(Përshkrim i shkurtër gjografik dhe historik)

 

 

Dardha shtrihet në verilindje të Pukës, në të majtë të Drinit, përballë Berishës së Radogoshit e Bytyçit (Tropojë), Lugut të Bytyçit. Në lartësinë e udhës automobilistike, nga Qafa e Shkambit vizitorit i shfaqet përpara sysh një fushëpamje madhështore: Qebiku në të majtë të lumit, poshtë Pjashtog (dikur një fushë e gjerë dhe shumë pjellore tani e përmbytur nga Drini), – Bregu i Dardhës me Vaun; Tejdrinja duke filluar me Hasin, Bytyçin, Pla e Gash, Sernica me Krasniqe dhe më në thellësi Alpet.

Dardha pasqyrohet për here të pare në dokumentet osmane, ku del në trajtën Darda. Më 1529 – 1536 shënohet me 13 zjarre (shtëpi). Me 1571 dhe 1591 shënohet me 10 shpi. Siç shihet për 60 vjet nuk ka rritje, përkundrazi pakësim shtëpish. Edhe pas afro nje shekull e gjysmë, më 1671 Don Stefano Gaspari rregjistron vetëm 12 shtëpi me 130 frymë.

Nga këto të dhëna shihet se Dardha, si dhe fashatra të tjera të Pukës, kanë pësuar dëme të mëdha e shkatërrime gjatë shek. XV – XVII. Në fundshekullin e XIX katundi i Dardhës është njohur me 80 shtëpi. Në vitet “80 të shekullit XX Dardha arrinte në 300 shtëpi. Dardha ka qenë e banuar që në lashtësi. Edhe emri është me origjinë ilire. Prof. Eçerem Çabej në “Studime etimologjike në fushën e shqipes”, III. Tiranë, 1987, shpjegon: “dardhë, f. këtë fjalë e lidhin që prej Hahnit e këtej me emrin e popullit dardan e të vendit të tyre Dardania … e mbarë shqipes”.

Kalivarja asht nji katund i hapet i vendosun ne mes do grykave e maleve, buzë, prrojeve të Kalivarës dhe të Kimztls, ne juge të majës Munellës, tue xanë fill prej katundit Mesul e poshtë deri në bregun e lumit Fan i Madh e mandej tue u kthye përpjëte bregut prronit Kimzës deri sa kufizohet me këtë katund. Dhe kufizohet kështu: në verilindje Kimza, në lindje Mesuli, në juge Domi dhe në perëndini Gojani. Në mes te Gojanin e Kalivares kalon lumi Fan. Shtëpijat janë larg njena¬tjetrës e të veçueme nëper gryka malesh e brigjeve të prrojeve.

Tokë buke kane pak porse mes vadesh dhe prodhuese e mire per miser. Si frutikulturë ka rrush, qershija, mana, arra, kështeja, kumbul¬lakokërrvogla dhe thana.  Katundi i Kalivares përreth ka toka të thata, me rrenore e hendekë dhe te mbushun pjesërisht me lis, shkozë, frashën, dëllij , shqopë, krishë, mret e shkeme.

Kalivarja asht qëndër banimi e vjëtër dhe si famulli katolike ka një rëndësi të posaçme mbasi xen fille me u dijtë si famulli që ne vitin 1154 dhe kjo vertetohet nga fakti se kur asht goditë qela e re famulli¬tarëve, asht gjetë nje gur në prag të dëres të qeles vjeter me vjetin 1400, kurse nji gurë tjetër kishtë këtë shkrim: Anno Do 1154.

Në Kalivare gjinden keto barqe, apo fise të vogla:

Bibajt me barqet Nkollaj, Markaj, Kolaj. Gjinaj-me barqet Vocaj, Pisa. Gjegjajt -asht vetem nji shtëpi. Vathajt -janë tri shtëpija.
Tri fiset e para janë tre vllazen, kurse Vathaj asht nip bijet. Janë te ardhun qe të gjithë prej Kodres Spaçit dhe nuk martohen në mes•njeni¬tjetrit se janë nji gjaku.

Si vëla i parë asht i Bibaj dhe ky e ka parin e prijën e katundit. Si krushk i parë prinë i Bibaj në fisin Gjinaj, Gjegjaj dhe Vathaj, kurse në fisin Bibaj prinë si krushk i parë i Gjinaj. Gjegjajt, megjithëse edhe ky asht vila me keta nuk prinë kurrkund për arsye se thone u ba i keq.

Si profesione kanë pasë keto: Farken, vegla bujqësore primitive si parmenda, zgjedhë e kularë për qe, bulira, vozga, sheka, djepa, furka, bligja, gëdhenin gur për mullijsh që i nxjerrin në përruen e Kalivares, mjeshter me ndërtue mullij me ujë, muratora e sharraxhij.

       Ura e Kalivares

Persa i përket zakoneve të veshjes, nuk kanë asnji ndryshim me katundet tjera të Mirditës në përgjithësi.
Si festë me miqësi lusin Shenkollin e parë, festën e lutë Groshi, d.m.th. dy javë përpara festës Shënkollit që lutë Gojani. Megjithë që Kalivarja me Gojanin janë krejt afër, veç lumi i malit Fan i ndanë, nuk lusin të njejtën festë.
Në katundin Kalivarë gjinden shumë murana që shënojnë se aty asht vra dikush, p.sh. në toponime të fshatit gjinden “Murana e Ndue Shemrisë”. Murarana e Marka Lleshit, Murana e Prene Pisës etj.

Në toponime dalin edhe “Krepi i Dilës” të cili i ka mbetë emni se këtu asht rrëzue Dila, me gjithë djep që ka pasë në shpinë. “Maja e kalasë”, dhe “Maja  Gjytetëzës”, nji majë e thatë rrotull me gropa, ku gjinden materiale të ndryshme si copa tjegullash, qypash, gëlqereje etj, që tregojnë se aty asht kenë diçka, por sot ashtë vend i shkretë.

Marrë nga libri “Mirdita Etnike” e autorit Kol Shtjefni.

 

(Dardhë, prej kohësh deri më 1930)

Nga Xh. Meçi.

Katundi i Dardhës, Puke Vaun e Drinit e kishte bashkari. Kuvendi i Dardhës prej shumë kohësh (që s’mbahej mend) kishte vënë këtë sull për vaun e vet:

– “Vau, pjesë e 7 vëllaznive;
– Çdo vëlla i shërben nji ditë në javë vaut;
– Shërbimi në va simbas rendit;
– Fitimet çdo vllazni me pjesëtarët e vet”.

   Burrat e Dardhes Mark Ndre Meta, Lush Z. Gjergji, Prend M. Zeqa,
         Nikoll Nd. Matoshi, ne mes Xhemal Meci, foto e vitit 1969.

   Marash Deda i Drdhes dhe Xhemal Meci, Dardhe 1979.

Vëllazënia rendin brenda saj e caktonte me dy shtëpi njëherit. Shtëpitë e vogla, me pak mashkuj, nuk mund të çonin vozitës në va. Kështu pak nga pak fitimet e vaut kaluan në duart e shtëpive të mëdha, e të forta ekonomikisht deri sa më 1930 regjimi i Zogut e shtetizoi vaun dhe e dha me qera.

Më poshtë po paraqesim disa nga nenet e të Drejtes Tradicionale mbi vaun, marrë nga botimi i Xh. Meçit ”Kanuni i Lek Dukagjinit, Varianti i Pukës”.

Kalimi mbi va

Neni 329. Dorzania e vaut

Vau mbi Dri asht si rruga e madhe. S’ka ndalesë as ditë, as natë. Për siguri të vaut caktohen dorzanë. Dorzanët janë të caktuem prej bajraqesh të dy anëve të Drinit (Iballë e Brigje me Krasniqe, Gash e Bytyç). Vau asht në besë të dorzanëve. Me u ba vrasë, dorzanët i bien në shpinë gjaksorit për besë të preme. “Në va s’i dilet ku} në pritë. Gjaksorët të lypin vend tjetër.”

Neni 330. Kalimi në va

Kalimi në va bahet me radhë. Kush shkon i pari, ka të drejtë me zan trapin. Trapi ka masën e vet. Si të hypin të parët, të tjerët kanë detyrë me prit radhën. Me pasë ndoj hall r të madh ndonjeni, u lyp leje të tjerëve para vedi. E lanë me hyp në trapë para, ndera ! tyne. S’e lanë, detyrë s’mund t’jau bajnë. Me zor para tjerëve, s’mund të hypin kush. I zoti i trapit ka detyrë mos me e prishë rradhën. E prishi, do të jap arsye para dorzanëve (te vaut).

Neni 331. Mbyllja e vaut

Mbyllja e vaut bahet me sull të dheut vetëm kur msyn hasmi i vendit. Djelmnia e  dheut me bajraqet e veta xe çdo va mbi Dri për sa kohë caktohet me sull.

Kush i huej s’ka të drejtë me e mbyll vaun e tjetrit, veç në ardhët për ndihmë.

Me ja mbyll vaun dheu dheut, do t’i japin arsye njani-tjetrit, ja do të pleqnohen me pleq.

 “Vau s’mund të”jes i mbyllun.” Neni 332.

Fitimet e vaut

Vau kalohet me pagesë. Pagesa i lahet të zot të trapit. Zot i trapit asht nja prej vllaz-nish të katundit të vaut. Me luejt trapin, caktohen me rend prej secilës vllazni. Rendet’ janë da kryeheres me sull katundi. Fitimin e marrin rendtarët simbas punëtorëve të• bamë.

Secila anë e vaut ka të zonë e vet (Dardhë e Bytyç dhe Berishë e Dushman). Kush i anës së përtejme s’mundet me qit kend në anën tjetër, veç me dalë e me i marrë. Ndryshe bajnë marrveshje me ja lanë njanës anë. (Krasniqja Fierzës e Bytyçi Spasit

Treguan: Dedë Prela, Gjokë Marku, Marash Deda e Prend M. Zeqa (Dardhë)
 
Marrë nga libri ”Kanuni i Lek Dukagjinit, Varianti I Pukës”, f. 242.

Nga: Donat Kurti

Me 25 Prill 1911, diten e Zojës Nuncjatë, bahet nji mble¬dhje në shej tu Kisha e Fandit. Marrin pjesë 27 perfaqsuesa të ndryshem, nder të cillët edhe bajraktarët e Mirditës e të Thkellës, ai i Shalës, i Toplanës, i Berishës e i Iballes.

Mbledhjen e kryeson Dr. Torenc Toçi, i cilli, mbasi pat marrë flamujt e punuem në Cetinë, pat hi në Shqypni e, tuj u pershkue katund në katund shkoi tuj njallë ndiesit komtare e dishirin per liri, e mrrijti me perkrahje të fortë të bajraktarit t’Oroshit, Preng Marka Prengës, me formue opinjonin per proklamim të nji Qeveris së Perkohshme.

Bahet nji akt e nenshkruhet prej të gjithve, e çpallet tu Kisha e Fandit Qeverija e Perkohshme e Shqypnis me kryetar Dr. Torenc Toçin.

Flamuri i ynë valvitte i lirshem, i mprojtun prej burrave të lidhun besa• besa rreth tij.

Pamje e dhomes ku u zhvillua mbledhja e Kimzës

Qeverija shkoi e xu vend në Kimezë. Prej ktej organizoi nji të msyme kundra Qeveris së Turkut në Lezhe, e mujt me 3 Qershuer me e ngrehë per pak kohë flamurin në gjytetin, qi ndryn eshtnat e Skanderbegut.

Marë nga HYLLI i DRITËS, nëntor 1937, nr. 11, fq. 520.

Këtu ka ndejen Famullitari Françiskan, qi i sherben Apripës së Keqe, Poravit, Gropavet, Gralshtit, Bugjonit, Kokdodës e Apripës së Gurit. Katundi i Firzës ka 50 shpi  në breg të Drinit, ku perpiqet Valbona me Dri. Dahet ndahet në lagje: Gegaj, Vataj, Vuklekaj, Bicaj, Prelicaj.

Kahë u ndalme pak, nuk më duel kohë me mbledhë shum njoftime permbi ketë katund me randsi.
Toponime

Vau i Firzës – Pusi i Met Buçës – Kodra e Met Buçës Kodra e Kryqit të Palush Vatës – MIllija – Makndrej – Pojatat –Vataj – Gegëgjonaj – Hapsani (ku ka kenë motit burgu) ¬Kisha e Sh’ Mris (truell) – Kisha e Shen Nkollit (truelli) – Ki¬sha e Sh’ Markut (truell) – Livadhet e Vaut – Pjavri (bjeshkë) – Baseta (bjeshkë) – Livadhi i Zotnis – Prroni i Gjondreut- ¬Guri i Lekdimës – Vada e Bobit. Thonë se i pari në Firë ka ardhë prej Bobi të Shalës. – Vada e Gegajt – Mullini i Gegajt- Kroni i Ftoftë – Kroni i Thanës – Kroni i Bardhë – Gurra e Gatë – Fusha e Grishit – Prroni i Kishës – Prozhmi i Landës – Podi i Dardhës – Boka e Kuqe – Fusha e Marmemës – Shullani i Keq – Shtjena – Livadi i Bregut – Vau i Terkozës – Lumi i Kokdodës – Rruga e Bregut.

Sipas shenimeve të At Gjon Karmës, 1934

14 prill 1952. Në burgun e Tiranës, në orën 4 të mëngjesit, policia na zgjoi nga gjumi dhe na urdhëroi që për gjysmë ore të ishim gati për nisje. Oficerët kanë lexuar emrat e grupit prej 40 vetësh që do të niseshin për në Korçë. Të lidhur me duar mbrapa, na kanë hipur në një kamion.

Ishte ftohtë e kur arritëm në Elbasan filloi shiu, na hodhën përsipër një farë myshamaje, por u lagëm e po dridheshim si thupra në ujë prej të ftohtit. Pak para mëngjesit të ditës së nesërme na kanë zbritur në Maliq, në një kamp. Balta e lluca ishte deri në gju, ne të lagur e të lodhur. Kazermat ishin me krevate dyshe, me kashtë të lagësht e ne jemi shtrirë të lodhur për vdekje. Nuk patën kaluar as dy orë, kur kanë rënë bilbilat gërr-gërr-gërr.
 
– Ngrihuni për të shkuarnë punë!

Për pesë minuta jemi veshur e kemi dalë në rresht, morëm çajin dhe pak bukë të zezë. Na i dhanë lopatat dhe çizmet e grisura dhe u nisëm për në punë drejt fushës. Në fillim fusha ishte pa ujë, pastaj kemi hYrë në ujë deri mbi gju. Duhej të hapnim tokën me lopatë nën ujë, të gërmonim tokën nën ujë e ta nxirrnim dheun me lopatë e duar, deri sa të bëhej vijë. Kanë qenë dy-tri ditë vdekje për ne, deri sa e hapëm një lloj vije, prej nga filloi të ecë uji.

Gjithë verën e vitit 1952 e kam kaluar në kanal të Maliqit, prej mëngjesit e deri në mbrëmje. Na kapnin ca shushunjëza, të cilat nuk shqiteshin kurrsesi nga trupi. Na e pinë edhe atë pak gjak që na kish mbetur.

Më kujtohet se, bashkë me ne, në kampin e Maliqit, ishte një djalë prej Sakatit të Pukës, Ram Halili, një djalë i gjallë, djalë i fortë. Mbeti tri ditë i sëmurë. Spiunët e burgut e raportuan sikur po shtirej e nuk donte të punonte. Policët, si egërsira, shkojnë në kazermë, e kapin, e marrin zvarrë dhe e sjellin nëpër fushë e te vendi i punës, para nesh. E vendosën në breg të kanalit dhe e lanë gjithë ditën me fytyrë nga dielli, në këmbë.

Në mbrëmje e sollën para kampit, e lidhën tek një shtyllë dhe e lanë gjithë natën aty me duar mbrapa. Në mëngjes, kur u ngritëm për të shkuar në punë, na urdhëruan që ta pështyj më të gjithë me radhë. Thuajse asnjë i burgosur nuk pranoi ta

                      Tabllo e piktorit Lin Delia

poshtëronte në këtë shkallë bashkëvuajtësin e tyre. Atëherë policët na nisën me vrap, duke na rrahur me shopinj deri te puna.

E, të shkretin Ram Halilin e lanë ashtu deri sa i ra të fikët, pastaj e zgjidhën dhe e futën në birucë për tri ditë. Por ia vunë syrin. Më vonë, në Rrogozhinë, e vranë dhe nxorën fjalë se deshi të arratisej. Nuk e harroj përjetë



Kujtime të Mustaf Elezit, marrë nga libri: JahElezet e Dragobisë" me autor Ndue Ukcama, Botuar nga "ORA", Tiranë 2009, f. 144-145.

Mark Gjani lindi në Shejt Gjergj (Pulaj), më 10korrik 1909. Shkollën e mesme e kreu në Seminarin Papnuer të Shkodrës, kurse teologjinë në Bobio (Itali), ku edhe u shugurue meshtar më 21 Mars 1942. U arrestue në vjetin 1947 në Kalivare, Diq në Shen Pal të Mirditës, pas torturave çnjerëzore, në vjetin 1947. Kur e torturonin, kërkonin prej tij të mallkonte Jezu Krishtin dhe ai përgjigjej tue bertitë: “Rrnoftë Jezu Krishti!”.  Kjo vazhdoi për disa ditë rresht, derisa diq ndër këto tortura shtazarake. Këto fjalë të  Mark Gjanit janë tregue me lot në sy prej Nikollë Perndojt nga Kthella e Oroshit, që kishte qenë në të njâjtën qeli me Mark Gjanin.

Trupi i tij u hodh në nji kanal ku u pat shqye prej qenve.

Marrë nga; www.albanianmartyrs.com