هنر با انتقام جویی چگونه نسبتی دارد؟ آیا فحش دادن فقط به خاطر فحش دادن، آیا مسخره کردن فقط به خاطر مسخره کردن در قالب اثری که قرار است به عنوان یک محصول هنری با مخاطبش روبه‌رو شود به نازل شدن آن اثر نمی‌انجامد؟ به نظر من می‌انجامد. به نظر من برخورد آقای نامجو در آلبوم آخ و بسیاری از دیگر قطعه‌های حدیدشان با آنچه که تابو یا خطوط قرمز یا هر کوفت دیگری نامیده می‌شود برخوردی هنری نیست و این عمده‌ترین تفاوت آثار اخیر دوست ما با آثار دلنشینی است که حالا دیگر چند سالی هست که با آنها زندگی می‌کنم.

بازخوانی قطعه‌ی شمس آنگونه که نامجو گفته‌ واکنشی است به محکومیتش به خاطر خواندن قطعه‌ای که من تا وقتی آقای فلانی در فلان وبلاگ کشف نکرده بود با خواندن آن به مقدسات توهین شده به مخیله‌ام خطور نکرده بود می‌شود از آن چنین برداشتی هم داشت اما در همان اولین بار شنیدن، بازخوانی قطعه‌ی شمس، حس انتقام‌جویی را به من منتقل کرد. این قطعه حالا یک توهین است. اگر توهین به مقدسات نباشد توهین به خشکه‌مقدسان حتما هست. این توهین شاید دلی را شاد کند اما از نظر من از هنر فقط یک پوسته دارد و بس؛ داخل این پوسته چیز دیگری ریخته‌اند. قصه‌ی قطعه‌ی گلادیاتورها هم همین است. قطعه‌ی بی‌نظیر هم همین‌طور. شعرهایی زیر متوسط که احتمالن قصد داشته‌اند به سنت شعر زبان‌گرا نزدیک بشوند اما آنقدر در بند روایت جزئیات باقی می‌مانند که بازی‌های زبانی را به محملاتی از سر تنگ آمدن قافیه تبدیل می‌کنند نه کشفی در حیطه‌ی زبان. صراحت متنی که برای این قطعات نوشته شده در ادبیات امروز فارسی به هیچ وجه بی‌سابقه نیست. در شعرهای علی عبدالرضایی و کسانی دیگر می‌توان روش صریحانه و شاعرانه برخورد کردن با خطوط قرمز سیاسی و جنسی را دید و متوجه شد که آقای نامجو در این زمینه  یه هیچ وجه پیش‌تاز نیست.

بی‌شک می‌شود که برداشتی هنری از نفرت، انتقام‌جویی و دیگری حس‌های حال به هم زن انسانی داشت اما برداشت آقای نامجو از این حس‌ها در آلبوم آخ به هیچ وجه هنری نیست. بیشتر نفرت برانگیز است. نامجو در مصاحبه‌ای گفته بود من به جای روزی ده ساعت تمرین هفته‌ای ده دقیقه غمگین می‌شوم. من در این آلبوم اثری از این غم ندیدم.

در حکایت ساختن مبال در بم- سهیلا بسکی

پی‌نوشت: این تکه‌ی کوچولو از رمان قابل تحمل خانم بسکی روزی که تایپ شد و در گوشه‌ای از لپ‌تاپ من ماند برای منتشر شدن در وبلاگ “یا شاید هم منتشر نشدن در وبلاگ” به نظرم جالب می‌آمد. حالا خیلی هم جالب نیست به نظرم. شاید این پی‌نوشت که با قوه‌ی باور شما سروکار دارد جالبش کند!

مهر، ماه رکود این وبلاگ بوده؛ هست و به احتمال خواهد بود. این وبلاگ‌صاحاب شرمنده‌ی همه‌ی دوستانش است. دنیای واقعی آنچنان خمم کرده که گاهی یادم می‌رود دنیای دیگری هم هست که من گاهی در آن  زندگی کرده‌ام. برای زندگی در وب که وقت نیست اما خوب می‌شود اگر بتوانم هفته‌ای یکی دو بار اینجا چیزی بنویسم. زندگی این‌جور معنادارتر می‌شود.

متن: نوربرت الیاس؛ تنهایی دم مرگ؛ ترجمه: امید مهرگان، صالح نجفی

گره‌های ریز دیگری هم هستند که می‌توانند تماشای تردید را لذت‌بخش کنند. جمله‌ای که گارو/ هوراشیو “با بازی ناپسند حامد کمیلی!” پس از دیدن اسلحه‌ی کمری سیاوش در دستان مهتاب به زبان می‌آورد از آن جمله است: پس برای خریدن این به اون مسافرخونه رفته بودی؟ زمانی که سیاوش برای پیگیری یک پیغام به مسافرخانه می‌رود صاحب مسافرخانه در حال بیرون انداختن یک اسلحه فروش است. از کجا معلوم که حدس گارو درست نباشد؟ و از کجا که دیدار با “خلیفه” دوست بلوچ سیاوش در مسافرخانه و پیغامی که روح پدر از طریق جسم خلیفه به سیاوش می‌رساند توهم نباشند؟ اگر چه فیلم جای چندانی برای میدان دادن به احتمالات باقی نگذاشته و  در ظاهر به ارائه‌ی جواب قطعی و گاه باورناپذیر تمایل دارد اما این احتمالات را هم رد نمی‌کند. احتمالاتی که لذت‌ به چالش کشیدن قصه‌ای کلاسیک را به مخاطب می‌چشانند. اگر آن جمله‌ی کلیدی از دهان گارو بیرون نیامده بود و بذر تردید در اساس داستان را در دل ما نکاشته بود شاید تبعیت تقدیر و واقعیت از احتمالاتی که سیاوش و گارو طرح می‌کنند زیاده از حد گل‌درشت به نظر می‌رسبد اما وقتی که قرار باشد ما ذهنیات را ببینیم قصه فرق می‌کند.

یکی دیگر از لذت‌های فیلم تماشای تلاش واروژ کریم‌مسیحی برای موفق بیرون آمدن از تجربه‌ی دست و پنجه نرم‌کردن با هملت شکسپیر است. این تلاش در اجرای فرازهایی از نمایش‌نامه‌ نمود یافته است. آنجا که روح پدر در قامت خلیفه با آن چشمان خونبارش بخشی از نمایش‌نامه را اجرا می‌کند بی هیچ بیش و کم توانایی کارگردان در اجرای شکسپیر نفس هرکسی را که با اجراهای هملت آشناست را بند می‌آورد. اجرای خوب محدود به ساختن فرازی از نمایش‌نامه‌ی شکسپیر نمی‌شود واروژ در مجموع اجرای قابل توجهی از فیلم‌نامه‌ا‌ی نه چندان کم نقص ارائه داده است. تردید ضعف‌های زیادی دارد اما فیلم ضعیفی نیست. در حد و اندازه‌های سینمای ایران قابل توجه هم هست.

ما که در دوره‌ی مشروطه نبوده‌ایم ولی خوانده‌ایم که “وطنی”های عارف نقش فراوانی در “تنویر افکار و روشن نمودن اذهان توده‌ی مردم” داشته است، اغراق نهفته در این جمله من را به خارش وا می‌دارد اما چون که در چند روز اخیر تنویر افکار و روشن شدن اذهان از طریق تصنیف وطنی آقای شجریان را با چشم دیده‌ام و از زبان حسین آقا شنیده‌ام که:حالا که استاد هم تصنیف خونده لابد واقعا یک چیزی هست؛ فرض را بر این می‌گذارم که تصنیف‌های وطنی عارف هم در زمان خود چنین نقشی را ایفا می‌کرده است. استراتژی عارف برای تاثیرگذاری بر مخاطب و در نتیجه تنویر او استفاده از سنت قدیمی آه و ناله از طریق نفرین چرخ و زاری برای جوانان وطن بوده است و این‌جاست که شجریان ما را در امتداد مسیر “به مثابه”گی تنها می‌گذارد. پیامی که شجریان از طریق وطنی‌خوانی‌هایش به مخاطب ارائه می‌دهد هیچ نسبتی با آه و ناله ندارد و همین‌طور هیچ‌گونه خط و نشان انقلابی هم نمی‌کشد و شاید همین موضوع دو تصنیف‌وطنی اخیر او را نه تنها از تصنیف‌های عارف که از بیشتر تصنیف‌ها و سرودهای وطنی -حتی آنهایی که برای جنبش سبز خودمان ساخته شده‌اند- جدا می‌کند

محتوای تصنیف‌های آقای شحریان عبارت است از روزآمدترین مفاهیم جنبش سبز. در “زبان آتش” تاکید بر لزوم دوری جستن از خشونت است و در تصنیفی که دیروز منتشر شد؛ در “سرود آزادی” مشتاقانه؛ امیدوارانه و دردمندانه با آزادی مغازله می‌شود و این مغازله در فضای پرنشاط و امیدی صورت می‌گیرد که موسیقی کیوان ساکت بنیاد گذاشته است. شعر ابتهاج هم که انگار از اساس برای همین روزها سروده شده! شناخت آقای شحریان از جنبش سبز نه تنها تحسین برانگیز که حیرت برانگیز است. بی هیچ کم و زیادی می‌توان “زبان آتش” را به عنوان مانیفست جنبش سبز به حکومتی که باور نمی‌کند زبان ما مثل زبان کارگزارانش “زبان آتش” نیست ارائه داد و اعضای “حلقه‌ی کوچک دوستی” در مسیر کلک‌چال می‌تواند با “ای شادی آزادی” دل‌های غم پرورشان را به هم نزدیک‌تر کنند.

این لازمه‌ی یک تصنیف‌وطنی است که نبض مخاطبش را در دست بگیرد و با چم و خم روح او همراه شود و گرنه نادیده گرفته خواهد شد. این‌جاست که آدم ناخودآگاه به این می‌اندیشد که مجاهدین مشروطه با آن چم و خم روحشان که در آه و ناله‌های عارف از چرخ و فلک متجلی شده اصولن چطور دل و دماغ پیدا کرده‌اند که تهران را فتح کنند؟!

پی‌نوشت: وقتی این مطلب را می‌نوشتم از اطلاعیه‌ی آقای شجریان درباره‌ی سرود آزادی اطلاعی نداشتم. مطلع که شدم لینک آهنگ را در داخل متن برداشتم. شاید نباید منتشر می‌شد این سرود.

طراح پوستر: فرزاد ادیبی

در همین زمان حکومت برای بررسی وقایع پنجاب در زمان حکومت نظامی کمیته‌‌ی هنتر را تشکیل داد. بار دیگر به نایب‌السلطنه تلگراف زدم و از او خواستم بگذارد که به پنجاب بروم. پاسخ این بود که تا هفده اکتبر حق این سفر را ندارم اما بعد از آن می‌توانم بروم

کسانی که مرا به پنجاب دعوت کرده بودند حالا زندانی بودند و در مسافرتم به آنجا رهبرانی که هنوز از مزیت زندانی بودن بهره‌مند نشده بودند میزبانی من را بر عهده گرفتند. کمیته‌ی هنتر ما را دعوت کرد که به عنوان شاهد در جلسات کمیته حضور بیابیم اما ما کمیته را تحریم کردیم. حالا که به آن تصمیم نگاه می‌کنم از عملمان در آن زمینه راضی هستم. تصمیم گرفتیم خودمان یک کمیته‌ی تحقیقات غیر رسمی تشکیل دهیم و گزارش تحقیقاتمان را منتشر کنیم. در طول تحقیقات متوجه شدم که پنجاب مکانی مناسب و مستعد برای تولید پارچه‌های دست‌باف است. هر چه که تحقیقات ادامه پیدا می‌کرد می‌فهمیدیم که فجایع پنجاب فراتر از حد تصور ما بوده است. در گزارش منتشره اجازه داده نشد که نکته‌ای ذکر شود که کوچک‌ترین تردیدی درباره‌اش وجود داشته باشد. تا جایی که اطلاع دارم خلاف هیچ یک از نکات گزارش تا به حال اثبات نشده است. با خواندن گزارش می‌توان فهمید که حکومت انگلیس برای حفظ تسلط و قدرت خود حاضر است به چه کارهای ضدبشری‌ای دست بزند.

تحقیقات تازه تمام شده بود که نامه‌ی کنگره‌ی مشترک هندوان و مسلمانان که قرار بود در دهلی برگزار شود به دستم رسید آن هم داستان دیگری است.

مطالب پیشین:

تجارب مهاتما

تعطیلی عمومی

نافرمانی عمومی

سرکوب در بمبئی

تعلیق نافرمانی عمومی

اشتباهی به عظمت هیمالیا

پنجاب و باغ جیلان والا

“نوجوان و “هند جوان”