهشی در اقتصاد همه دنیا و کشور ها پدید آمده بود، بنابرین مسیر تغییر و دگرگونی و گریز از خرافات و سنت های جان سخت هم فراهم آمده بود و ارتباطات جهانی در حوزه های اقتصاد و همکاری هم به سرعت در حال گسترش و افزایش بود.در سال 1023 در تمامی کمتر از 1000 وسیله نقلیه موتوری وجود داشت، شش سال بعد 8000 خودرو و 6000 کامیون در جاده های کشور در رفت و آمد بودند. در سال 1925 کارآیی 200 کامیون متعلق به دولت اجازه داد که برای نخستین بار گندم و غلات اضافی ایالاتی که مازاد غله داشتند به نقاطی که دستخوش قحطی بودند برسد( ژان پیر دیگار، برنارهورکاد، یان ریشار، ایران در قرن بیستم، ترجمه عبدالرضا مهدوی، ص 94 ).با گذشت زمان رضا شاه دولت را در اقتصاد فعال کرد و در صنایع خود به سرمایه گذاری پرداخت. در حوزه نساجی، قند سازی، سیمان، چای، روغن، شیشه، آبجو،شراب و... فعال شد که در مجموع بازدهی اندکی داشتند که در سال های پایانی دوران رضا شاه ( 1937 ) اقتصاد گرفتار رکود و تورم شد تا جائیکه دولت برای جبران کسری مجبور به فروش املاک خالصه گردید. البته سنگ اندازی روحانیت همچنان ادامه داشت و گاهی مانع از اقدامات مهم در حوزه های حقوقی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می شد. روحانیت به شدت با دادگاه های مدنی مخالفت می کردند ( سن ازدواج برای دختران را شریعت 9 سال تعیین کرده بود که قانون مدنی نوین آن را به 13 سال افزایش داد ولی روحانیت همچنان مخالف آن بود ). رضا شاه در اقدامی در 21 مارس 1935 ( اول فروردین 1314 ) نام ایران را از پرشیا ( پرس ) به ایران تغییر داد وهمزمان ماه های سال را به نام های باستانی برگرداند و به همه کشور های جهان اعلام کرد که از این به بعد آن جغرافیای سیاسی را ایران خطاب کنند.

رضا شاه در آرزوی برپایی دولت مقتدر و مرکز گرا به دست آوردهای انقلاب مشروطه تاخت. تا مشروطه را بی محتوا، بی هویت و بی پایه جلوه دهد. در حالی که در اروپا دولت های مطلق گرا بعد از شکل گیری نهاد های مردمی و سیاسی از صحنه خارج شدند، تا دمکراسی نهادینه شود. رضا شاه شرایط را بگونه ای ترسیم کرد و پیش برد که اگر ایالات سرنوشت سیاسی خود را خود در دست گیرند، کشور چند پارچه و یا تجزیه خواهد شد. از آن رو برخی از روشنفکران هم در شکل گیری دولت قدرتمند مرکز گرا تلاش ورزیدند و گاهی آن را ستودند. در این راستا« شاهرخ مسکوب » در جایی می نویسد: در شرایط آن روز وطن که همه نگران از هم پاشیدن آن بودند، درقیاس با اندیشه آزادی که از خواست های اساسی انقلاب مشروطه بود، نظم و بقای ایران شتاب و ضرورتی بیشتر یافت، از آن رو یگانه چاره ای که تقریبا همه اندیشمندان ایران دوست برای درمان این پرشانی یافتند. یکی ایرانیگری در ایدئولوژی و دیگری دولت نیرومند مرکزی در میدان عمل ( شاهرخ مسکوب، داستان ادبیات و سرگذشت آجتماع،ص 7 ).این بینش راه دیکتاتور را برای تمرکز قدرت هموار می کرد. البته حمایت از دیکتاتور به بهانه حفظ تمامیت ارضی فراتر از افراد و نهاد ها بود، ملک الشعرای بهار در تاریخ مختصر احزاب سیاسی ، احمد کسروی در نوشته های خود طرفدار حکومت مقتدر مرکزی بودند و از عملکرد رضا شاه در سرکوب آزادی و جنبش های محلی بویژه در آذربایجان حمایت می کردند. این در حالی بود که رضا شاه بخش مهمی از بودجه را برای سازماندهی ارتش هزینه می کرد. آمار و ارقام حاکی از آن است که در طی سال های 1305 تا 1320 بطور متوسط33 و نیم درصد کل درآمد دولت صرف ارتش می شده است ( به نقل از محمد سالار کسرایی، چالش سنت و مدرنیته در ایران، ص 415 ). البته این تنها هزینه های نیروی نظامی نبود بخش مهمی از درآمد های نفتی هم هزینه آن می شد و فرماندهان ارتش هم از نعمت رانت های دولتی بهره مند می شدند. بطور قطع مخارج شتکه نظامی خیلی بیشتر از بودجه وزارت جنگ بود، زیرا این وزارت خانه تمامی فعالیت های نظامی را در بر نمی گرفت، سایر منابع مانند املاک دولتی نیز به مصرف اهداف نظامی می رسید.( محمد علی همایون کاتوزیان، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محمد رضا نفیسی و کامبیز عزیزی، ص 176 )

رضا شاه در راستای یکسان سازی، ملت سازی، تاریخ سازی،یگانه سازی زبان به تخریب و تحقیر ملت ها و زبان های دیگر پرداخت و بنام مبارزه با جدایی طلبی همه جنبش های مترقی و مردمی را به شدت سرکوب کرد، همزمان با بزرگ مالکان در مناطق مختلف همسو شد زیرا خود در گذر زمان به یکی از مالکان بزرگ در آمد. تنها در منطقه ترکمن صحرا که بخش اعظم آن خالصه بود 400 ده خالصه خرید.( آنا لمپتون، رابطه مالک و زارع در ایران، ص 45 ) رضا شاه در مدت حکمرانی خود بیش از 44000 سند مالکیت به نام خود صادر کرد ( روزنامه اقدام، شماره18 به تاریخ 13 مهرماه 1320 ).رضا شاه با برخورداری از این همه ملک از اندیشه های مترقی باز ماند و به ارتجاع تمایل پیدا کرد. احزاب تجدد خواه و مترقی ( حزب کمونیست، سوسیالیست ) را در سال 1306 غیر قانونی اعلام کرد. در پی آن در خرداد ماه 1310 لایحه ای به مجلس تقدیم شد که در آن هرکس و یا هر گروهی که مرام و رویه آن ضدیت با سلطنت مشروطه و یا حمایت از مرام اشتراکی داشته، و یا در آن راستا سازماندهی و یا به سازمانی بپیوندد از سه تا ده سال به زندان محکوم خواهد شد. این قانون ارتجاعی ضربه سختی به روشنفکران و فعالین سیاسی وارد کرد و بیشترین خسارت و ضربه را به فعالین آذربایجان زد، زیرا هدف رضا شاه خشکاندن کانون های فکری و انقلابی در آذربایجان بود. باید یادآور شد که سیاست اقتصادی رضا شاه عمدا و عامدا بر ضد برخی مناطق، به خصوص آذربایجان بود که مورد تبعیض قرار می گرفت. در واقع، آذربایجانی ها که تصادفا در شمار تواناترین و مولد ترین منابع انسانی کشور بودند، دستخوش چنان تبعیضی شدند که بسیاری از آنان بطور دستجمعی به تهران مهاجرت کردند ( محمد علی همایون کاتوزیان، پیشین، ص 179 ). رضا شاه بیشتر از گسترش رفاه عمومی به تقویت و نفوذ دولت و کنترل جامعه بود، امری که از زمان اوج قدرت صفوی ها سابقه نداشت. این فرایند البته با تضاد های سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیکی همراه بود و بعضی از تضاد ها تا پایان سلطنت رضا شاه در شهریور 1320 ادامه داشت ( جان فوران، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجنه احمد تدین ).صحنه سیاسی جهان بعد از جنگ اول مناسب برای پیشرفت بود زیرا از یک سو دوران انقلاب ها، آزادی ها، همبستگی ها فرا رسیده و جهان نیازمند منابعی از کالاهایی بود ( انرژی، معادن ) که امکان تولید آن در مناطق مختلف ایران بسیار فراوان و بالا بود. همین گسترش تجاری و داد و ستد به رشد دمکراسی می انجامید. در حالی که رضا شاه همه منابع کشور را خود می دوشید، دهقانان، عشایر و کارگران را له می کرد و از مالکان زمین دار عوارض سنگینی می گرفت ( برای جبران هزینه های نظامی و گسترش بوروکراسی ). این در حالی بود که فعالیت هایش به نفع طبقه جدید بوروکرات ها، دارندگان انحصار ها، مقاطه کاران و نور چشمی های سیاسی بود، در نتیجه تورم، مالیات های سنگین و سایر اقدامات او موجب پائین آمدن سطح زندگی مردم شد ( میلسپو، آمریکائیان در ایران، به نقل از جان فوران، پیشین، ص 331 ). رضا شاه از یک سو خود را طرفدار تجدد نشان می داد و از سوی دیگر از ارتجاع بویژه روحانیت شیعه حمایت می کرد. از آن رو یک حکومت ملی، مستقل و سکولار پا نگرفت. در حالی که در دو کشور همجوار ما هند استعمارزده با وجود شکاف های عمیق قومی، طبقاتی و مذهبی « حزب کنگره » بعنوان مضهر اراده ملی قوام یافت و در ترکیه نیز جنبش « جوانان تورک » به رهبری آتاتورک شالوده اولین حکومت غیر مذهبی را در جهان اسلام پی ریخت. به هیچ قیاس تاریخی نمی توان نشان داد که نفوذ خارجی در ایران از هن و تورکیه بیشتر بوده و یا منافع خاصی در ایران از بر آمدن یک حکومت ملی بر بنیان نیرو های مشروطه خواه پیشگیری کرده است.( دلارام مشهوری، رگ تاک، جلد دوم، ص 249 ). رضا شاه دستآورد های درخشان قهرمانان مشروطیت را یکی بعد از دیگری نابود کرد و از بین برد، حکومتش را شبیه به دیکتاتوری بناپارت خواند، و مخالفین خود را نابود ساخت ( احسان طبری، جامعه ایران در دوران رضا شاه، ص 151). از آن گذشته مجلس شورای ملی بیک مجلس مذهبی بیشتر شباهت داشت تا یک مجلس سیاسی و اقتصادی. چنانکه برای اظهارمسلمانی کردن و شاید هم در راستای عوام فریبی مردم در ایام محرم و صفر ده روز در مجلس غزاداری برقرار کرد. ( یحیی دولت آبادی، حیات یحیی، جلد چهار، ص 403 ).واقعیت این است که روحانیت در همه این مدت از هر فرصتی استفاده کرده است، گاهی روی صحنه . گاهی دیگر در پشت صحنه با فریبکاری، همانگونه که دشمنی با مشروطه را هرگز فراموش نکرد، زیرا دعوی فرمانروایی داشت. دولت را جائر می خواند، مالیات دادن و سربازی رفتن را حرام و مردم را نسبت به مشروطه دلسرد می کرد، همچنان از مردم زکات، مال امام و رد مظالم می گرفت ( احمد کسروی، بهائیگری، شیعیگری، صوفیگری، ص 215 ). البته باید یادآور شد که ایران دوران رنساس و روشنگری را از سر نگذرانده بود که در آن « لوتر، کالوین و...» و روشنفکران عصر روشنگری پدید بیآیند و جامعه را از تاریکی و جهل برهانند. بدون شک برنامه ها و رفرم های رضا شاه تغییراتی بصورت ظاهری در سطح جامعه بوجود آورد ولی نتوانست این اصلاحات و رفرم ها عمق پیدا کند و جامعه و ساختار آن را تغییر دهد. البته باید گفت: در جامعه ایران سنت بسیار جان سخت و تحصیل کردگان هم اغلب دین خود بودند. زیرا از خانواده هایی برخاسته بودند که به آسانی از سنت و آموزه های مذهبی گذر نمی کردند. در نتیجه دوگانه عمل می کردند در ظاهر خود را مدرن و روشنفکر نشان می دادند ولی در دورن اسیر باور های سنتی، دینی و مذهبی بودند. دراین میان رضا شاه به بازخوانی، تکثیر و گسترش اندیشه ورزان دوران مشروطیت ( میرزا فتحعلی آخوند زاده، طالب اوف، کرمانی و... ) اجازه فعالیت نمی داد وشاید هم آنها را مضر برای حکومت خود می دانست. در نتیجه میدان همواره در دست روحانیت و یا همفکرانان آنان بود که گاهی با تغییر لباس و گاهی دیگر با طرحی نو در ظاهر به میدان می آمدند. و رضا شاه حتی نتوانست تعادلی بین دیروز و امروز برقرار سازد و بخشی از خواسته های احزاب طرفدار خود را هم بر آورده کند. حزب « تجدد » که از سوی داور، تیمورتاش و تدین سازمان دهی شده بود و از رضاه شاه هم حمایت بی دریغ می کرد، حتی در برنامه خود آورده بود.« جدایی دین از سیاست، ایجاد ارتش منظم و آموزش دیده، بوروکراسی کارآمد، پایان دادن به امتیازات اقتصادی، صنعتی کردن کشور، جایگزینی سرمایه داخلی با سرمایه خارجی، تغییر زندگی عشایری کوچ نشینان به کشاورزی، وضع قانون مالیات بر درآمد تصاعدی،فراهم ساختن امکانات آموزشی برای همگان بویژه زنان، تدارک مشاغل حکومتی برای افراد مستعد و گسترش زبان فارسی به جای زبان اقلیتها در سراسر ایران ».( یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمه گل محمدی و فتاحی، ص 153ئ )، از این همه خواسته های حزب تجدد، تنها تشکیل ارتش منظم و گسترش زبان فارسی با سرکوب زبان های دیگر به اجرایی شد. در این راستا نشریه « ایرانشهر » که از سوی برخی از روشنفکران آذربایجان در برلین بین سال های 1301 تا 1306 به چاپ می رسید و در خیلی از شهرهای کشور توزیع می شد. بر اهمیت آموزش عمومی غیر مذهبی، فلسفه غرب، رشد تکنولوژی، تبلیغ ایران باستان و دشمنی با اعراب اشاره می کرد. و ادامه می داد که هم اکنون جامعه به یک دیکتاتور انقلابی نیاز دارد که با توسل به زور، توده های بی سواد را از چنگال روحانیون خرافاتی رها سازد ( یرواند آبراهامیان، پیشین، ص 155 ). البته بیشتر نویسندگان این گروه از روشنفکران که پیرامون نشریات کاوه و فرنگستان و غیره گرد آمده بودند و در آلمان زندگی می کردند تحت تاثیر نازی های آلمان به پاکسازی نژادی، زبانی، قومی و یکسان سازی اجباری جامعه باور داشتند، و رضا شاه را در این سیاست ها تشویق می کردند. ولی با گذشت زمان و اجرای آن با کاربرد خشونت به نتیجه دلخواه خود نرسیدند، زیرا با همه این تلاش ها نه تنها اتحادی در یگانه سازی اجباری جامعه رخ نداد،بلکه گاهی، همبستگی، همسویی، هم پیوندی و همکاری بین ولایات را متزلزل و از هم دور کرد. رشد ناموزون اقتصادی به جابجایی شدید جمعیت در ایالات انجامید، برخی مناطق بویژه استان های مرکزی و شمالی از رشد مطلوبی برخوردار شدند و دیگر مناطق بویژه پیرامون که از زبان و فرهنگ دیگری استفاده می کردند از آن بی نسیب و حتی محروم ماندند.

رضا شاه در نیمه دوم حکمرانی خود نسبت به ادیان، مذاهب و زبان های دیگر که در مناطق مختلف رایج و مورد استفاده توده های مردم بود سیاست انکار پیش برد، در راستای بر پایی وحدت ملی و زبانی سیاست سرکوب و نابود سازی را به اجرا در آورد. در اولین اقدام مدارس اقلیت های مذهبی را تعطیل کرد، برخی از شخصیت های مهم و مطرحی مانند « ساموئل حییم » نماینده یهودیان، « شاهرخ ارباب کیخسرو» نماینده زرتشتیان در مجلس کشته شدند. سیاست بستن مدارس و انتشاراتی ها برای اقلیت ها، بویژه تورک های آذری بسیار زیان بار، تحقیر آمیز و خشن بود. تورک ها که نسبت به کورد ها، اعراب، بلوچ ها و ترکمن ها، بیشتر شهر نشین شده بودند و روشنفکران بومی خود را داشتند، هنگامی که مدارس، روزنامه ها و انتشاراتی های فارس زبان جای مدارس، روزنامه ها و انتشاراتی های تورک زبان آذربایجان را گرفت، به شدت دلگیر و ناراحت شدند که در نتیجه آن یگانه سازی زبانی رضا شاه هم شکست خورد ( یرواند آبراهامیان، پیشین، ص 201 ). پیشبرد سیاست واحد سازی ( دولت، زبان، تاریخ، سرزمین ) در باز مانده و باقی مانده یک امپراتوری بزرگ که در آن زبان ها، فرهنگ ها، تاریخ و عرف و عادت های گوناگون از زمان های کهن حاکم بود، سیاست غلط و اشتباهی بود که به فقر فرهنگی جمعی، اختناق گسترده، و گریز از مرکز و عدم پیروی از آن انجامید. که پیآمد های آن در سال های بعد خود را نشان داد. ( در ورود نیرو های متفق به ایران نیروی منسجم، متحد و بازدارنده ای با روحیه ملی در کشور نبود ). رضا شاه از جهات گوناگون به مرد معاصر خود آتاتورک شباهت داشت. هر دو می خواستند جامعه سنتی خود را مدرن سازی کنند. الگوی هر دو در ظاهر کشور های غربی بود که با همگونی فرهنگی، وحدت سیاسی و یکسان سازی ممکن بود، هر دو نیازمند دولت های قدرتمند و فارغ از نفوذ بیگانگان بودند، هر دو در این راستا تلاش کردند تا با زور، زنان را از خانه بیرون کشند و به زندگی اجتماعی وارد کنند. هر دو می خواستند مناطق شهری را با افزایش درآمد آن از طریق گرفتند مازاد از توده های روستایی و دهقانی اجرایی کنند و توسعه بخشند. هر دو با همکاری نظامیان به قدرت سیاسی دست یافتند و عقیده داشتند که بدون استبداد سیاسی و نظامی دسترسی به اصلاحات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی امکان پذیر نیست. دلی آن دو از نظر فکری و خاستگاه اجتماعی متفاوت بودند. آتاتورک با آگاهی از شرایط و حمایت و پشتیبانی روشنفکران از همان سال های نخست حزب سیاسی« جمهوری خواه خلق » را سازماندهی کرد ( این حزب هنوز هم به زندگی و نقش آفرینی خود در سیاست ادامه می دهد ). در مقابل رضا شاه رفته رفته نخستین پشتیبانان خود را از دست داد، در کسب پایگاه های اجتماعی جدید ناکام ماند و بدون پشتیبانی حزب سیاسی و نفرات سیاسی توانا و قدرتمند و نهاد های مردمی حکومت کرد، به دیگر سخن اقتدار آتاتورک بر طبقه روشنفکر تورکیه مبتنی بود، در حالی که رضا شاه هیچگونه پایگاه مردمی و طبقاتی نداشت، به نحو مخاطره آمیزی بر بستر جامعه ایران معلق بود ( یرواند آبراهامیان، پیشین، ص 185 ).

رضا شاه پایه های حکومت خود را بر سه پایه ارتش منظم، بوروکراسی گسترده و سلطنت قدرتمند بنا نهاد. هر چند این سه عنصر باهم همپوشانی و همسویی نداشتند. زیرا پایگاه طبقاتی تعیین کننده در جامعه شکل نگرفته بود، از یک سو بوروکراسی متمایل به غرب با دانش آموختگان غرب در حال شکل گیری بود و از سوی دیگر قواعد سنتی همچنان ادامه داشت و حاضر به پذیرش نوآوری ها نبود. رضا شاه تلاش می کرد تا خود را به اشراف نزدیک کند شاید از این رو بود که زن سوم خود را از قاجار انتخاب کرد و یا « فوزیه » خواهر ملک فاروق را به عقد پسرش محمد رضا در آورد. رضا شاه با گذر زمان به یکی از ملاکین بزرگ تبدیل شد و برای حفظ منافع آنان تلاش کرد که این خود با مدرن سازی جامعه ( صنعتی کردن ) در تضاد بود. وزرای رضا شاه اغلب از زمینداران بزرگ و یا از اشراف بودند، در نتیجه برخی از آنها با مشروطه و دستآورد های آن مخالف بودند که گاهی آشکار و گاهی دیگر آن را پنهان می کردند.

دولتی کردن بازرگانی خارجی مانع از گسترش تجارت با خارج شد که می توانست مشوق تجارت ( صادرات و واردات ) خارجی باشد و رقابت را گسترش دهد، در نتیجه برخی از تجار که با خارج در اتباط بودند از گردونه تجارت حذف شدند و این سیاست بیشترین ضربه را به تجار آذربایجانی وارد کرد که سال های طولانی در انجام آن تجربه داشتند. شاید از آن رو باشد که تجار آذربایجان هرگز به رضا شاه احساس نزدیکی و یا همبستگی نداشتند و عملکرد آن را با منافع خود در تضاد می دیدند. همین امر سبب شد که طبقه متوسط نیرومندی که مدافع دمکراسی و اصلاحات در جامعه است شکل نگیرد. زیرا رضا شاه از طبقه متوسط نگران و وحشت داشت. احمد کسروی در رابطه با رضا شاه می نویسد: اقدامات رضا شاه در تمرکز دولت، آرام کردن قبایل، محدود کردن روحانیون، کشف حجاب، لغو القاب اشرافی، اجرای نظام وظیفه، تاسیس مدارس، شهر ها و صنایع جدید قابل ارج است ولی او قانون اساسی را پایمال کرد، ارتش را برا سایر نهاد های دولتی ترجیح داد، ثروت شخصی گرد آورد، اموال مردم را غارت و یا مصادره کرد، روشنفکران مترقی را کشت و شکاف میان دارا ها و ندار ها را افزایش داد ( احمد کسروی، در باره رضا شاه، نشریه پرچم، 4 تیرماه 1321 ).

رضا شاه هرچند به فرهنگ غرب تمایل نشان می داد و برای آموزش آن در ایران هر ساله بیش از 100 دانشجو را به کشور های غربی اعزام می کرد ولی با فلسفه غرب، با قانونمندی و آزادی غرب سر ستیز داشت و اجازه رشد آن را در ایران نمی داد. با اتحادیه های کارگری به شیوه های مختلف مخالفت می کرد. ارانی در دادگاه خود به آن اشاره می کند و می گوید: شما از پوشش غربی، روش و نماد های تکنولوژی و شیوه زندگی غربی تقلید می کنید، باید فلسفه غربی را هم بپذیرید و بکار ببندید.( دفاعیه دکتر تقی ارانی در دادگاه 53 نفر، نشریه دنیا، شماره 4، تابستان 1342 ).

رضا شاه در دوران 16 ساله خود از سیاستمداران تورک که از مناطق مختلف کشور بودند بهره برد. برخی از این افراد از شاهزاده های قاجار مثل « فیروز میرزا » از نوادگان عباس میرزا بود. عبدالحسین تیمورتاش و سید محمد تدین از تورک های خراسان بودند. محمود جم و علی سهیلی از تبریز و سرلشگر احمد نخجوان و برخی دیگر از آذربایجان بودند، البته همگی در تحکیم پایه های حکومت رضا شاه فعالیت می کردند. رضا شاه به هویت سازی جدید، یکسان سازی با تکیه بر تاریخ کهن و تقویت زبان فارسی همت گماشت. و در این راستا تلاش ورزید. تا زبان های رایج در ایران را نابود سازد. در نتیجه بیشترین ضربه را از پیشبرد این سیاست آذربایجان خورد.در سایه سیاست ورزی های رضا شاه که تا سقوط وی ادامه داشت، عقده ها در آذربایجان و دیگر مناطق تلمبار شد، در نتیجه جز شاه همه مسئولین بی اراده و ناتوان گاهی در لاک خود فرو رفتند، از این رو سرانجام به جای اندیشه علمی برداشت های خرافی و توطئه آمیز بیش از پیش رونق گرفت ( محمد رضا نفیسی، نگاهی به اندیشه اقتصادی در عصر پهلوی، ص 14 )

آذربایجان سنگری برای آزادیخواهان در طول تاریخ بود. سال ها برای حفظ ایران جانفشانی کرده و بستری برای جنبش های اجتماعی و سیاسی بود. رضا شاه برای خشکاندن سرچشمه آزادی خواهی در آذربایجان ظلم و ستم روا داشت. گاهی کینه ورزید و افراد فرومایه را بعنوان حاکم و استاندار به آذربایجان فرستاد. از جمله آنها می توان به « مستوفی » اشاره کرد که می گفت: آذربایجانی ها تورکند، یونجه خورده مشروطه گرفته اند حالا نیز کاه می خورند ایران را آباد می سازند ( حسن لطفی، مقاله ای در روزنامه آذربایجان، شماره 6، 28 آبانماه 1320 ). هدف از این گفتار تحقیر هویت سیاسی و فرهنگی آذربایجان بود که دیگر نتوانند و یا نخواهند به پا خیزند. البته همراه با این رفتار حملات وحشیانه ای هم به کانون های فرهنگی و سیاسی آذربایجان می شد. در همه این مدت نوعی حکومت نظامی در آن حکمرانی می کرد. رفتار غیر انسانی « مستوفی » را مردم آذربایجان بویژه تبریز هنوز هم فراموش نکرده است. در تابستان 1319 به فرمان این به اصطلاح استاندار، غله مرغوب آذربایجان را بدون توجه به نیاز های منطقه به زور خرواری 140 ریال خریده به مرکز فرستادند، در زمستان همان سال گرسنگی و قحطی جامعه آذربایجان را فرا گرفت و این بار غله گندیده، فاسد و بی کیفیت از راه آستارا به تبریز فرستادند و خرواری 600 ریال به مردم قحطی زده فروختند که مایه بیماری مردم شد و در اعتراض مردم که می گفتند اسب های ارتش هم آن را نمی خورند. باز هم مستوفی با بی شرمی گفت: باکی نیست حالا که اسب های ارتش نمی خورند می دهم خر های تبریز بخورند! ( همان اثر، ص 260 ).در همین رابطه « مصطفی نساری » از سوی شهرداری تبریز نامه گلایه آمیزی نوشت و یادآور شد که آرد گرفته شده از اداره تثبیت بی کیفیت و مخلوط با خاک و شن است و حتی تعدادی نان هم به پیوست نامه به استانداری فرستاد ولی با کمال حیرت و ناباوری از کار برکنار شد.

آذربایجان در طول تاریخ یکی از مراکز مهم اقتصادی و سیاسی کشور بود، راه آهن سراسری، انحصار تجارت در دست دولت، لطمات سنگینی به اقصاد این منطقه وارد کرد. با گذر زمان تجارت با خارج به جنوب منتقل شد و همراه با آن سرمایه و نیروی کار از آذربایجان به سوی استان های مرکزی روانه شدند، نبود سرمایه و عدم سرمایه گذاری به فقر عمومی آذربایجان انجامید. در نتیجه آذربایجانی خود را فریب خورده و مغبون و بازنده میدان تجارت و سیاست دید. در سال 1308 سیل ویرانگری بخش هایی از تبریز را ویران کرد و با خود برد. خسارت زیادی از نظر مادی و اقتصادی به مردم وارد شد. سد تبریز هم آسیب دید، درخواست کمک از مرکز شد. که با آن مخالفت کردند و گفتند شهرداری تبریز از بانک ملی وام بگیرد و آن را به مرور زمان مستهلک سازد ، به دیگر سخن خود تبریزی ها آن خسارت ها را بپردازند، در نتیجه شهرداری از وظایف اصلی خود که شامل زیباسازی، پاکیزگی و باز سازی شهر بود باز ماند و آذربایجان از تهران و مرکز مایوس و نا امید شد. این در حالی بود که مالیات های بدست آمده از آذربایجان در مناطق دیگر بویژه در شمال و مازندران هزینه می شد و در آنجا سد سازی می کردند.

ظلم در آذربایجان تنها تحقیر زبان و یا آن دیگری خواندن مردم نبود، توهین به فرهنگ، تاریخ و سنن بود که گویا زبان مادری مردم آذربایجان یادگاری از افراسیاب و چنگیز بوده و زبان فارسی که بطور اجباری در مدارس تدریس می شد، زبان و یادگاری از داریوش و گذشتگان تاریخ ایران زمین بوده است. البته ارزش گذاری زبان با انسان ها و شخصیت های تاریخی و سیاسی چه نسبتی دارد ؟ قابل بحث، گفتگو و بررسی است! تحقیر زبان تورکی از سوی روسای فرهنگ در مدارس ادامه داشت تا با هویت کودکان آذربایجان بازی شود و آنها را گرفتار دوگانگی و گاهی چند گانگی سازد.البته هدف آنها ایجاد وحدت ملی در جامعه متکثر بودند. در این راستا « محسنی » رئیس فرهنگ استان آذربایجان شرقی با خودخواهی و خود شیفتگی بسیار می گفت: هرکس که تورکی حرف می زند، افسار اولاغ به سر او بزنید و او را به آخور ببندید ( به نقل از گذشته چراغ راه آینده است، گروه پژوهشی جامی، ص263 ).

مدتی بعد شخصی بنام « ذوقی » جایگزین محسنی شد و همان سیاست تحقیر زبان و هویت را پیش برد و پا را فرا تر گذاشت و صندوق جریمه تورکی حرف زدن را در مدارس نصب کرد، تا کودکانی که جسارت کنند و زبان مادری خود را بکار برند جریمه شوند، تا به اصطلاح وحدت ملی ایجاد شود.« روزی هنگامی که« میرزا قنبر » بعنوان معلم سرکلاس اول ابتدایی تدریس می کرد. طبق معمول به بچه ها می گفت « آب » یعنی « سو »،« نان » یعنی « چورک »، « بابا نان داد » یعنی « دده چورک وردی»، ذوقی با بازرسی که از تهران آمده بود و مدیر مدرسه وارد کلاس می شوند. ذوقی پس از شنیدن نحوه تدریس میرزا قنبر از مدیر مدرسه می پرسد چرا آموزگار شما تورکی صحبت می کند؟ و مدیر توضیح میدهد که بجه ها معنی کلمات را نمی فهمند و او کلمات را به تورکی تفهیم می کند. ذوقی می گوید، این درست نیست. برای تفهیم کلمات باید آنها را به بچه ها نشان داد. آموزگار برای فهماندن معنی کلمه نان باید تکه نانی به آنها نشان دهد و برای تفهیم صدای خروس، باید صدای خروس در بیآورد. تا بچه ها فارسی را به جای زبان مادری یاد بگیرند! البته باور کردنش سخت است ولی متاسفانه حقیقتی است تلخ ! (گذشته چراغ راه آینده است، ص 264 ). این روش لطمات روحی و روانی فراوانی به کودکان وارد می کرد. تضاد بین فرهنگ خانه و مدرسه را افزایش می داد. کودکان معصوم گرفتار سیاستی می شدند که اطلاعی از آن نداشتند. کودکان بین درس آموزی و زبان آموزی سرگردان بودند، در نتیجه مدرسه گریزی و نفرت از مدرسه افزایش می یافت. البته شرایط امروز با گذشته های دور بسیار متفاوت است. کودکان امروز بیشتر از گذشته با زبان فارسی آشنا هستند و در خانواده آن را پیش از آغاز مدرسه یاد می گیرند. آنچه مسلم است کودکان در این سنین قادر به یادگیری چند زبان هستند که می تواند به رشد فکری و فرهنگی آنان یاری رساند و جهانبینی آنان را گسترش دهد.

در دوران رضا شاه لطمات و صدمات سنگینی به توسعه اقتصادی، فرهنگی، شکوفایی و پویایی اجتماعی آذربایجان وارد شد، در همه این مدت بنوعی حکومت نظامی در آذربایجان به اجرا درآمد. تا مانع از رشد و سازماندهی جنبش های اجتماعی و سیاسی در منطقه شود. در این مدت سیاست رضا شاه بر این پایه استوار بود که آذربایجان را از سرمایه مادی و انسانی محروم سازد.رضا شاه مانع از انتشار روزنامه، کتاب و یا نشریات به زبان تورکی در آذربایجان شد، که شاید اندکی از شرایط اجتماعی و سیاسی منطقه را به زبان می آوردند و منعکس می کردند، در نتیجه بدنبال سرنگونی و تبعید رضا شاه به خارج از کشور، برخی از روزنامه نگاران فرصت یافتند تا بخشی از واقعیت های موجود آذربایجان را با نوشته و گفتار خود بیان کنند و یا به تصویر کشند. در این راستا در مدت کوتاهی مقالات و نوشتار فراوانی منتشر شدند. در یکی از آنها آمده است: تبریز همان شهری که سر داد و سر به استبداد خم نکرد، همان شهری که نهال آزادی را با خون های جوانان خود پرورش داد، همان شهری که چون کشوری با عظمت در دوره استبداد صغیر با دیو مهیب ارتجاع نبرد کرد و پیروز شد. آری همان شهر اینک منظره ای دارد که از دیدن آن نزدیک است خون در رگ ها فسرده شود! تبریز که چون طاووس از علم، آزادی خواهی، صنعت، ثروت، معنویت و میهن پرستی نقش و نگار فراوان داشت، اینک مرغ بال و پر شکسته و دم کاکل کنده از همه زیبایی ها دور و محروم مانده است ( روزنامه فریاد، شماره 4 به تاریخ 21 آذرماه 1321، از مقاله« منظره شهر».

در دوران رضا شاه، آذربایجان با احساس محرومیت و تحقیر، از مشارکت سیاسی و اقتصادی در منطقه دور ماند و حتی با دیکتاتوری رضا شاه به انزوا رفت.در نتیجه فاصله توسعه یافتگی آن با مناطق دیگر بویژه مرکز و استان های شمالی ژرف تر و عمیق تر شد، بخش مهمی از درآمد های ملی و ارزش افزوده منطقه هزینه نیرو های نظامی و امنیتی شد، شاید از این رو باشد که کناره گیری رضا شاه مورد استقبال مردم آذربایجان قرار گرفت ( محمد حسین یحیایی، اقتصاد آذربایجان و گذر از مرکز گرایی، ص 224 ). در پی کناره گیری رضا شاه از قدرت روشنفکران آذربایجان به سرعت دست بکار شدند، جمعیت آذربایجان سازماندهی شد و روزنامه « آذربایجان » بعنوان ارگان جمعیت به دو زبان فارسی و تورکی انتشار یافت. مدیریت روزنامه را شخصیت برجسته آذربایجان « علی شبستری » بعهده کرفت و سردبیری آن را « اسماعیل شمس » پذیرفت و این روزنامه شرایط زندگی و شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مردم آذربایجان را منعکس می کرد. البته انتشار این روزنامه خوشآیند حاکمان تهران نبود، ترس و واهمه را در دل آنها می افکند و بازهم ترانه های گذشته خود را با چاشنی جدایی طلبی را نشخوار کردند و حتی از توزیع آن امتناع ورزیدند تا مردم دیگر مناطق از دیدگاه و شرایط آذربایجان آشنایی و آگاهی پیدا نکنند.

آنچه مسلم است و به وضوح مشاهده می شود این است که آذربایجان با همه سرکوب ها، تحقیر ها و تحریم ها همواره آماده راهگشایی و فعالیت های راهبردی برای آزادی، آبادی و توسعه پایدار برای جامعه ایران و خود آذربایجان است. از این رو با پدید آمدن هر روزنه ای از آن بهره برداری خواهد کرد زیرا سنت انقلابی، دگرگونی خواهی و نو آوری دارد و آن را در طول تاریخ گذشته و معاصر به دفعات نشان داده است. آذربایجانی بر این باور است که دستآورد های انقلاب مشروطه و قانون اساسی آن از سوی حاکمیت رضا شاه زیرپا گذاشته شد و حقوق طبیعی و ذاتی آذربایجان پایمال شد. زبانش تحقیر، خودش مجبور به مهاجرت و سرمایه اش پراکنده و متلاشی شد. با دیکتاتوری رضا شاه قانون ایالتی و ولایتی مشروطه که بر گرفته و بازتابی از حقوق گذشته و سنتی ایران ( ممالک محروسه ) اقتباس شده بود. نادیده گرفته شد، سرزمین آذربایجان و زبان مردم آن سامان از سوی قدرت مقتدر مرکزی غصب شد که هرگز مورد قبول مردم نبود و مردم آذربایجان را نسبت به سیاست و مشارکت در آن دلسرد و مایوس کرد.

۴۰سال محکومیت حبس تعزیری برای ۴فعال حرکت ملی آذربایجان

2026-08-04T21:28:37.323+02:00

عباس لسانی - کانال تلگرام

عباس لسانی، علی خیرجو، یوسف کاری و بهزاد دشتی به حبس محکوم شدند

جزئیات گزارش 👇👇👇

۴۰سال محکومیت حبس تعزیری برای ۴فعال حرکت ملی آذربایجان؛

عباس لسانی، علی خیرجو، یوسف کاری و بهزاد دشتی به حبس محکوم شدند

عباس لسانی، علی خیرجو، یوسف کاری و بهزاد دشتی ۴تن از فعالین حرکت ملی آذربایجان از سوی شعبه ۲۸دادگاه انقلاب تهران به ریاست قاضی محمدرضا عموزاد مجموعا به ۴۰سال حبس محکوم شدند.

شعبه ۲۸دادگاه انقلاب تهران طی ابلاغیه‌ای با عنوان صدور رای محکومیت در سامانه ابلاغ الکترونیک جهت ابلاغ استحضاری که به صورت حضوری توسط وکیل پرونده رونوشت شده است، آقایان عباس لسانی،علی خیرجو،یوسف کاری و بهزاد دشتی را از بابت اتهام اجتماع و تبانی جهت ارتکاب جرم بر ضد امنیت کشور به تحمل ۵سال حبس وضمن صدور حکم به ضبط گوشی تلفن همراه آقای عباس لسانی را از بابت اتهام تشکیل و راهبری گروه تجزیه طلبان ترکی در داخل کشور به تحمل ۱۰سال حبس و یوسف کاری و بهزاد دشتی را از بابت اتهام عضویت در گروه تجزیه طلبان ترکی در داخل کشور هرکدام را به ۵سال حبس محکوم کرده است.

در دادنامه صادره آمده است:

«با عنایت به محتویات پرونده و نظر به اینکه،اولا متهمین یوسف کاری و عباس لسانی، عطف به شماره نامه۱۴۰۵۶۸۹۹۰۰۱۲۱۷۳۲۱۹ مورخ ۱۴۰۵/۳/۱۳ معاون قضایی و اجرای احکام بازداشتگاه زندان اوین(در صفحه۲۴۱۴ جلد دوازدهم) از شرکت در جلسه رسیدگی دادگاه علی‌رغم ابلاغ احضاریه خودداری نموده اند و با رعایت ماده ۳۴۵ قانون آیین دادرسی کیفری، حضور نامبردگان در دادگاه لازم نبوده است؛ ثانیاً متهم به نام علی خیرجو علی‌رغم ابلاغ احضاریه و ارسال لایحه در دادگاه حاضر نشده، با توجه به گزارشات ضابطین وبررسی مستندات فنی ونحوه اظهارات متهمین در جریان تحقیقات مقدماتی وتوجها به سایر قرائن و امارات منعکس در پرونده، بزه انتسابی نامبردگان محرز ومسلم تشخیص لذا دادگاه با استناد مواد ۴۹۸، ۴۹۹ و ۶۱۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۵(قسمت تعزیرات) و با رعایت بندهای ب،ث ماده ۱۸(شیوه ارتکاب جرم ونتایج زیانبار اقدامات نامبردگان علیه امنیت کشور و داشتن سوابق کیفری) و مواد ۲۱۵، ۲۱۱ و ۱۷۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ و بند ب و ث ماده ۱۲ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، ضمن صدور حکم به ضبط گوشی تلفن همراه متهم به نام عباس لسانی را بابت اتهام تشکیل و راهبری گروهک تجزیه‌طلبان ترکی در داخل کشور با هدف برهم زدن امنیت کشور به تحمل ۱۰ سال حبس با احتساب ایام بازداشت قبلی و متهمین بهزاد دشتی، عباس لسانی، علی خیرجو و یوسف کاری را بابت اتهام اجتماع و تبانی برای ارتکاب جرم بر ضد امنیت کشور هر یک را به تحمل ۵سال حبس با احتساب ایام بازداشت قبلی و متهمین بهزاد دشتی و یوسف کاری را در مورد اتهام عضویت در گروهک تجزیه طلبان ترکی در داخل کشور، هر یک را به تحمل ۵سال حبس، با احتساب ایام بازداشت قبلی، محکوم می نماید.

ونظر به اینکه اخلال در نظم و آسایش عمومی از مصادیق اقدام علیه امنیت کشور بوده و به طور جداگانه قابل رسیدگی نمی باشد.

رأی صادره نسبت به متهمین عباس لسانی و یوسف کاری غیابی تلقی و ظرف ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ واقعی قابل واخواهی در این دادگاه می باشد و نسبت به متهمین بهزاد دشتی و علی خیرجو با توجه به ارسال لایحه و عدم حضور در دادگاه و ظرف ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ و همچنین انقضای مهلت واخواهی، قابل تجدیدنظرخواهی در محاکم تجدیدنظر استان تهران می باشد.»

عباس لسانی و یوسف کاری،پیشتر علی‌رغم فشار مسئولان زندان اوین، پس از دریافت احضاریه شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب تهران برای شرکت در جلسه رسیدگی قضایی، از حضور در دادگاه خودداری کرده و در مواضع اعلام‌شده خود تأکید کرده‌ بودند که در «دادگاه‌های نمایشی، غیرعلنی و فاقد معیارهای دادرسی عادلانه» شرکت نخواهند کرد.

در تاریخ ۹ خرداد ۱۴۰۵ جلسه رسیدگی به پرونده عباس لسانی، علی خیرجو، یوسف کاری و بهزاد دشتی در شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب تهران برگزار شده بود که

در آن جلسه عباس لسانی، یوسف کاری و علی خیرجو از حضور در دادگاه خودداری کردند.

این چهار فعال مدنی روز ۲۰ آبان ۱۴۰۴ در مقابل زندان اوین بازداشت شدند. ساعاتی پس از بازداشت، آنان به شعبه ۶ بازپرسی دادسرای اوین منتقل شده و اتهاماتی از جمله «تشکیل یا عضویت در گروه غیرقانونی»، «اجتماع و تبانی علیه امنیت کشور» و «اخلال در نظم عمومی» به آنان تفهیم شد.

بازداشت‌شدگان در همان روزهای نخست از ضرب‌وشتم توسط نیروهای امنیتی و انتظامی هنگام بازداشت خبر داده و خواستار اعزام به پزشکی قانونی برای ثبت آثار جراحات شده بودند. آنان همچنین طی نامه‌هایی خطاب به دادستان تهران و رئیس زندان اوین، درخواست ثبت و مستندسازی صدمات وارده را مطرح کرده بودند.

از کانال تلگرام عباس لسانی

خیز رضا خان بسوی قدرت

2026-08-03T13:28:20.861+02:00

محمد حسین یحیایی

جنگ جهانی اول در همان روز های نخست تاجگذاری احمد شاه آغاز شد و صدمات سهمگینی به اقتصاد کشور وارد کرد. این جنگ ویرانگر که از مرداد ماه 1293 تا آبانماه 1297 به مدت 51 ماه ادامه داشت دگرگونی های عمیقی در سیاست، اقتصاد و روابط بین الملل گذاشت. برخی امپراتوری ها از هم گسست، کشور های جدید از دل آنها بیرون آمد.انقلاب اکتبر زمینه های تعیین سرنوشت و جنبش ضد استعماری را فراهم کرد. در خیلی از کشور ها دولت های ملی گرا شکل گرفتند و در ایران هم جنب و جوش آزادی و دمکراسی خواهی رونق گرفت و روزنامه های متعددی در این راستا انتشار یافتند.

احمد شاه به مجلس شورای ملی رفت و اعلام بی طرفی در جنگ را اعلام کرد، ولی در اندک مدتی نیرو های بریتانیایی از جنوب، نیرو های روس از شمال و نیرو های عثمانی از غرب وارد کشور شدند. همزمان نیرو های وابسته و طرفدار آن دولت ها هم به تکاپو افتادند تا زمینه را برای فعالیت آنها در کشور و سیاستگذاری حکومت ایران در راستای منافع آنها فراهم آورند.

برخی از جوانان که در غرب تحصیل کرده و یا اقامت گزیده بودند ( سید حسن تقی زاده و... ) از دولت می خواستند که به بی طرفی پایان دهد و به نفع آلمان وارد جنگ شود، طرفداران روس و انگلیس هم خواهان تغییر سیاست دولت ایران به نفع آنها و حفظ منافع آنها بودند. ولی ورود نیرو های خارجی به کشور اقتصاد ضعیف و روستایی کشور را به ویرانه ای بزرگ تبدیل کرد.ایران مکلف شد تا تغذیه نیرو های خارجی را فراهم آورد و نیاز های دیگر آنها را برآورده سازد. در مواردی نیرو های بیگانه به جمع آوری نیروی لازم برای راه کشی و لجستیکی به روستا ها می رفتند و از جوانان بیگاری می گرفتند که این خود به کاهش محصولات کشاورزی انجامید و فقر را گسترش داد. در اینجا باید یادآور شد که در آن موقع بیش از 80 درصد جمعیت کشور در روستا ها زندگی می کردند و ابزار کهنه و ابتدایی در دست داشتند.

ورود نیرو های خارجی به کشور امنیت ضعیف را دچار مشکل کرد و نا امنی جامعه را فرا گرفت، مناطق مختلف زیر نفوذ زورمندان و سران طوایف گوناگون قرار گرفت. راه های مواصلاتی کشور زیر کنترل و نظارت بیگانه بود و از آن در راستای منافع خود بهره برداری می کردند. در نتیجه مواد غذایی به آسانی در دسترس مردم قرار نمی گرفت.از سوی دیگر خرده مالکین در رساندن محصولات خود به بازار دچار مشکل بودند تا جائیکه برخی از فرط گرسنگی اندک زمین خود را رها کرده، برای سیر کردن شکم خود روانه شهر ها شدند ولی در حاشیه شهر ها گرفتار گرسنگی و بیماری و تسلیم مرگ شدند. شاید تاریخ ایران این چنین فجایع و بیچارگی را هرگز به یاد نداشت و ندیده بود. در این سال های رنج و عذاب بین سال های 1296 تا 1298 جمعیت انبوهی از مردم در اثر گرسنگی، بیماری های واگیر ( آنفولانزای اسپانیایی ) از پای درآمدند، جنازه ها در کوچه ها و خیابان ها رها می شدند، برخی از فرط گرسنگی به خوردن حیوانات خانگی روی آوردند. دولت توانایی اداره جامعه را نداشت، خزانه خالی بود زیرا دولت از جمع آوری مالیات و دیگر درآمد معمول عاجز شده بود. از این رو عمر دولت ها بیش از چند ماه نبود، از آن رو زیر فشار مردم مجبور به کناره گیری از قدرت می شدند. انسجام حکومت و دولت بهم ریخته بود، از آن رو دولت ها قادر به اداره جامعه نبودند. از آن گذشته نیرو های خارجی درهمه امور دخالت می کردند. انگلیس ها در جنوب اقتدار نظامی و اداری خود را داشتند و شاید هم دولت خود را با استفاده از نیرو های محلی برپا کرده بودند. سربازان روس تا به نزدیکی های تهران رسیده بودند و آماده ورود به پایتخت می شدند. حکومت مرکزی نگران از آینده خود به بقاء فکر می کرد و دولت متوسل به نیرو های خارجی شده بود که در این هنگام حادثه مهمی در روسیه اتفاق افتاد و انقلاب بلشویکی اکتبر به پیروزی رسید و معادلات سیاسی را در منطقه و جهان تغییر داد. قرارداد صلح « برست » بین روسیه انقلابی و آلمان سرنوشت جنگ را تغییر و زمینه های صلح را فراهم آورد. با همین قرارداد نیرو های روس از ایران خارج شدند و سیاست های توسعه طلبانه روسیه به پایان رسید.

حالا انگلیس یکه تاز میدان سیاست در منطقه شده بود. از یک سو به ایران و منابع نفتی آن فکر می کرد که در آینده نیاز به آن در اروپا بیشتر خواهد شد و از سوی دیگر نگران انقلاب اکتبر روسیه بود که می توانست در مستعمره ها بویژه در هندوستان الهام بخش باشد و آشوب برپا سازد و جنبش ضد استعماری را در منطقه زنده کند. از آن رو هر که در توان خود داشت بکار می برد تا مانع گسترش انقلاب اکتبر به شیوه روسیه در مناطق دیگر شود. بنابرین نفوذ در قدرت حاکمه ایران در دستور روز قرار گرفت. در این شرایط « وثوق الدوله » بار دیگر وارد صحنه سیاسی کشور شده و برای دومین بار از سوی احمد شاه مامور تشکیل کابینه گردید. در مدت کوتاهی وثوق الدوله دولت دولت خود را تشکیل داد و از همان روز های نخست به دنبال منابع مالی بود که کشور شدیدا به آن احتیاج داشت. زیرا خزانه خالی بود و درآمد های مناطق مختلف کشور هم روانه تهران نمی شد. خودسری آن مناطق باعث شده بود که دیگر آن ها از تهران فرمانبری نمی کردند و آشوب در سراسر کشور حکم می راند.

وثوق الدوله در دومین سال دولت خود زمینه دیدار سری خود را با مقامات و سفیر بریتانیا در تهران فراهم کرد. در این دیدار وثوق الدوله نه تنها قول همکاری داد، بلکه پای انگلیس را به همه حوزه های سیاسی، نظامی و اقتصادی باز کرد تا سرو سامان دادن به اقتصاد ویران کشور شتاب گیرد و اندکی کمک مالی از بریتانیای کبیر دریافت کند. انگلیس از فرصت بدست آمده بخوبی استفاده کرد و گفت : ما به شما کمک می کنیم، مستشاران نظامی، اقتصادی و سیاسی به ایران می فرستیم، ولی همه هزینه ها و مصارف آنها را ایران باید تقبل کند و بپردازد، برای آن مبالغی وام در اختیار شما قرار می دهیم. در عوض درآمد های گمرکی و عایدات دیگر دولت را به عنوان ضمانت می پذیریم. شگفت انگیز است که قرارداد بلافاصله از سوی دولت وثوق الدوله بدون گذر از مراحل قانونی به اجرا گذاشته شد، در حالیکه مجلس شورای ملی از انعقاد قرارداد بی خبر بود و احمد شاه هم با آن مخالفت می کرد. گفته می شود وثوق الدوله برای انعقاد این قرارداد مخفیانه مبلغ یکصد و سی هزار لیره انگلیس رشوه در یافت کرده، آن را بین خود، صارم الدوله و نصرت الدوله تقسیم کرده بود ( به نقل از مهدی بهار، میراثخوار استعمار، ص 545 )

قرارداد 1919 ( در 6 ماده تنظیم شده بود ) وثوق الدوله با بریتانیا بطور محرمانه در همه حوزه ها پیش می رفت، نمایندگان مجلس بویژه از حوزه های انتخابی شمال و آذربایجان با هرگونه امتیاز دهی به بیگانه مخالفت می کردند، با افشاء شدن قرارداد مخالفت ها با آن فراگیر و آشکار شد، روزنامه نگاران، روشنفکران، فعالین سیاسی و گروهی و توده های مردم عرصه را بر وثوق الدوله تنگ کردند، آذربایجان بار دیگر پیش قدم در این حرکت اعتراضی بود. انگلیس قدرت فراوانی در پایان جنگ اول بدست آورده بود و حتی مانع از ورود نمایندگان ایران به کنفرانس صلح پاریس می شد.و به نوعی تلاش می کرد ایران را تحت قیومیت خود نشان دهد، ولی این سیاست خائنانه با همکاری جامعه ملل که به تازگی تشکیل شده بود خنثی شد. ناگفته نماند که ایالات متحده و فرانسه هم با تک روی و زیاده خواهی بریتانیا مخالفت می کردند. وثوق الدوله برای ساکت کردن نیرو های مخالف به همان راه های پیشین خود سر زد و مخالفین را با زندان و مطبوعات را با تعطیلی تهدید کرد، ولی مقاومت و مخالفت هر روز فراگیر و افزایش یافت. احمد شاه در سفر اروپا و در لندن بود که خود با آن قرارداد در حضور مقامات بریتانیای کبیر مخالفت می کرد، سرانجام با گسترش اعتراض ها و مخالفت ها، وثوق الدوله مجبور به کناره گیری از قدرت شد و قرارداد مذکور هم نخست از سوی « میرزا حسن خان مشیرالدوله » نخست وزیر جدید موقوف الاجرا و سپس با کودتای سوم اسفند 1299 از میان رفت ( مرتضی راوندی، تاریخ تحولات اجتماعی، بخش دوم، ص 378 ).

آنچه مسلم است قرارداد 1919 وثوق الدوله از یک سو و بحران و قحطی و گرسنگی از سوی دیگر در سیاست گذاری ها بازتاب می یافت. بحران اقتصادی و اجتماعی در رفتار مردم انعکاس می یافت و خود را در شورش های مناطق مختلف نشان می داد. در آذربایجان که همواره مهد جنبش های اجتماعی بود خیزش « شیخ محمد خیابانی » در این راستا شکل گرفت. خیابانی از مشروطه خواهان بنام و یاور « ستارخان » برای حفظ آن بود . علم عصیان را علیه قرارداد وثوق الدوله از همان روز های نخست برافراشت، تا نشان دهد سنت همیشگی و دیرینه مبارزه مردم آذربایجان برای دستیابی به آزادی همچنان زنده است. خیابانی خواهان اجرای قانون مشروطه، حاکمیت دمکراتیک و استقلال کشور بود. در این راستا گروهی از میهن پرستان را پیرامون خود جمع کرد تا زمینه قیام را فراهم آورد. در 17 فروردین ماه 1299 قیام خود را از تبریز آغاز کرد. شعار قیام اجرای بی کم و کاست قانون مشروطه و برآورده کردن آسایش و آرامش شهروندان بود که آن باید از سخن به فعل درآید. خیابانی همواره تکرار می کرد که هدف ما تنها تبریز و آذربایجان نیست، بلکه خواهان آزادی برای سراسر ایران است. ایران باید مال همه ایرانیان باشد، مقصود ما از آزادی، استقلال و سعادت همه ایرانیان است. ایران باید مال ایرانیان باشد، خزانه ایران، مالیه ایران، سیاست ایران، وزارت خارجه ایران، قشون ایران باید مال ایران و به دست ایرانی باشد. تسلط بیگانه بر کشور مردود است، حاکمیت از آن مردم است، همه باید بتوانند نظر و عقاید خود را بیان کنند. کشور باید با مشارکت مردم اداره شود. قیام ما تا حاکمیت ملی پیش خواهد رفت و آن حاکمیت دمکراتیک خواهد بود، هیچ کار و اقدامی در کشور بدون اطلاع و رضایت مردم رخ نخواهد داد. ( خلاصه شده از روزنامه تجدد که از سوی خیابانی منتشر می شد )

خیابانی متولد خامنه (1259 خ ) از توابع شبستر با تحصیلات حوزه، نماینده مردم در دوره دوم مجلس بود و از زدوبند های مقامات بلند پایه با نمایندگان کشور های بیگانه اطلاع داشت، برای پیشگیری از آن و پیشبرد آزادی « فرقه دمکرات آذربایجان » را تشکیل داد. تا با تلاش دمکراتیک حداقل 6 نماینده در مجلس چهارم داشته باشد و خود خیابانی هم انتخاب شد ولی هرگز نتوانست در آن شرکت کند. قیام تبریز به رهبری خیابانی خشم تهران را برانگیخت و اقدام فوری برای سرکوب این قیام مردمی آماده شد. خیابانی با قیام خود تمام نهاد ها، ارگان ها و موسسات دولتی را به کنترل خود در آورد، شورای ایالتی آذربایجان را تشکیل داد و به مدت 5 ماه آن را بخوبی اداره کرد و نشان داد، که اداره امور از سوی نمایندگان گزینش شده در منطقه، هم راحت و هم کنترل شده و هم ارزان قیمت خواهد بود. زیرا همه مسئولین زیر نظارت مستقیم مردم قرار دارند و پاسخگو هستند. در این مدت کوتاه اصلاحات اجتماعی، تثبیت قیمت ها، اصلاح نظام مالیاتی، تاسیس مدارس، تقسیم املاک خالصه در میان کشاورزان ( کاری به املاک خصوصی نداشتند )، تغییر نام آذربایجان به « آزادیستان » انجام گرفت. خیابانی و دوستانش هرگز در صدد جدایی از کشور نبودند ( ژان پیر دیگار، برنارهمرکاد، یان ریشار، ایران در قرن بیستم، ترجمه عبالرضا مهدوی، ص، 72 ).« احمد کسروی» در رابطه با نام گذاری آذربایجان و تغییر آن به آزادیستان نقل می کند: در همان روز های خیزش « حاج اسماعیل آقا امیر خیزی » که از آزادی خواهان کهن و این زمان از نزدیکان خیابانی می بود پیشنهاد کرد که آذربایجان چون در راه مشروطه کوشش ها کرده و آزادی را برای ایران او گرفته نامش را آزادیستان بگذاریم. ( احمد کسروی، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، بازمانده تاریخ مشروطه ایران، ص 873 ). از آن به بعد نام آزادیستان در نامه های رسمی قید شد و در گفتگو با تهران هم می گفت که باید دولت آزادیستان را به رسمیت بشناسند. آنچه مایه نگرانی تهران و لندن بود اینکه خیابانی به بلشویسم و انقلاب اکتبر گرایش پیدا کند، از آن رو تهران همه عملکرد خیابانی را زیر نظر داشت تا این گرایش رخ ندهد.

وثوق الدوله از تشکیل حزب ( فرقه دمکرات آذربایجان ) و سازماندهی آن در آذربایجان که به سرعت انجام می گرفت، ناخشنود و دچار ترس شده بود و برای انحلال آن راه های قانونی را آماده می کرد و در نهایت به آن دست یافت و با بهانه های واهی و دروغین آن را غیر قانونی و منحله اعلام کرد که این خود خیابانی را به قیام واداشت. به هر روی بعد از وثوق الدوله شخصیت دیگری از همین قماش به ریاست دولت انتخاب شد. مشیر الدوله که عنوان صدر اعظمی را تصاحب کرده بود، « مهدی قلی هدایت » ( مخبر السلطنه هدایت ) را بعنوان والی به ولایت آذربایجان فرستاد، که مورد استقبال خیابانی قرار نگرفت. والی منتخب تهران که به تبریز آمده بود، تعداد زیادی از نیرو های قزاق را به همراه خود وارد تبریز کرده، در سر خیال سرکوب قیام خیابانی را داشت.بعد از گفتگوی کوتاهی جنگ علیه خیابانی را آغاز کرد. می توان گفت خیابانی و دوستانش غافلگیر شدند و نتوانستند ارتباط لازم را برای حفظ دولت خود با مردم برقرار سازند. در نتیجه قیام مردمی آنان که در آرزوی آزادی و گسترش دمکراسی در کشور بودند، در 22 شهریور 1299 با شکست روبرو شدند و خود خیابانی هم همراه با تعداد زیادی از دوستانش که متشکل از برخی نفرات ژاندارمری و« گارد خیابانی » بودند کشته شدند. با شکست قیام، نفرات قزاق به خانه سران قیام و طرفدران آنها هجوم بردند و اموال آنان را با کاربرد زور به تاراج بردند. مخبر السلطنه با تکبر و غرور ناشی از پیروزی به ساختمان عالی قاپو که مرکز اداری خیابانی بود، وارد شد و اداره امور را در دست گرفت.

بعد از گذشت چند دهه از قیام خیابانی در آذربایجان، هنوز هم برخی از کوشندگان در حوزه تاریخ و علوم سیاسی و اجتماعی افکار و اندیشه های نادرستی در رابطه با آن جنبش مردمی مطرح می سازند و واقعیت های آن را کدر و غیر شفاف و غیر واقعی نشان می دهند. قیام تبریز با همه ضعف های خود ماهیت مردمی داشت، هدف آن آزادی برای سراسر ایران بود، این هدف و آرزو در آخرین نطق خیابانی هم خود را نشان می دهد. خیابانی می گوید: تبریز می خواهد حاکمیت بدست ملت باشد. تمام ایران این را می خواهد، هرگاه تهران از قبول آن سرپیچی کند، ما با اصول رادیکالیسم ایران را تجدید بنا خواهیم کرد. ما می گوئیم حاکمیت دمکراسی باید در سراسر ایران جاری باشد.اهالی ایالات و ولایات باید رای خود را آزادانه اظهار دارند. برای مدافعه این حق، آخرین مرحله مردن است و مردن در این راه را ما بر زندگی بی شرمانه ترجیح می دهیم. ( خلاصه شده از روزنامه تجدد، شماره های گوناگون ).

در پی قیام خیابانی و شکست آن جنبش های دیگری در آذربایجان شکل گرفت، در اولین فرصت « زین العابدین قیامی » به سازماندهی مجدد پرداخت و گروهی را هم پیرامون خود جمع کرد. قیامی هم از مبارزین قدیمی و از طرفداران سرسخت مشروطه بود. از سوی « ستارخان، باقرخان » برای دفاع از مشروطه با 70 نفر از مبارزین به تهران فرستاده شد که در تصرف بهارستان شرکت کردند، برای قدردانی از شجاعت وی « هیئت مدیره ملی » عنوان « سالار ظفر » را به ایشان اعطا کرد. زین العابدین قیامی در این اقدام خود برای بازسازی قیام خیابانی ناکام ماند.سپس وارد دانشکده حقوق و علوم سیاسی شد، بعد از پایان آن به فعالیت های حقوقی پرداخت تا جنبش آذربایجان، بار دیگر از سوی فرقه دمکرات آذربایجان در سال 1324 فعالیت خود این بار با بیانیه 12 شهریور به رهبری « پیشه وری » آغاز کرد و قیامی به سرعت در صفوف آن قرار گرفت. از دیگر سو « ابوالقاسم لاهوتی » افسر ژاندارمری به فکر قیام در آذربایجان افتاد. این افسر شورشگر، اندیشمند، روزنامه نگار، شاعر و اهل اندیشه و قلم و تحصیل کرده استانبول بود. در روزنامه «حبل المتین » مطلب می نوشت. دلبستگی زیادی به انقلاب اکتبر و بلشویسم داشت و بعد از سرکوب قیامش به شوروی مهاجرت کرد و در جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان به مقامات مهمی در سیاست و فرهنگ دست یافت.

همزمان با قیام خیابانی جنبش های دیگری در نقاط مختلف کشور رخ داد که از مهمترین آنها می توان به «جنبش جنگل » به رهبری « میرزا کوچک خان » اشاره کرد که تاثیر فراوانی به مدت 7 سال در منطقه گذاشت. جنبش جنگل ابتدا خط مشی بسیار مترقی داشت از جمله آسایش و آرامش عمومی، کمک به طبقه زحمتکش و کشاورزان خرده پا، برابر حقوقی همه مردم بدون در نظر گرفتن نژاد،مذهب و باور آنها، شناسایی خود مختاری اداری جنبش و حفظ اسلام و در نهایت لغو کلیه معاهده های نابرابر و خروج نیرو های انگلیس از ایران را مطرح کرد و مورد پشتیبانی نیرو های چپ قرار گرفت ولی.جنبش جنگل بعداز مدتی با اختلافات درونی ( بین چپگرایان و مذهبیون ) روبرو شد. از این فرصت نیرو های مرکزی استفاده کرده، گروه بزرگی از تفنگداران قزاق را به فرماندهی رضاخان به منطقه اعزام کردند.این نیرو ها موفق به سرکوب جنبش جنگل شدند و میرزا کوچک خان هم با فرار به کوه های تالش در آنجا در اثر سرمای شدید جان باخت.

اوضاع سیاسی کشور در این هنگام بسیار بی ثبات و متزلزل بود. بحران اقتصادی هر روز عمیق تر و شدید تر می شد. مداخله روز افزون بریتانیا در امور داخلی جامعه را عصبانی و گاهی خشمگین می کرد. جنگ نه تنها زیرساخت ها را تخریب کرده بود، بلکه به کاهش تجارت و کاهش شدید درآمد های گمرکی و مالیاتی دولت انجامیده بود. تا جائیکه دولت قدرت و امکان پرداخت حقوق کارمندان خود را هم نداشت. بانک شاهنشاهی بریتانیا انحصار نشر اسکناس را در دست داشت، در نتیجه دولت قدرت طرح و تدابیر اقتصادی موثر را در دست نداشت و نمی توانست بطور مستقل عمل کند. در نتیجه روسای دولت تنها چند ماه قادر به اداره امور بودند و مجبور به استعفاء می شدند. احمد شاه نسبت به وثوق الدوله و قرارداد1919 بدبین بود و با همه اصرار وثوق الدوله از تائید آن خود داری می کرد. وثوق الدوله برای راضی کردن احمد شاه « ناصرالملک » را همراه وی به اروپا فرستاد. ناصرالملک مدت ها نائب السلطنه احمد شاه در دوران کودکی ( نوجوانی ) بود. به این امید که احمد شاه تحت تاثیر وی قرار خواهد گرفت. احمد شاه با همه اصرار ناصرالملک نظر و دیدگاهش را تغییر نداد و همواره تکرار کرد که من قوانین و مصوبات مجلس را تائید و توشیح می کنم. این قرارداد بین وثوق الدوله و بریتانیا منعقد شده و خارج از حیطه و قدرت سیاسی بنده است و من تابع قانون اساسی مشروطه هستم. ناصر الملک که مایوس شده بود با خشم و تهدید رو به احمد شاه کرد و گفت: کار خودت را ضایع کردی! انگلیس ها مصمم اند که سلسله قاجار را به پایان رسانند. احمد شاه در جواب می گوید: ترجیح می دهم سلسله قاجاریه از بین برود ولی به مملکت خیانت نکند! این گفتگو نشان می دهد که احمد شاه خطر انگلیس را درک کرده بود و نمی خواست سرزمین پهناور ایران زیر نظر و یا قیومیت بریتانیای کبیر قرار گیرد.

بدنبال آن مقامات سیاسی، نظامی و اقتصادی بریتانیای کبیر به فکر تغییر رژیم و کودتا در ایران افتادند. تا با ایجاد قدرت مرکزی از یک سو مانع پیشروی کمونیسم در منطقه شوند و از سوی دیگر منافع خود را حفظ کنند. در این راستا ژنرال « ادموند آیرونساید » مرد کهنه کار نظامی و با تجربه را دعوت به همکاری کردند و گروهی را هم با ایشان همسو نمودند تا با همکاری وزیر مختاربریتانیا در تهران زمینه کودتا را فراهم آورند. آیرونساید گروهی از دوستان خود را گرد هم آورد و با آشنایان در ایران گروه کمیته آهن را تشکیل دادند، در این راستا « اردشیر ریپورتر » از زرتشتیان هند که همکاری نزدیکی با با سازمان ها و مقامات انگلیس داشت عازم ایران شد تا زمینه کودتا را به سرعت سازماندهی کنند. آیرونساید و دوستانش به جستجو در حوزه های نظامی و سیاسی پرداختند تا افراد مناسب برای کودتا را دستچین و گزینش کنند. منظم ترین نیروی نظامی قزاق ها به فرماندهی افسران روسی بودند، بنابرین فرد مورد نظر باید از میان آنها انتخاب می شد. آیرونساید در دیدار با رضاخان متوجه توانایی های نظامی و قلدری وی شد، در نتیجه دیدار و تماس ها را افزایش داد، در حوزه سیاست هم به سراغ « سید ضیاء طباطبایی » رفتند که روزنامه رعد را منتشر می کرد و از طرفداران قرارداد 1919 و نزدیکی زیادی با انگلیس داشت. در سوی دیگر « نورمن » وزیر مختار بریتانیا به احمد شاه فشار می آورد که افسران و فرماندهان روسی نیروی نظامی قزاق را از کشور بیرون کند. اصرار و فشار وزیر مختار نتیجه داد و فرماندهی نیرو های قزاق به سردار « همایون » سپرده شد که نشان می داد بریتانیا با کاربرد های تاکتیکی خود به اهدافش نزدیک می شود. البته افراد دیگری هم در نظر گرفته شده بود ولی قرعه بنام رضاخان افتاد و ایشان انتخاب گردید. کمیته کودتا تشکیل شد تا افراد یکدیگر را بهتر و بیشتر بشناسند. در این کمیته سید ضیاء روزنامه نگار و مرد سیاست، رضا میرپنج از افسران قزاق، سرگرد مسعود خان کیهان، سرهنگ امیراحمدی و سروان کاظم خان سیاح شرکت داشتند. آنها پیش از اقدام سوگند می خورند که به احمد شاه وفادار بمانند زیرا دولت بریتانیای کبیر هم همواره آن را گوشزد می کرد.مقامات وابسته به انگلیس از مدت ها پیش به رضا خان در همدان گفته بودند که خود را به تهران نزدیک کند تا وقت و هنگام عمل فرا رسد. بنابرین رضا خان همراه با نیرو های وابسته بخود در قزوین متمرکز و آماده حرکت شدند. در دوم اسفند 1299 نیرو های قزاق به فرماندهی رضا میرپنج آخرین آمادگی خود را از چشم گذراندند و چهار نفر از تهران آمده بودند تا چگونگی ورود نیرو ها را به تهران با فرمانده در میان گذارند. دولت در تهران در دست « فتح اله اکبر سپهدار رشتی » بود که ناتوان از اداره امور و اداره جامعه بود. احمد شاه در شرایط سختی قرار داشت. از یک سو نگران از اقدامات نظامی و کودتایی انگلیس بود و از سوی دیگر از شورش، اغتشاش و جنبش های محلی، بحران شدید اقتصادی و ناتوانی دولت در مدیریت جامعه مضطرب و دچار ترس و واهمه شده بود، از کودتا وحشت داشت و راه برون رفتی هم به ذهنش نمی رسید و شاید هم در دل تمایل به کودتا پیدا کرده بود.

در سوم اسفند 1299 نیرو های قزاق به فرماندهی رضا میرپنج به سوی تهران حرکت کردند. از دروازه قزوین و کرج وارد تهران شدند و چندان مقاومتی از سوی نیرو های دولتی ندیدند. برخی از سران دولت وابسته به فتح اله اکبر سپهدار رشتی فرار را بر قرار ترجیح داده در مناطق مختلف کشور پنهان شدند. احمد شاه همراه با ولیعهد به یکی از کاخ ها پناه برد و منتظر آینده و رخداد های پیش رو شد.

کودتا گران با سرعت کلانتری ها، وزارت خانه ها و دیگر مراکز و موسسات دولتی را به تصرف خود در آوردند، اعلامیه ای که پیشتر ها آماده شده بود به در و دیوار چسباندند و مردم را به اطاعت از آن ترغیب کردند. در بخشی از این اعلامیه آمده بود: ما فداکاران حقیقی کشور هستیم و برای پایان دادن به این اوضاع ناگوار کمر همت بسته و آماده ایم تا خائنین را به سزای خود برسانیم و پشتیبان حکومت نیرومندی در خور شئون و عظمت کشور شاهنشاهی باشیم. رضا خان اعلامیه ای در 9 ماده منتشر کرد که با من حکم می کند آغاز شده بود. این مواد عبارت بودند از:

ماده 1/ تمام اهالی شهر تهران باید ساکت و مطیع احکام نظامی باشند.

ماده2/ حکومت نظامی در شهر برقرار و از ساعت 8 بعد از ظهر غیر از افراد نظامی و پلیس مامور انتظامات شهر، کسی نباید در معابر عبور نماید.

ماده3/ کسانی که از طرف قوای نظامی و پلیس مظنون به اخلال آسایش و انتظامات واقع شوند، فورا جلب و مجازات سخت خواهند شد.

ماده4/ تمام روزنامه جات و اوراق مطبوعه تا موقع تشکیل دولت به کلی موقوف و بر حسب حکم و اجازه که بعد داده خواهد شد، باید منتشر شوند.

ماده 5/ اجتماعات در منازل و نقاط مختلفه به کلی موقوف و در معابر هم اگر بیش از سه نفر گرد هم باشند، با قوه قهریه متفرق خواهند شد.

ماده6 / درب تمام مغازه های شراب فروشی و عرق فروشی، تئاتر و سینما و فتوگرافی ها و کلوب های قمار باید بسته شود و هر مست که دیده شود، به محکمه نظامی جلب خواهد شد.

ماده7 / تا زمان تشکیل دولت، تمام ادارات و دوائر دولتی، غیر از اداره ارزاق تعطیل خواهند بود. پست خانه، تلفن خانه، تلگراف خانه هم مطیع این حکم خواهند بود.

ماده8 / کسانی که در اطاعت از مواد فوق خودداری نمایند به محکمه نظامی جلب و به سخت ترین مجازات ها خواهند رسید.

ماده 9/ کاظم خان ( سروان کاظم خان سیاح ) به سمت کماندانی شهر انتخاب و معین می شود و مامور اجرای مواد فوق خواهد بود.

14 جمادی الثانی1339 رئیس دیویزیون قزاق اعلحضرت اقدس شهریاری و فرمانده کل قوا- رضا (بر آمدن رضا شاه، مرکز اسناد اسلامی، روز شمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ) در پی این اعلامیه تعداد زیادی از دولتمردان، تجار و متمولان دستگیر شدند که هدف تامین مالی برای کودتا بود زیرا از آنها درخواست پول می کردند که آزاد شوند. برخی با پرداخت آن موافقت کرده و برخی دیگر از آن خودداری کردند، حاج محمد حسین امین الضرب و امیر نظام همدانی با پرداخت پول درخواستی مقامات کودتا در همان روز های نخست آزاد شدند. ولی برخی دیگر تا پایان حکومت سید ضیاء همچنان در زندان ماندند. تعدادی از سیاستمداران و افراد مطرح در جامعه به درب سفارت خانه های انگلیس و فرانسه نزدیک شدند تا در صورت لزوم از کمک آنها برخوردار شوند.

در اعلامیه هایی که پی در پی از سوی رضا خان و سید ضیاء منتشر می شد که در آنها گفته می شد، هدف کودتا برانداختن ریشه جنایتکاران، دزدان و خیانتکاران است که بعد از مشروطه زمام امور را در دست گرفتند. خوشآیند روشنفکران و مردم بود. اصلاح نظام قضایی، تقسیم اراضی دولتی بین دهقانان، لغو کاپیتولاسیون و قرارداد1919 وثوق الدوله و بریتانیا، زیر سازی برای حمل و نقل جدید، تاسیس مدارس و اصلاحات اجتماعی مورد توجه مردم بود. اعلامیه ها و گفتار رضاخان و سید ضیاء مورد استقبال روشنفکران، روزنامه نگاران و فعالان سیاسی قرار می گرفت. البته تاریخ سیاسی ایران پر است از این گفتار و رفتار متناقض که حاکمان جدید با فرصت طلبی به بازگویی نارسایی ها، ظلم ها و فجایع گذشته پرداخته اند، تا عملکرد خود را موجه جلوه دهند و مردم را به آینده نامعلوم خوشبین و دلخوش سازند. آنچه مسلم است برخی از کودتاگران بعد از مدتی پرده از چهره خود برداشتند تا واقعیت ها را نشان دهند، رضا خان و سید ضیاء به ثروت دست یافتند و دیگران هم به سرنوشت های گوناگون گرفتار آمدند.

هنوز چند روزی از کودتا نگذشته بود که احمد شاه حکم نخست وزیری را بنام سید ضیاء طباطبایی و فرماندهی قشون را بنام رضا خان صادر کرد و اعتماد احمد شاه هم حاصل شد که هدف کودتا ساقط کردن وی از شاهی نبوده است ولی احمد شاه همچنان نگران بود.دستگیری والی ولایات به نگرانی وی می افزود، خانواده فرمانفرمائیان از آینده خود ترس داشتند و به سفارت انگلیس و دربار متوسل می شدند.آذربایجان همراهی چندانی با کودتا از خود نشان نمی داد هرچند روشنفکران آن به روش های مختلف از کودتا و شعار های آن حمایت می کردند.تنها مخبرالسلطنه والی آذربایجان عامل مهم در قتل شیخ محمد خیابانی همچنان به کار خود ادامه می داد.

سید ضیاء در پنجم اسفند 1299 دولت کوتاه مدت خود را تشکیل داد، وزارت کشور ( داخله ) را خود بعهده گرفت، وزارت جنگ به مسعود کیهان سپرده شد که صوری بود زیرا رضا میرپنج بعنوان سردار سپه با اختیارات تام آن را اداره می کرد. کمک های مالی سفارت انگلیس و مبالغی که سرمایه داران و اشراف از ترس و خلاص شدن از زندان ها پرداختند، به دولت این امکان را داد تا برخی اقدامات اصلاحی را در تهران آغاز کند و هزینه تجدید سازمان ارتش را بپردازد. بریتانیا نگران حضور بلشویک ها در شمال ایران و حمایت از جنبش جنگل بودند و باید نیرو های خود را از ایران خارج می کردند ( مسعود بهنود، از سید ضیاء تا بختیار، ص 23 )

تنها یک ماه از کودتا گذشته بود که اختلاف نظربین سید ضیاء با رضا خان آشکار شد. سید ضیاء با غرور و گاهی با تکبر کار ها را پیش می برد که این رفتار و روش هم احمد شاه و هم رضا خان را نگران می کرد، از آن رو در مقابله با آن رضا خان به احمد شاه نزدیک شد و خود را وفادار به سلطنت نشان داد و می گفت: ما سربازیم و جانباز اعلیحضرت. می فرمائید الان سید ضیاء دستگیر و اگر لازم است تیرباران کنم! ( همان اثر، ص 24 ). این گفتار نشان می دهد که موقعیت و قدرت رضا خان رو به صعود است و برای آینده نقشه ها دارد. همزمان روزنامه ها به کالبد شکافی کودتا پرداختند. عمر دولت سید ضیاء رو به پایان بود، اشخاص سرشناس با احساس ترس و نگرانی حاضر به پذیرش پست نخست وزیری نبودند، در نتیجه شاه متوسل به « قوام السلطنه » شد. قوام از زندان به کاخ نخست وزیری آمد و این پست را گرفت. احمد قوام برادر وثوق الدوله بود که مردم به شدت از وی تنفر داشتند زیرا قرارداد اسارت بار 1919 با بریتانیا را امضاء کرده بود ولی شرایط بگونه ای پیش رفت که احمد شاه مجبور به پذیرش ایشان شد در نهایت قوام دولت خود را در 14 خرداد1300 تشکیل داد. دولت قوام از اشراف و ملاکین تشکیل می شد که با سیاست های رضا خوان همسویی نداشت. در اولین اقدام قوام زندان ها را خالی کرد تا بتواند جامعه را به حال و هوای پیشین خود برگرداند که با واقعیت های بهد از کودتا هم پوشانی نداشت. رضا خان در دولت قوام هم پست وزارت جنگ را حفظ کرد و بودجه آن را افزایش داد. در حالی که اقتصاد کشور با شدید ترین بحران خود روبرو بود، افزایش بودجه نظامی، بحران را عمیق تر می کرد ولی رضا خان به بهانه سرکوب جنبش های محلی و برقراری امنیت و آرامش در کشور افزایش بودجه را به دولت و جامعه تحمیل می کرد و گاهی هم خود اقدام می کرد با راهزنی و قلدری هزینه های ارتش را تامین می نمود.

قوام برای پرهیز از کودتاهای بعدی چشم به انتخابات دوره چهارم مجلس دوخته بود و جهت سیاست خارجی را از بریتانیا به طرف ایالات متحده چرخاند و با آمریکا رابطه نزدیکی برقرار کرد. در این راستا تعدادی از نمایندگان شرکت های نفتی و مشاوران اقتصادی ( دکتر میلیسپو و همکاران ) آمریکا به ایران آمدند. این نمایندگان در بخش های شمالی کشور به سونداژ پرداختند و قوام منتظر افتتاح مجلس چهارم شد. امتیاز نفت در منطقه شمال و در نزدیکی های مرز اتحاد شوروی خوشآیند آنها نبود و از سوی دیگر بریتانیا هم با رقیب قدرتمندی در منطقه روبرو می شد. در نتیجه هر دو دولت دست به اقدامات پنهان و آشکار زدند. بریتانیا از قیام محمد تقی پسیان و شوروی از جنبش جنگل حمایت می کردند. قوام با بازی دوگانه هر دو دولت را راضی کرد که دست از حمایت هر دو گرده بردارند و رضا خاند هم فرصت سرکوب را بدست آورد و موقعیت خود را هم در بین نظامیان و هم در بین سیاسیون تحکیم کرد.

قوام بار ها کابینه خود را ترمیم کرد ولی نتوانست بیش از 8 ماه دوام بیآورد و در دوم بهمن ماه 1300 سقوط کرد. تنها دستآورد قوام گسترش ارتباط با ایالات متحده آمریکا بود و تلاش ورزید آثار و نشانه های کودتا را از میان بردارد که بزرگترین آثار آن پیدایش رضا خان در صحنه سیاسی و نظامی کشور بود که همچنان به پیش می تاخت.

در سوم بهمن ماه 1300 « مشیرالدوله » ( حسن پیرنیا ) از سوی احمد شاه مامور تشکیل کابینه شد تا دولت خود را تشکیل دهد. مشیرالدوله هم تلاش کرد تا گروهی از اشراف و ملاک را در کابینه خود جای دهد، ولی رضا خان همچنان جایگاه خود را بعنوان سردار سپه ( وزیر جنگ ) حفظ کرد و در این مدت دانشکده نظام را تاسیس کرد. مشیرالدوله از طرفداران مشروطه و قانونگرا بود، احمد شاه از این فرصت استفاده کرد و عازم سفر طولانی به اروپا شد.مشیر الدوله به روزنامه نگاران این امکان را فراهم کرد که با مقالاتی به انتقاد از کودتا بپردازند که خوشآیند رضاخان نبود و گاهی بطور خود سر اقدام به تنبیه روزنامه نگاران و منتقدین کودتا می کرد. رضا خان « حسین صبا » مدیر روزنامه « ستاره ایران » را به دلیل انتشار مقاله ای علیه کودتا زیر کتک گرفت و دندان او را شکست ( پیشین، ص 40 ). در این زمان افسران ژاندارم و طرفداران شیخ محمد خیابانی در آذربایجان قیام کردند تا مانع یکه تازی فرماندهان جدید قزاق ها شوند که با بیرون کردن افسران و فرماندهان روسی جایگزین آنها شده بودند، البته باید گفته شود که دوشنفکران و افسران میهن دوست آذربایجان نگران از حاکمیت استبداد در آینده بودند و زمینه های استبداد را رضا خان فراهم می کرد. قیام لاهوتی همراه با طرفداران خیابانی به ثمر نشست و رابطه آذربایجان برای مدتی با تهران قطع شد و والی آذربایجان مخبرالسلطنه زیر نظر قرار گرفت. خبر به سرعت به احمد شاه رسید و مشیرالدوله هم به رضاخان متوسل شد تا قیام آذربایجان کنترل شود. رضا خان از هر فرصتی به نفع خود استفاده می کرد تا موقعیت خود را تحکیم بخشد. به دستور احمد شاه و خواست مشیرالدوله قیام را خواباند و امنیت را در منطقه برقرار کرد.

در این موقع جنبش ملی گرایی در اروپا اوج می گرفت. امپراتوری عثمانی در حال متلاشی شدن بود، در آلمان شکست در جنگ تحقیر شمرده می شد و جوانان به سرعت تحت تاثیر شعار های ملی گرایی گاهی با چاشنی فاشیستی قرار می گفتند. جوانان ایرانی مقیم در آلمان هم به انتشار مجلات مختلف می پرداختند که بیشتر آنها از عملکرد رضا خان خشنود و راضی بودند « حسین کاظم زاده » مجله ای با عنوان « ایرانشهر » منتشر می کرد که در آن افراد سرشناسی مانند محمد قزوینی، آشتیانی، پورداوود، یاسمی و رضازاده شفق مطلب می نوشتند. این مجله در بین روشنفکران نفوذ زیادی داشت و مورد توجه قرار می گرفت. سید حسن تقی زاده مجله « کاوه » را در برلین منتشر می کرد که مروج اندیشه های نوین و ملی گرایی بود. یکی دیگر از نویسنده های مطرح و مهم این دوره جمالزاده بود که اندیشه های غربی را ترویج می داد. همه این افراد و گاهی روشنفکران دیگر سخن از مرد آهنین و « استبداد منور » به میان می آوردند که بتواند روح ملی گرایی آنها را نوازش کند. روزنامه های چاپ ایران از جمله ستاره، کوشش، اطلاعات، ناهید، شفق سرخ با گرایش های مختلف و احزاب سیاسی از دولت مقتدر نظامی و دیکتاتور مصلح سخن می گفتند که مجموعه این گفتار در رضا خان تجلی می یافت. شاعران آن دوره مانند عارف قزوینی و میرزاده عشق هم از کابینه های کودتایی حمایت و آنها را تشویق می کردند. روشنفکرانی مانند عبدالحسین تیمورتاش و علی اکبر داور هم از جمله کسانی بودند که از رضا خان حمایت می کردند. اکثر حامیان رضا خان از تورک های آذربایجان بودند که گاهی آگاهانه و گاهی دیگر از روی نا آگاهی به رشد استبداد کمک می کردند.

قوام السلطنه ( احمد قوام ) برای بار دوم دولت خود را در 17 خرداد 1301 تشکیل داد، در انتخاب وزیر دچار مضیقه بود زیرا رضا خان با تحکیم قدرت خود و حمایت از بیرون مانع تراشی می کرد. سردار سپه ( وزارت جنگ ) بازهم در اختیار رضا خان بود. وزارت کشور و وزارت امور خارجه را خود نخست وزیر به عهده داشت. حکم نخست وزیری را احمد شاه از پاریس فرستاد. قوام بار دیگر تلاش ورزید تا کارشناسان آمریکایی را به کشور دعوت کند و پای آنها را باز نماید. استعمار پیر ( بریتانیای کبیر ) از ورود آنها به ایران خشنود نبود ولی غول دیگری در سیاست جهانی و منطقه ای پیدا شده بود بنام اتحاد جماهیر شوروی که ترس از نفوذ و گسترش آن دو رقیب را بهم نزدیک می کرد.

رضا خان بخشی از مالیات ها را برای هزینه در نیرو های نظامی خود جمع آوری می کرد و تابع دولت نبود ( مالیات های غیر مستقیم، خالصه جات های دولتی )، قوام برای سرو سامان دادن به آن از کارشناسان آمریکایی ( دکتر میلیسپو ) دعوت کرد تا با کار کارشناسی از یکه تازی های وزارت جنگ جلوگیری کنند. جدال بین رضاخان با قوام هر روز رو به افزایش بود. محمد مصدق در آذربایجان جایگزین مخبرالسلطنه شده بود و از دخالت های رضا خان به ستوه آمده، مجبور به استعفا شد، رضا خان بدون فوت وقت « امان اله میرزا جهانبانی » را با حکم کفالت به ایالت آذربایجان منصوب کرد. البته رضا خان به بهانه مبارزه با سرکشی ها و شورش های منطقه ای در ایالات دیگر هم همین کار ها را انجام می داد. اختلاف بین دولت و رضا خان هر روز رو به افزایش بود و نمایندگان مجلس هم به دو گروه تقسیم شده بودند که طرفداران رضا خان رو به افزایش بود. برخی از نمایندگان آینده را پیش بینی می کردند و خود را به رضا خان نزدیک نشان می دادند.

قوام از آینده خود بیمناک بود و تلاش می ورزید به حکومت نظامی پایان دهد ولی رضاخان با تمام توان از آن دفاع می کرد و گاهی دسته های نظامی را در خیابان ها به گردش در می آورد تا قدرت نمایی کند. رضا خان از هر فرصتی استفاده می کرد. همراهان نظامی رضا خان در کودتا که حالا در ایالات در راس امور بودند افراد سیاسی را تهدید می کردند. در کشور دو نوع حکومت حاکم بود از یک سو نظامیان برخاسته از کودتا با استفاده از قدرت رضا خان و از سوی دیگر سیاسیون کهنه کار و اشراف که با ترس و نگرانی به آینده نگاه می کردند. ادامه این روش برای قوام قابل قبول نبود و تنها راه باقی مانده همان استعفاء و دوری از ارکان دولت بود و در بهمن ماه 1301 مجبور به استعفاء شد و از سوی احمد شاه هم مورد تائید قرار گرفت. احمد شاه چنر روزی بود که از سفر اروپا برگشته ناظر بر نابسامانی ها و بحران های حکومتی شده بود ولی بر اساس قانون اساسی مشروطه سلطنت می کرد و در امور اجرایی کشور دخالت چندانی نداشت.

احمد شاه این بار مستوفی الممالک ( حسن مستوفی ) را مسئول تشکیل دولت و کابینه کرد و برخی از چهره های جدید وارد کابینه شدند. وزارت امور خارجه به « ذکاء الملک » ( محمد علی فروغی » سپرده شد و رضا خان بار دیگر بر مسند وزارت جنگ تکیه کرد. احمد شاه را خوف و وحشت از آینده احاطه کرده بود، از رضا خان ترس و واهمه داشت، ولی کاری از دستش بر نمی آمد. فکر می کرد شاید مستوفی الممالک بتواند رضا خان را مهار کند. ولی گذشت زمان و روزگار نشان داد که رضا خان با همراهی روشنفکران و نظامیان بسوی قدرت نظامی پیش می رود. رضا خان مخالفتی با مستوفی الممالک نداشت و می دانست که عمر کابینه وی نیز خیلی کوتاه خواهد بود. مجلس چهارم رو به پایان بود و باید زمینه انتخابات مجلس پنجم و ورود رضا خان به مجلس فراهم می شد. ولی رضا خان خواهان تشکیل مجلس و انتخاباتی بود که بتواند نفرات خود را به مجلس بفرستد. زیرا با وجود مجلس و نمایندگان از آذربایجان و مناطق شمالی قادر به برقراری نظام دلخواه خود نمی شد، در نتیجه هدف اداره جامعه برای مدتی بدون مجلس قانونگذاری بود.هرچند روشنفکران و نیرو های سیاسی متوجه دیکتاتوری نظامی بودند که زیرکانه به پیش می رفت. ولی آنها نیز قادر به کنترل و مهار آن نبودند. بحران اقتصادی و فقر عمومی مردم را بحدی کلافه کرده بود که آنها تنها به بقاء خود و خانواده خود فکر می کردند. در دوران چهارماهه دولت مستوفی الممالک گروه بیشتری از روشنفکران با گرایش های سوسیالیستی مانند « سلیمان میرزا اسکندری » به رضا خان نزدیک تر شدند و خود رضا خان هم با بازی های سیاسی آشنایی بیشتری پیدا کرد و بندبازی آن را یاد گرفت.

احمد شاه بار دیگر به مشیرالدوله ( حسن پیرنیا ) روی چرخاند و از وی خواست تا کابینه خود را تشکیل دهد و در 23 خرداد 1302 اعضای کابینه به مجلس معرفی شدند. در کابینه مشیر الدوله، باز هم رضاخان در پست وزارت جنگ ابقا شد و فروغی هم از وزارت امور خارجه به وزارت مالیه انتقال یافت. مشیرالدوله نگران قدرت گیری سردار سپه و برپایی یک دیکتاتوری نظامی در کشور بود. ولی کاری از دستش نمی آمد. در نتیجه هر دو سو برای یارگیری بیشتر به روحانیت و مراجع تقلید متمایل شدند. رضا خان نه تنها در مراسم های عزاداری مشارکت کرد بلکه تلاش ورزید که با سفر به قم رابطه با « آیت اله شیخ عبدالکریم حائری » و دیگران را بهبود بخشد. در این میان گروهی را به سرپرستی سید حسن تقی زاده به مسکو فرستاد تا رابطه تجاری را با انقلابیون روسیه گسترش دهد و هم زمان توجه روس ها را به رضا خان جلب کند ( پیشین ، ص 61 ). مشیرالدوله با همه تدابیر متوجه شد که کاری نمی تواند انجام دهد تا مانع از پیش روی رضاخان شود. در نتیجه باید صندلی ریاست را ترک کند. رضا خان نگران بود که ممکن است بار دیگر احمد شاه به قوام السلطنه تمایل پیدا کند که مرد کارکشته ای بود و زمینه فعالیت های رضا خان را محدود می کرد، از آن رو با استفاده از عوامل خود به تضعیف موقعیت قوام پرداخت تا جائی که قوام با حیله و دسیسه به زندان انداخته شد.و گفته شد که در صورت آزادی باید کشور را ترک کند. مشیرالدوله هم در جلسه خصوصی به احمد شاه گفت: بود و نبود من عملا تاثیری ندارد. او ( رضا خان ) هر چه می خواهد می کند. فقط وقتی امری دارد به هیئت دولت می آید! ( همانجا ).

احمد شاه برای حفظ سلطنت خود به باز سازی نظام خود به شیوه گذشته روی آورد و خواست ولیعهد خود « محمد حسن میرزا » ( برادرش) را به تبریز بفرستد تا آموزش لازم را در آنجا ببیند. رضا خان نگران این حادثه بود زیرا موقعیت وی را برای تغییر حکومت تضعیف می کرد. در همین روز ها نارنجکی در کنار اتاق خواب احمد شاه منفجر شد که هم اخطار و هم هشدار بود که باید از فرستادن ولیعهد به تبریز خودداری کند. دولت مشیر الدوله کارش به پایان رسیده بود و باید استعفای خود را امضاء و به احمد شاه می داد. در این هنگام اشراف و رجال سیاسی مطرح در کشور یا خانه نشین و یا به اروپا رفته بودند تا از معرکه دور بمانند و یا در دسترس نباشند، در نتیجه هم میدان سیاست و هم مجلس خالی از نماینده بود و هیچگونه ممانعتی در پیش روی رضا خان مشاهده نمی شد. احمد شاه به اکراه حکم نخست وزیری رضا خان را امضاء کرد و گفت برای مدتی به اروپا خواهد رفت. بدینگونه بعد از کودتای 1299 رضا خان 7 مین صدر اعظم احمد شاه برگزیده شد و قدرت نظامی و سیاسی را در دست های خود قبضه کرد.

رضا خان بعنوان نخست وزیر دولت خود را در 6 آبانماه 1302 تشکیل داد. در هیئت دولت اسامی جدیدی به چشم می خورد ولی وزارت جنگ را خود همچنان عهده دار بود که معنی مشخصی داشت. احمد شاه با مشایعت و بدرقه رضا خان از مرز قصرشیرین گذشت و راهی اروپا شد. رضا خان نگران آذربایجان بود و از همان روز های نخست به فکر پراکندن کانون های شورشی در آن منطقه افتاد، با عوامل خود شخصیت های مطرح و برجسته را زیر نظر گرفت. در اولین فرصت « اقبال السلطنه ماکوئی » را از میان برداشت و ثروت های کلان و افسانه ای وی را تصاحب کرد. در همین روز ها خبر بسیار مهمی از همسایه غربی رسید، امپراتوری بزرگ عثمانی از هم پاشید و افسر جوانی با مبارزه پیگیر با دولت های امپریالیستی جمهوری نوبنیاد تورکیه را بنیانگذاری کرد. این افسر باهوش و با درایت « مصطفی کمال پاشا » بود که رضا خان را تحت تاثیر قرار می داد. محمد حسن میرزا بعنوان ولیعهد پیام تبریکی به جمهوری ترکیه فرستاد.

رضا خان همه نهاد های قدرت را در دست گرفته، به فکر تصفیه نیرو های مخالف خود افتاد، با انتشار اعلامیه ها به مخالفان همواره هشدار می داد که دست از پا خطا و یا نافرمانی نکنند. برای کنترل ژاندارمری هم کارشناسان سوئدی را که برای آموزش آنها دعوت شده بودند از کشور بیرون کرد. ژاندارمری تا آنروز زیر نظر وزارت کشور بود و از آن به بعد به مجموعه نظامی و وزارت جنگ پیوست. مجلس پنجم بعد از مدت ها تشکیل شد. در آن طرفداران رضا خان در اکثریت بودند. تعداد کمتری در فراکسیون مخالفت بودند. محمد حسن میرزا بعنوان ولیعهد مجلس پنجم را با پیامی افتتاح کرد. زمزمه جمهوری خواهی از همه جا بگوش می رسید و مورد توجه و تشویق رضا خان بود و با رفتار و گفتار خود از آن حمایت می کرد. طرفدران جمهوری خواهی با نمایش های گوناگون در تهران و ایالات از دستآورد های جمهوریت سخن می گفتند که در سایه آن کشور از عقب ماندگی نجات پیدا خواهد کرد. سیاستمداران کهنه کار و با نفوذ همراه با روشنفکران با گرایش های لیبرالی و چپ از آن حمایت می کردند. طرفداران جمهوری و سلطنت مبارزه خشن خود را در مجلس به پیش می بردند.« مدرس » به طرفداری از سلطنت به تحریک مردم می پرداخت. از عشایر و ایلات مدد می جست. احمد شاه برای نجات تخت خود به فکر استعفاء به نفع محمد حسن میرزا افتاده بود، شاید هم به همین دلیل بود که می خواست محمد حسن میرزا را به تبریز بفرستد. مدرس نقشه رضاخان را که می خواست هنگام نوروز 1304 اعلام جمهوریت کند و تمام مقدمات را فراهم آورده بود خواست بهم بزند ( مسعود بهنود، همان اثر، ص 68 ). ولی رضاخان پیش دستی کرد و برای دیدار با علمای قم به آنجا رفت و متوجه شد که آنان با نظام جمهوری مخالفند. در پی آن با اعلامیه ای که منتشر کرد گفت: چون علمای اعلام با جمهوری مخالفند و من هم بی طرف، از این پس سخن گفتن از جمهوری موقوف است.( همانجا ).این رفتار رضا خان مورد تحسین ارتجاع قرار گرفت . آقایان حائری یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی و نائینی از مردم خواستند که دیگر سخنی از جمهوری بر زبان نرانند و نظام سلطنت را پاس دارند.

احمد شاه از این حادثه خشنود و امیدوار شد که شاید در آینده نزدیک به ایران بر می گردد. و رضا خان را از صدارت برکنار کند ولی رضا خان با گفتار و رفتارش او را منصرف می کرد، البته این گفتار و رفتار چاشنی تهدید را هم به همراه داشت. رضا شاه یاد قول و قراری افتاد که با آیرونساید در میان گذاشته بود که هرگز به احمد شاه خیانت نکند و با سلطنت مخالفتی نداشته باشد. از آن رو نماینده ای را به انگلیس فرستاد تا شرایط را برای آیرونساید توضیح دهد تا رفع قول و قرار شود و با مشورت با وزارت امور خارجه این خواسته حاصل شد و با فرستادن قلم نویس طلا و نامه تبریک آمیز رضا خان را برای ادامه کار تشویق کردند ( پیشین، ص 69 ).رضا خان به دلخواه خود کابینه را ترمیم و گاهی تعویض می کرد.دیگر تحمل نقد رونامه نگاران و اندیشه ورزان را نداشت و چند تن از شاعران و روزنامه نگاران به ضرب گلوله از پای درآمدند ( میرزاده عشقی 31 ساله، عارف قزوینی و... )

مدرس همراه با سران بختیاری، قشقایی و شیخ خزعل « قیام سعادت » را بنیانگذاری کردند تا با رضا خان مخالفت کنند و زمینه بازگشت احمد شاه را فراهم آوردند. در اینجا رضا خان با دیدار و گفتار با مقامات بریتانیا به آنها قول همکاری و ادامه نقل و انتقال نفت از جنوب را داد و آنان را باوراند که هیچگونه خللی در معادن نفت و فعالیت های انگلیس پیش نخواهد آمد، از آن گذشته دوستان نزدیک به خود را در نهاد های امنیتی و نظامی گمارد و خود به عازم منطقه جنوب شد.رضا خان در اولین فرصت با عشایر قشقایی، عشایر عرب و دیگر نیرو های منطقه وارد گفتگو شد و برخی از آنان را از تشکیلات قیام سعادت دور کرد و با اعلام حکومت نظامی در منطقه سرتیپ « فضل اله زاهدی » در راس امور قرار داد و افراد دیگری را هم در منطقه جنوب به فرماندهی حکومت نظامی گمارد و در برگشت به تهران مانند قهرمانان حماسی مورد استقبال قرار گرفت و طاق نصرت های بزرگ و بلندی برپا داشتند، دیگر سخن از احمد شاه نبود و برگشت به تهران را خطرناک می دید.

اوضاع اقتصادی کشور به دلخواه رضا خان پیش نمی رفت. بحران اقتصادی به تنش های اجتماعی تبدیل می شد. هرچند امنیت در برخی از راه ها برقرار شده بود ولی افزایشی در تولید محصولات دیده نمی شد. تا جائیکه در شهریور و مهر ماه سال 1304 قحطی در تهران نمایان شد و مردمان ساکن در حاشیه شهر دست به شورش و اعتراض زدند که این اعتراض ها مورد استقبال مدرس و نیرو های مخالف رضا خان قرار گرفت. رضا خان از مجلس اجازه مداخله و سرکوب اعتراضات را دریافت کرد که بسیار به آن نیازمند بود. بعد از برقراری آرامش نسبی به سراغ مخالفین رفت که از مدت ها پیش علم مخالفت با رضا خان را بر افراشته بودند. در این میان برخی از نیرو های چپ از جمله سلیمان میرزا رهبر حزب سوسیالیست و برخی دیگر از روزنامه نگاران دستگیر شدند. دیگر سخنی از بازگشت احمد شاه به کشور در میان نبود و برخی دیگر از روشنفکران و روزنامه نگاران هم به این نتیجه رسیدند که باید در کنار رضا خان قرار گیرند. سخن از پایان دوران قاجار در میان بود و در محافل مختلف می چرخید. تا روز نهم آبانماه 1304 فرا رسید. ترکیب مجلس پنجم آماده این کار مهم بود، در نتیجه انقراض سلطنت قاجار و تشکیل مجلس موسسان مطرح شد و سید حسن تقی زاده از تبریز با برخی دیگر از نمایندگان با آن مخالفت کردند.ولی مجلس پنجم با رای خود به دوران قاجار پایان داد. رضاخان همزمان بعنوان « رئیس حکومت موقت » انتخاب گردید و عملا دوران پهلوی آغاز شد. دیگر همه عوامل بازدارنده از سر راه رضا خان برداشته شده بود. برخی از ترس و برخی دیگر برای حفظ موقعیت خود دلبستگی و وابستگی خود را به رضاخان به شیوه های گوناگون نشان می دادند. بدینگونه دوران نخست وزیری رضا خان بعد از دوسال به پایان رسید. دو سالی که بودجه نظامی بطور چشمگیری افزایش یافت و اقتصاد را در تنگنا قرار داد. رضا خان در نهایت در 25 آذرماه 1304 خود را شاه ایران نامید و قسم خورد، هنوز تنش در جامعه بطور کلی به پایان نرسیده بود. برخی نگران آینده و مستمری خود بودند که گاهی در بیرون مجلس گرد آمده به تظاهرات دست می زدند، ولی موفقیت چندانی بدست نیآوردند و بعد از مدتی پراکنده شدند.

عصر همان روز نهم آبانماه بعد از رای گیری مجلس و اعلان پایان دوران قاجار تعدادی از نیرو های نظامی طرفدار رضا خان به کاخ نیاوران رفتند تا محمد حسن میرزای ولیعهد را از آنجا بیرون کنند. ولیعهد احمد شاه معزول دیگر جایگاهی در کاخ نداشت و امکان مالی اندکی هم در دست داشت، لذا مجبور شد بخشی از دارایی های منقول خود را بفروش برساند و هزینه سفر خود را به خارج فراهم آورد. در رابطه با احمد شاه گفته می شود که دولت ایران سالانه 100 هزار تومان برای گذران زندگی به وی پرداخت می کرده است که مبلغ فوق را برخی از پژوهشگران و یا خاطره نویسان مطرح کرده اند، سندی در این رابطه تا کنون در آرشیو مجلس پیدا نشده است. احمد شاه در فرانسه به زندگی کوتاه خود ادامه داد و تلاش چندانی هم برای بازگشت به ایران از خود نشان نداد و در 32 سالگی هم بعلت بیماری چشم از جهان فرو بست. بدینگونه حاکمیت تورک ها بعد از چند قرن در ایران به پایان رسید و رضا خان افسری از یک خانواده نظامی تورک زبان و گمنام در مازندران به تدریج به فرماندهی بریگاد قزاق قزوین رسید ( یرواند آبراهامیان، همان اثر ص 147 ) سپس با کودتا به وزارت جنگ ( سردار سپه ) و نخست وزیری دست یافت و در نهایت با پایان دوران قاجار شاه ایران شد.