ประชาไท

เปิดมิติพื้นที่เควียร์ซานฟรานซิสโก | หมายเหตุประเพทไทย EP.648

user8 — Sun, 11 Oct 2026 10:53:01 +0000

เปิดมิติพื้นที่เควียร์ซานฟรานซิสโก | หมายเหตุประเพทไทย EP.648 user8 Sun, 2026-10-11 - 17:53

หมายเหตุประเพทไทยสัปดาห์นี้ ติณณภพจ์ สินสมบูรณ์ทอง และ ทศพล นพสุวรรณชัย ชวนทำความรู้จักประวัติศาสตร์ของซานฟรานซิสโก รัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา ผ่านมุมมองแบบเควียร์ จากเมืองที่เติบโตอย่างรวดเร็วในยุคตื่นทอง ผู้คนหลากหลายเชื้อชาติ ชนชั้น และภูมิหลังหลั่งไหลเข้ามาหางานและสร้างชีวิตใหม่ จนเกิดวัฒนธรรมเมืองที่เปิดรับความแตกต่าง รวมถึงสีสันชีวิตกลางคืน โรงละคร ผับและบาร์ ซึ่งค่อย ๆ กลายเป็นพื้นที่สำคัญของคนที่อยู่นอกขนบทางเพศและสังคม

โดยชวนอ่านหนังสือ Wide-Open Town: A History of Queer San Francisco to 1965 (2005) ของ Nan Alamilla Boyd ซึ่งย้อนประวัติศาสตร์พื้นที่เควียร์ของเมือง ตั้งแต่ความบันเทิงและการแต่งกายข้ามเพศในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ไปจนถึงการเติบโตของวัฒนธรรมเกย์และเควียร์หลังทศวรรษ 1930 ผับบาร์อย่าง Black Cat ไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ดื่ม แต่ยังเป็นพื้นที่พบปะของนักเขียน ศิลปิน โบฮีเมียน เกย์ และผู้คนที่ไม่เป็นไปตามขนบ จนมีส่วนสร้างวัฒนธรรมที่ยอมรับความหลากหลายของเมือง

อีกเล่มคือ Who Needs Gay Bars? Bar-Hopping through America's Endangered LGBTQ+ Places (2023) ของ Greggor Mattson ซึ่งสำรวจว่า gay bar และ lesbian bar ยังมีความหมายอย่างไรในยุคที่ LGBTQ+ สามารถพบปะกันได้ในพื้นที่อื่นมากขึ้น ในกรณีซานฟรานซิสโก หนังสือพาไปดู Wild Side West และคำถามเรื่องอนาคตของ lesbian bar เมื่อการเปิดพื้นที่ให้ครอบคลุม LGBTQ+ และ ally มากขึ้นนำมาสู่ความย้อนแย้งว่า ความ inclusive จะช่วยรักษาชุมชน หรือกลับทำให้การมองเห็นตัวตนเฉพาะของเลสเบี้ยนค่อย ๆ เจือจางลง

ขณะเดียวกัน เรื่องของผับ The Stud ชวนมองอีกด้านของการรักษาพื้นที่เควียร์ ท่ามกลางค่าเช่าที่สูงขึ้น การเปลี่ยนแปลงของย่าน SoMa และวิกฤตโควิด-19 แม้พนักงานจะรวมตัวกันเป็น The Stud Collective เพื่อพยายามประคับประคองพื้นที่ไว้ แต่ก็ไม่สามารถดำเนินกิจการต่อในที่ตั้งเดิมได้ อย่างไรก็ตาม ชุมชน ความทรงจำ และเครือข่ายของผู้คนไม่ได้หายไปพร้อมกับสถานที่ และปัจจุบัน The Stud กลับมาเปิดอีกครั้งที่ Folsom Street เรื่องนี้จึงนำไปสู่คำถามชวนคิดว่า พื้นที่เควียร์และชุมชน LGBTQ+ จำเป็นต้องมีสถานที่ทางกายภาพหรือไม่ และจะรักษาอัตลักษณ์ของชุมชนไว้ได้อย่างไร โดยไม่ทำให้การเปิดรับความหลากหลายกลายเป็นการทำให้ตัวตนของชุมชนเลือนหายไป ติดตามได้ใน #หมายเหตุประเพทไทย #SanFrancisco

ข่าว

วัฒนธรรม

“ระบบมันไม่ต่างออกไป” เล่า “สำนวนคดี 6 ตุลา” ผ่านละครเวที ‘The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4’

See Think — Wed, 07 Oct 2026 11:43:52 +0000

“ระบบมันไม่ต่างออกไป” เล่า “สำนวนคดี 6 ตุลา” ผ่านละครเวที ‘The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4’

เรื่อง: อันนา หล่อวัฒนตระกูล

ภาพปก: ชนิสรา ริมธีระกุล

See Think Wed, 2026-10-07 - 18:43

เช้าตรู่วันที่ 6 ตุลาคม 2519 เกิดการปราบปรามนักศึกษาที่ชุมนุมอยู่ในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยกำลังเจ้าหน้าที่รัฐติดอาวุธและกลุ่มฝ่ายขวาหลายกลุ่ม ภาพถ่ายจากวันนั้นแสดงว่ามีการใช้อาวุธหนัก มีการทารุณกรรมผู้ชุมนุมที่ถูกจับกุม ล่วงละเมิดทางเพศ และการทรมานศพ มีผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ดังกล่าวอย่างน้อย 45 ราย แต่บางแหล่งข้อมูลบอกว่าอาจจะถึงหลักร้อย

50 ปีต่อมา เราเรียกเหตุการณ์นี้ว่า “เหตุการณ์ 6 ตุลาฯ” หรือที่ในภาษาอังกฤษเรียกว่า “เหตุการณ์สังหารหมู่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์“ (Thammasat University Massacre)

แต่เกิดอะไรขึ้นหลังการล้อมปราบที่ธรรมศาสตร์

นักศึกษาและประชาชน 18 รายที่ถูกมองว่าเป็นแกนนำการเคลื่อนไหวถูกฟ้องในข้อหาเป็นคอมมิวนิสต์ เป็นกบฎ ดูหมิ่นรัชทายาท ฆ่าเจ้าหน้าที่ และข้อหาอื่นๆ ที่อาจมีโทษถึงประหารชีวิต

พวกเขาถูกจับ ถูกคุมขังโดยไม่ได้ประกันตัวเกือบปี ก่อนถูกพาไปขึ้นศาลทหาร ที่ซึ่งพวกเขาไม่มีสิทธิมีทนายความ ไม่มีสิทธิอุทธรณ์หรือฎีกา จำเลยปฏิเสธทุกข้อกล่าวหา และแย้งว่าศาลทหารไม่มีอำนาจตัดสินพลเรือน

แต่ระหว่างที่รอการพิจารณาคดี เกิดการปฏิวัติขึ้นในวันที่ 20 ตุลาคม 2520 โดยคณะปฏิวัติแก้ไขธรรมนูญศาลทหารให้จำเลยมีทนายได้ แต่ยังคงตัดสิทธิในการยื่นอุทธรณ์และฎีกา ต่อมาจึงมีกลุ่มทนายจำนวน 44 คน อาสาต่อสู้คดีให้จำเลยทั้ง 18 ในห้องพิจารณาคดีที่ 4 ศาลทหารกรุงเทพฯ ภาพถ่ายจากวันนั้นถูกนำขึ้นสู่ศาลในฐานะพยานหลักฐาน เปิดภาพความทารุณต่อสายตาประชาชน ขณะที่พยานที่เป็นเจ้าหน้าที่รัฐถูกทนายจำเลยขอให้อธิบายเหตุการณ์ทีละภาพ

“ห้องพิจารณาคดีที่ 4“ คือสถานที่พิจารณาคดี 6 ตุลา เปิดขึ้นที่กรมพลาธิการทหารบก อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ซึ่งเป็นสถานที่ที่ศาลมีคำสั่งให้ย้ายการพิจารณาคดีไป หลังการขึ้นศาลนัดแรกของ 18 จำเลยในวันที่ 5 กันยายน 2520 มีผู้สังเกตการณ์คับคั่งห้องพิจารณาคดีที่ใหญ่ที่สุดของศาลทหาร กระทรวงกลาโหม ทั้งสื่อมวลชน ตัวแทนสถานทูต และองค์กรระหว่างประเทศ

จำเลยคัดค้านการย้ายสถานที่พิจารณาคดีออกไปในที่ห่างไกลสายตาสาธารณชน แต่ไม่เป็นผล อย่างไรก็ตาม ห้องพิจารณาคดีที่ 4 ยังคงมีผู้สังเกตการณ์คับคั่ง

อาสาสมัครในชุด สห. จัดคิวพาผู้ชมเข้าห้องศาลจำลอง (ภาพจากเฟซบุ๊ค The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4)

ในวาระ 50 ปี 6 ตุลาฯ ละครเวทีศาลจำลอง The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4 พาผู้ชมกลับไปที่ห้องพิจารณาคดีดังกล่าว เริ่มตั้งแต่หน้าห้องที่มีอาสาสมัครใส่ชุดสารวัตรทหารคอยจัดคิวพาผู้ชมเข้าห้องและตะโกนสั่งการในห้องไม่ให้ผู้ชมถ่ายภาพ อาสาคนอื่นใส่เครื่องแบบกระทิงแดงเป็นจุดสังเกตว่าเป็นหนึ่งในผู้จัดและผู้ชมสามารถสอบถามได้ ไปจนถึงในห้องที่เวลาจ่าศาลสั่งให้ยืนทำความเคารพ ผู้ชมก็ต้องยืนด้วย

ฟาโรห์ จักรภัทรานน ในบททนายจำเลย (ภาพจาก The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4)

ละครเวทีศาลจำลอง The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4 จัดขึ้นที่ห้องศาลจำลองมารุต บุนนาค คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อวันที่ 4-6 ตุลาคม 2569 กำกับโดย คาเงะ-ธีระวัฒน์ มุลวิไล นักแสดงและผู้กำกับละครเวทีแถวหน้าของไทย หนึ่งในผู้ก่อตั้งคณะละคร B-Floor ส่วนทีมเขียนบทละครอย่าง สุรีย์ฉาย แก้วเศษ, ปัณณพร วัฒนพงษ์, และ อุสิชา อุดมศักดิ์ ก็เป็นทีมเขียนบทของซีรี่ส์ Netflix เรื่องดังอย่าง ทนายปีศาจ

โดยมีบุคคลที่เป็นที่รู้จักหลายรายร่วมแสดง ไม่ว่าจะเป็น ฟาโรห์ จักรภัทรานน หรือที่คนรู้จักในชื่อ "ฟาโรห์ The Common Thread" เจ้าของช่องยูทูปที่ชื่อว่า ที่นำเสนอเรื่องราวด้านคดีฆาตกรรมและเรื่องลึกลับ, จอห์น-วิญญู วงศ์สุรวัฒน์ พิธีกรที่เป็นที่รู้จักจากรายการ "เจาะข่าวตื้น", ณัฐพงศ์ เทียนดี หรือ "พ่อหมอ" ในรายการเจาะข่าวตื้น, เอม-ภูมิภัทร ถาวรศิริ นักแสดง, มายด์-ภัสราวลี ธนกิจวิบูลย์ผล นักเคลื่อนไหวทางการเมืองในการชุมนุมปี 2563, ศรุต โกมลิทธิพงศ์ นักแสดงละครเวที และ อรรถพล อนันตวรสกุล อาจารย์ประจำคณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

หลังเปิดให้จองบัตรได้ไม่กี่ชั่วโมง ที่นั่งสำหรับทั้งสามรอบการแสดงก็ถูกจองเต็ม จนต้องเปิดรอบการแสดงเพิ่มในช่วงเช้าของวันที่ 6 ต.ค. และในแต่ละรอบการแสดงก็ยังมีผู้เข้ามาลงชื่อใน waiting list จำนวนมาก จนผู้ชมหลายรายที่โพสบนโซเชียลมีเดียต้องบอกว่ารู้สึกโชคดีที่กดบัตรทัน โดยละครเวทีเรื่องนี้ได้รับเสียงชื่นชมล้นหลามถึงความสมจริงในการจำลองกระบวนการศาลมาเป็นการแสดง และการนำหลักฐานจากการพิจารณาคดีจริงในประวัติศาสตร์มาเรียบเรียง

ทราย-กุณฑิกา นุตจรัส เป็นหนึ่งในคณะทำงานของละครเวทีเรื่องนี้ ซึ่งสร้างจากการศึกษาสำนวนคดี ภาพถ่ายและเอกสารร่วมสมัย และสัมภาษณ์จำเลย ทนายความ และผู้รอดชีวิต ถึงตัวละครบางรายจะเป็นตัวละครผสม เช่นพยานตำรวจที่เป็นบทผสมระหว่างตำรวจสามรายที่มาให้การ แต่กุณฑิกาบอกว่าเนื้อหาไม่ได้หนีไปเกินกรอบของเรื่องจริง และทีมงานเองก็พัฒนาบทให้ซื่อตรงกับข้อมูลจริงที่ค้นคว้ามามากที่สุด

ในบทบาททนายสิทธิมนุษยชน กุณฑิกาว่าความให้คนรุ่นใหม่ที่ถูกดำเนินคดีเพราะออกมาเคลื่อนไหวในช่วงปี 2563 และในอีกบทบาท กุณฑิกาคือลูกสาวของทนายด่าง-กฤษฎางค์ นุตจรัส ซึ่งเป็นหนึ่งในนักศึกษาที่รอดชีวิตออกมาจากการล้อมปราบที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ในเช้าที่ 6 ตุลาคม 2519 กุณฑิกาเล่าว่าเพื่อนของพ่อหลายคนถูกคุมขัง และกฤษฎางค์ยังรู้จักกับทองใบ ทองเปาด์ หนึ่งในทนายความที่รับทำคดีให้ 18 จำเลยคดี 6 ตุลา ซึ่งทำให้เธอค่อนข้างคุ้นเคยกับสำนวนคดีดังกล่าว

กุณฑิกา นุตจรัส (ภาพโดย คชรักษ์ แก้วสุราช)

มองย้อนกลับไป เธอบอกว่าถ้าศึกษาแนวทางของคดี 6 ตุลากับคดีของนักกิจกรรมในปัจจุบัน การทำสำนวนมีความคล้ายคลึงกันมาก และเป็นคดีที่จบลงด้วยการได้นิรโทษกรรมเหมือนกับหลายคดีจากปี 2563 กุณฑิกาจึงมองว่ามีจุดที่เหมือนกันและเปรียบเทียบกันได้

“อยากจะเอาสำนวนคดีนี้มาให้คนดู เพราะรู้สึกว่ามันเป็นเรื่องจริง สิ่งนี้ยังถูกทำอย่างเป็นระบบอยู่” กุณฑิกาเล่า “ผู้คนยังถูกกระทำแบบนี้อยู่ ก็เลยรู้สึกว่าระบบมันไม่ต่างออกไป”

ความท้าทายระหว่างทางก็มีบ้าง เพราะอาชีพหลักของกุณฑิกาคือทนายความ เธอบอกว่าการทำละครไม่ใช่ความเชี่ยวชาญของเธอ นอกจากนี้การทำงานกับผู้คนหลากหลายวิชาชีพที่อาสาเข้ามา ไม่ว่าจะเป็นนักแสดง นักการละคร ทีมเขียนบท ไปจนถึงทนายความ จำเป็นต้องมีการหาสมดุลและเปิดพื้นที่ให้แต่ละคนได้ใช้ความเชี่ยวชาญของตัวเอง และเมื่อฉากในละครจำเป็นต้องมีการรวบรัดตัดตอนหรือดัดแปลงกระบวนการพิจารณาคดี กุณฑิกาก็เล่าว่าต้องมีการหาจุดตรงกลางระหว่างกระบวนการจริงและฉากละคร แม้แต่ฉากที่ทนายเดินเข้ามาในศาลก็ต้องมีการพูดคุยกันว่าทนายจะถือชุดครุยเดินเข้ามาหรือสวมครุยเดินเข้ามา

ณัฐพงศ์ เทียนดี (กลาง) ในบทประธานศาลทหาร และ ศรุต โกมลิทธิพงศ์ (ขวา) ในบทตุลาการศาลทหาร (ภาพจากเฟซบุ๊ค The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4)

ในห้องพิจารณาคดี ทนายความในชุดครุยสีดำปรากฎตัวเคียงข้างจำเลย ถึงแม้จะถูกคุกคามด่าทอ มีคนส่งดอกไม้จันทน์ให้เพราะรับว่าความให้จำเลยที่ถูกกล่าวหาว่าเป็นคอมมิวนิสต์และหมิ่นพระบรมเดชานุภาพจนถูกสังคมเกลียดชัง พวกเขาซักถามพยานเจ้าหน้าที่รัฐ เช่นตำรวจที่บอกว่าตนได้รับคำสั่งให้ไปที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ในเช้าวันนั้น ผู้อ้างว่าถูกนักข่าวขอให้โพสท่าถ่ายภาพยกปืนชี้เข้าไปในมหาวิทยาลัยพร้อมปากคาบบุหรี่ แต่ไม่ยอมพูดว่าตนยิงปืนกระบอกดังกล่าวหรือไม่ เขายอมรับระหว่างการสืบพยานว่าอาวุธในมือเจ้าหน้าที่ที่ปรากฎในภาพถ่ายเป็นอาวุธปืนต่อสู้รถถัง เมื่อถูกขอให้ดูภาพถ่ายผู้ชุมนุม เขารับว่าไม่เห็นว่าในมือผู้ชุมนุมมีอาวุธ และยังบอกว่าถ้ามีการทารุณกรรมศพเกิดขึ้นจริงก็ถือเป็นเรื่องที่เลว

ส่วนพยานอีกปากคือเจ้าหน้าที่ กอ. รมน. ที่ได้รับคำสั่งให้ตามสืบเรื่องกิจกรรมของนักศึกษา แต่เมื่อถูกซักค้าน เขาก็ระบุตัวจำเลยไม่ได้ และยอมรับในที่สุดว่าเหตุการณ์บางเหตุการณ์ที่เขียนลงไปในรายงานที่ทำส่งผู้บังคับบัญชาซึ่งถูกนำมาใช้เป็นพยานหลักฐาน เขาไม่ได้เห็นด้วยตาตนเองแต่ได้รับข้อมูลมาจากแหล่งข่าวที่ไม่ระบุตัวตน นอกจากนี้ยังพูดทำนองว่าเขามองว่านักศึกษาอาจถูก “สนตะพาย” ชี้นำให้ออกไปชุมนุม

อรรถพล อนันตวรสกุล ในบทพยานตำรวจ (ภาพจากเฟซบุ๊ค The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4)

แทนที่จะเซ็ทฉากขึ้นมาในโรงละคร คณะทำงานเลือกใช้ห้องศาลจำลองมารุต บุนนาค ที่คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นที่ทำการแสดง กุณฑิกามองว่าไม่มีห้องอื่นที่เหมาะสม เพราะห้องนี้เป็นห้องศาลจำลองที่ใช้กันมานานในการให้ความรู้นักศึกษา นอกจากนี้มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ก็เป็นสถานที่ที่เกิดการสังหารหมู่ จำเลยหลายคนเป็นนักศึกษา ส่วนมารุต บุนนาค ก็เป็นหนึ่งในทนายจำเลยที่ทำคดี 6 ตุลา โดยกุณฑิกาบอกว่าต้องขอบคุณคณะนิติศาสตร์ที่อนุญาตให้ใช้สถานที่ เพราะการจัดการแสดงสามวันก็ทำให้คณะต้องย้ายห้องเรียน ซึ่งเธอมองว่าการนำเรื่องในห้องพิจารณาคดีที่คนทั่วไปมักไม่ค่อยได้เห็นมาจำลองให้ดูน่าจะเปิดมุมมองของผู้คนได้และเป็นประโยชน์ทางวิชาการ

ไม่ว่าจะในเรื่องจริงหรือในละคร ศาลไม่เคยมีคำพิพากษาว่าจำเลยคดี 6 ตุลาฯ ทั้ง 18 มีความผิดจริงหรือไม่ หลังสืบพยานไปได้ระยะหนึ่ง ในเดือนกันยายน 2521 สภานิติบัญญัติแห่งชาติผ่านร่างกฎหมายนิรโทษกรรม หลังจากนั้นศาลจึงสั่งปล่อยจำเลย แต่พวกเขาถูกตัดสินว่า “กระทำความผิด” ผ่านถ้อยคำในกฎหมายนิรโทษกรรม ส่วนฝ่ายที่ใช้ความรุนแรงไม่ว่าจะเป็นเจ้าหน้าที่รัฐหรือกลุ่มฝ่ายขวา ไม่ปรากฎว่าต้องรับผิดชอบใดๆ

ข่าว

โต๊ะเจรจาใหม่ยกที่ 1 UNCLOS กัมพูชาเปิดทางแบ่งผลประโยชน์ ไทยเสียงแข็งลุยแบ่งเส้นเขตแดน

Pazzle — Tue, 06 Oct 2026 15:48:30 +0000

โต๊ะเจรจาใหม่ยกที่ 1 UNCLOS กัมพูชาเปิดทางแบ่งผลประโยชน์ ไทยเสียงแข็งลุยแบ่งเส้นเขตแดน

ศศิธร อักษรวิลัย : รายงาน

Pazzle Tue, 2026-10-06 - 22:48

‘ปัญหาเขตแดนทางทะเลไทย-กัมพูชา’ เดินทางเข้าสู่บทใหม่เป็นที่เรียบร้อย หลังเปิดฉากการประชุมในเวทีระหว่างประเทศภายใต้กฎหมายทะเล( United Nations Convention on the Law Of the Sea-UNCLOS) ไปเมื่อช่วงเดือนที่ผ่านมา โดยนี่เป็นครั้งแรกที่สาธารณะได้เห็นทั้งสองฝ่ายแสดงจุดยืนต่อแนวทางการยุติปัญหานี้อย่างเป็นทางการ หลังจากก่อนหน้านี้มีวิวาทะผ่านสื่อโต้กันไปมาฝุ่นตลบอยู่นานหลายเดือน

ประเด็นน่าสนใจเกิดขึ้นจากเนื้อหาในการแสดงจุดยืนนี้เอง กัมพูชาอยากกำหนดเส้นเขตแดนให้ชัด แต่ก็ไม่ทิ้งการแบ่งผลประโยชน์ในอ่าวไทยไป ขณะที่ไทยซึ่งขึ้นแถลงทีหลัง สวนกลับกัมพูชาด้วยโทนที่ดุดัน ย้ำว่าจะคุยแค่เรื่องกำหนดเขตแดน “เท่านั้น” ประชาไทจึงชวนย้อนดูถ้อยแถลงของทั้งสองฝ่ายว่าสิ่งที่อยู่ในเนื้อหานั้นสะท้อนอะไรบ้างและมีอะไรที่น่าจับตาต่อจากนี้

ปัญหาเขตแดนทางทะเลไทย-กัมพูชาเป็นที่พูดถึงมากช่วงไม่กี่ปีมานี้ ท่ามกลางความตึงเครียดจากเหตุการณ์การปะทะที่ชายแดนทางบก ทำให้เกิดกระแสเรียกร้องให้ยกเลิกMOU44 ที่ไทย-กัมพูชาใช้เป็นกรอบเจรจาเขตแดนทางทะเล เมื่อต้นปีไทยได้ประกาศยกเลิกข้อตกลงดังกล่าวด้วยเหตุผลว่าไม่มีความคืบหน้าและจะใช้กรอบUNCLOSในการเจรจาแทน นั่นจึงเป็นจุดเปลี่ยน(อีกครั้ง)ที่นำปัญหาเขตแดนไทย-กัมพูชาไปสู่เวทีระหว่างประเทศ แต่แตกต่างที่ครั้งนี้ ‘ไม่ใช่การขึ้นศาล’

กัมพูชาไม่ปิดประตู ‘แบ่งผลประโยชน์’ ในอ่าวไทย

ปรัก สุคน รมว.การต่างประเทศและความร่วมมือระหว่างประเทศของกัมพูชา ในฐานะหัวหน้าคณะผู้แทนฝ่ายกัมพูชา เริ่มต้นจากการกล่าวที่มาของเส้นเขตแดนทางบกของรัฐสมัยใหม่ระหว่างสยามกับกัมพูชาซึ่งได้ก่อกำเนิดในช่วงนั้นภายใต้สนธิสัญญาสยาม-ฝรั่งเศสปีค.ศ. 1904 และ 1907

ปรัก สุคน ระหว่างกล่าวแถลงเปิดในกระบวนการประนอมภาคบังคับวันที่ 15 ก.ย.

(ภาพจาก เว็บไซต์ศาลอนุญาโตตุลาการถาวร)

เป็นที่น่าสังเกตว่ากัมพูชากำลังพูดถึงสนธิสัญญาที่เกี่ยวกับการกำหนดเขตแดนทางบก ในเวทีการเจรจาเพื่อแก้ปัญหาเขตแดนทางทะเล

สิ่งที่ต้องจับต่อคือกัมพูชาจะใช้สนธิสัญญาดังกล่าวมาเป็นฐานในการเจรจาเพื่อกำหนดเขตแดนทางทะเลในกระบวนการนี้ด้วยหรือไม่อย่างไร เพราะจริงๆ แล้ว ฐานที่กัมพูชาใช้รองรับเส้นอ้างสิทธิทางทะเลก็มาจากสนธิสัญญาสยาม-ฝรั่งเศส ปี 1907

สนธิสัญญาดังกล่าวระบุให้ใช้ยอดสูงสุดของเกาะกูดลากเข้ามาที่ชายฝั่ง เป็นจุดอ้างอิง แล้วให้เอาชายฝั่งที่ตรงกับจุดสูงสุดของเกาะกูดนั้นเป็นเส้นเขตแดนทางบกไทย-กัมพูชา

แต่กัมพูชาตีความและนำแนวคิดนี้ไปใช้กับการแบ่งเขตแดนทางทะเลด้วย

อย่างไรก็ตาม กัมพูชาไม่ได้ลากเส้นผ่านเกาะกูดอย่างที่หลายคนเข้าใจ เพียงแต่ลากอ้อมเป็นรูปตัว U แทน เพราะสนธิสัญญานี้ก็ระบุชัดว่าเกาะกูดเป็นของไทย ซึ่งข้อเท็จจริงส่วนนี้กัมพูชายอมรับแล้ว

ตัวแทนฝ่ายกัมพูชายังได้กล่าวว่าช่วงกลางทศวรรษ 1990 กัมพูชาได้หาวิธีแก้ปัญหาเขตแดนทางทะเลกับไทย เพื่อที่จะได้นำทรัพยากรใต้ทะเลออกมาใช้ประโยชน์ร่วมกัน ทั้งสองประเทศได้เริ่มหารือกันในเดือนเมษา ปี 1995 จนในที่สุดก็บรรลุข้อตกลงหรือ MOU 44 ที่ให้มีทั้งข้อตกลงเกี่ยวกับเขตแดนทางทะเลและการพัฒนาทรัพยากรสำหรับผลประโยชน์ร่วมกัน แต่ก็ยังไม่สามารถตกลงสุดท้ายได้ไม่ว่าจะเป็นเรื่องแบ่งเขตหรือพื้นที่พัฒนาร่วม

ทั้งนี้ โมเดลการจัดทำพื้นที่พัฒนาร่วมหรือ Joint Development Area (JDA) เป็นโมเดลหนึ่งที่หลายประเทศที่มีข้อพิพาททางทะลใช้แก้ปัญหาชั่วคราวตามกฎหมายทะเล สาระสำคัญของ JDA คือ ประเทศที่มีปัญหาเขตแดนทางทะเลไม่จำเป็นจะต้องเจรจากำหนดเส้นระหว่างกันให้ชัดเจนก่อน แต่ตกลงกันที่จะนำทรัพยากรมาแบ่งผลประโยชน์ร่วมกันไปพลางๆ ในระหว่างที่ยังไม่แบ่งเขต ตัวอย่างโมเดลนี้คือ JDA ระหว่างไทยกับมาเลเซีย และความสำเร็จจากกรณีไทย-มาเลเซียนี่เอง กลายมาเป็นแรงบันดาลใจให้ไทยและกัมพูชาใช้เป็นทางออกของปัญหาเส้นเขตแดนทางทะเล

กรณีของไทย-มาเลเซียนั้น ได้เริ่มขุดเจาะมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2548 ค่าใช้จ่ายและผลประโยชน์จากการสำรวจและผลิตปิโตรเลียม รัฐบาลทั้งสองจะรับภาระและแบ่งผลประโยชน์เท่ากันในสัดส่วน 50:50

ปัจจุบันมีการสำรวจและผลิตปิโตรเลียม จำนวน 2 แปลง คือ แปลง A-18 (พื้นที่ประมาณ 3,000 ตารางกิโลเมตร) และแปลง B-17-01 (พื้นที่ประมาณ 4,250 ตารางกิโลเมตร) กรมเชื้อเพลิงธรรมชาติระบุว่าในปีที่ผ่านมาไทยมีรายได้จากกิจการปิโตรเลียมที่มาจากองค์กรร่วมไทย–มาเลเซีย จำนวน 9,565 ล้านบาท

ปรัก สุคน กล่าวว่าวันที่ 5 พ.ค.2569 ที่ไทยได้ประกาศยกเลิกMOU44ฝ่ายเดียว แม้กัมพูชาจะคัดค้านหลายครั้ง กัมพูชาจึงได้เลือกริเริ่มเข้ากระบวนการประนอมภาคบังคับ

ขออธิบายเพิ่มเติม การเข้ากระบวนการประนอมภาคบังคับ ประเทศคู่พิพาทสามารถยื่นขอเข้าได้โดยไม่ต้องขอความยินยอมจากอีกฝ่าย และอีกฝ่ายหนึ่งต้องเข้าร่วมกระบวนการ กระบวนการนี้จะมีฝ่ายที่สามเข้ามาประนอมข้อพิพาท ประกอบด้วยสมาชิกที่แต่ละประเทศเสนอประเทศละ 2 คน รวมเป็น 4 คน ก่อนที่สมาชิกทั้ง 4 คนจะร่วมกันเลือกประธาน อย่างไรก็ตาม คณะกรรมาธิการไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนศาลยุติธรรมระหว่างประเทศกรณีปราสาทเขาพระวิหารที่จะตัดสินว่าใครแพ้ใครชนะ แต่มีหน้าที่ช่วยหาจุดประนีประนอมที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับได้

ในส่วนเป้าหมายในกระบวนการนี้ กัมพูชาเสนอมา 3 ทางเลือกซึ่งแบ่งเป็น 3 ระดับ

หนึ่ง กัมพูชาต้องการให้คณะกรรมาธิการช่วยสนับสนุนให้สองประเทศกำหนดเส้นเขตแดนทางทะเลขึ้นมาเพียงเส้นเดียว

สอง หากทำตามทางเลือกแรกไม่ได้ กัมพูชาก็พร้อมจะทำข้อตกลงเรื่องพื้นที่พัฒนาร่วมเพื่อแบ่งผลประโยชน์ร่วมกันตามความเป็นธรรมก่อน ในระหว่างที่การแบ่งเขตแดนยังไม่แล้วเสร็จ

สาม หากสองตัวเลือกที่ว่ามายังไม่สำเร็จ ให้คณะกรรมาธิการเสนอความเห็นเพื่อให้ทั้งสองฝ่ายกลับไปเจรจากันต่อ

ดังนั้น ถ้าเราพิจารณาตั้งแต่การเจรจาก่อนทำข้อตกลง MOU44 จนมาถึงช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จะเห็นได้ว่ากัมพูชาให้ความสำคัญกับการแบ่งทรัพยากรใต้ทะเลมาตลอด เนื่องจากต้องการฟื้นฟูโครงสร้างทางเศรษฐกิจ จึงเป็นที่น่าสังเกตว่าแม้จะให้การจัดทำเส้นเขตแดนเส้นเดียวมาเป็นอันดับแรก แต่กัมพูชากำลังมุ่งทางเลือกที่สองมากกว่า

ภัทรพงษ์ แสงไกร จากคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.) ให้ความเห็นผ่านทางเฟสบุ๊คไลฟ์ ว่า การที่จะให้แบ่งเส้นเดียวตามที่กัมพูชาเสนอภายในระยะ 12 เดือน กับพื้นที่ทับซ้อนทั้งหมดกว่า 26,000 ตร.กม. นั้นไม่ใช่เรื่องง่าย และตามความเป็นจริงกรณีแบบนี้มักใช้เวลาไม่ต่ำกว่า 2 ปี ในเชิงยุทธศาสตร์จึงมีแนวโน้มเป็นในทางเลือกที่สอง ซึ่งนั่นก็ไปสอดคล้องกับท่าทีที่กัมพูชามีมาแต่เดิม

เมื่อวันที่ 28 ก.ย. ซึ่งเพิ่งผ่านการประชุมครั้งแรกร่วมกับไทยไปหยกๆ ก็ได้ปรากฎข่าวกัมพูชามองหาการลงทุนเพิ่มเติมจากบริษัทพลังงานยักษ์ใหญ่จากฝรั่งเศส TotalEnergies ซึ่งรวมถึงความเป็นไปได้ในการสำรวจพลังงานบริเวณอ่าวไทย โดย แก้ว รัตนัค รมว.เหมืองแร่และพลังงานของกัมพูชา ระบุว่า กระบวนการประนอมนี้ควรจะช่วยสร้างความชัดเจนเรื่องเส้นเขตแดนและเรื่องการพัฒนาร่วม หากมีความชัดเจน กัมพูชาก็จะได้เดินหน้าสำรวจได้

อนึ่ง ที่จริงแล้วทั้งสองประเทศต่างได้ให้สัมปทานบริษัทน้ำมันในพื้นที่พิพาทมาหลายสิบปีแล้ว ไทยเองก็ตระหนักดีว่านี่คือขุมทรัพย์พลังงานมูลค่ามหาศาล ท่ามกลางแหล่งอื่นๆในอ่าวไทยที่มีเหลือใช้อีกไม่นานนัก อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีบริษัทไหนได้เข้าไปดำเนินการได้จนกว่าการเจรจาจะบรรลุผล ในอนาคตเราก็อาจได้เห็นการจัดทำ JDA ไทย-กัมพูชา แต่การจะไปถึงขั้นนั้นอย่างน้อยก็ต้องมีการกำหนดเส้นเขตแดนที่ชัดเจนมาก่อนจึงจะเห็นส่วนทับซ้อนที่เหลืออยู่จริงๆ

ประเด็นการจัดทำ JDA ก็มีความน่าสนใจอีกประการ เพราะตามคำแถลงนั้น กัมพูชาใช้คำว่า “Equitable” ในการขยายความประเด็นการแบ่งประโยชน์ร่วมกัน คำนี้มีนัยยะทางกฎหมายที่หมายถึง “เที่ยงธรรม” ซึ่งไม่ได้แปลว่าแบ่งเท่ากันโดยอัตโนมัติ แต่สัดส่วนจะถูกปรับเปลี่ยนไปตามปัจจัยแวดล้อมและข้อเท็จจริงหลายๆ ด้านประกอบกัน

ตัวอย่างที่ชัดเจนเรื่อง “ความเที่ยงธรรม” คือการประนอมภาคบังคับครั้งแรกของโลกกรณีติมอร์เลสเตกับออสเตรเลีย ซึ่งสุดท้ายติมอร์เลสเตได้รับพื้นที่ทางทะเลเพิ่มขึ้นและส่วนแบ่งรายได้จาก Greater Sunrise ซึ่งเป็นแหล่งก๊าซธรรมชาติขนาดมหาศาลในทะเลติมอร์ เพิ่มจาก 50% (ตามข้อตกลงเดิมก่อนเข้ากระบวนการ) เป็น 70-80% ตามแต่กรณี

ที่สำคัญกรณีติมอร์เลสเตและออสเตรเลีย มีลักษณะคล้ายกับไทยและกัมพูชา คือ เป็นการพิพาทระหว่างประเทศเล็กที่เพิ่งผ่านความยากลำบากมาและมีความจำเป็นต้องฟื้นฟูประเทศ กับประเทศใหญ่ที่มีความเจริญมากกว่า ซึ่งการพิจารณาประเด็นความเที่ยงธรรม ก็จะดูปัจจัยเหล่านี้ด้วยเช่นกัน

ไทยย้ำจะคุยเรื่องกำหนดเส้นเขตแดนเท่านั้น

สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกฯ และรมว.การต่างประเทศ กล่าวว่า ไทยเชื่อมั่นว่าความเห็นต่างระหว่างเพื่อนบ้านควรแก้ไขผ่านการพูดคุยและแสวงหาทางออกผ่านการเจรจาทวิภาคี ซึ่งไทยได้ยึดหลักนี้มาโดยตลอด แต่กัมพูชาใช้แนวทางอื่น และมักอ้างว่าตนเคารพกฎหมายระหว่างประเทศ ส่วนไทยไม่ปฏิบัติตามกฎหมายระหว่างประเทศ สีหศักดิ์กล่าวว่าการอ้างเช่นนี้มีความย้อนแย้งและมุ่งประโยชน์ให้ฝ่ายกัมพูชาเอง

สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว ระหว่างกล่าวแถลงเปิดในกระบวนการประนอมภาคบังคับวันที่ 15 ก.ย. 2569

(ภาพจากเว็บไซต์ศาลอนุญาโตตุลาการถาวร)

รัฐมนตรีกล่าวว่า สำหรับไทย กฎหมายระหว่างประเทศและการทูตเป็นพื้นฐานในการรักษาความสัมพันธ์โดยสันติระหว่างประเทศ กฎหมายเป็นกรอบรองรับ แต่การทูตเป็นเครื่องมือในการสร้างความเชื่อมั่นระหว่างกัน เพื่อบรรลุทางออกที่ยั่งยืน เมื่อครั้งมีการประชุมสุดยอดผู้นำอาเซียนที่เซบู ประเทศฟิลิปปินส์ เมื่อต้นปี ผู้นำทั้งสองประเทศก็ได้ยืนยันที่จะฟื้นฟูความสัมพันธ์ระหว่างกันอย่างค่อยเป็นค่อยไป นอกจากนี้ตัวแทนไทยยังกล่าวว่ายังได้พบกับปรัก สุคน เมื่อเดือนพ.ค. ที่ผ่านมาและเสนอมาตรการไปแล้ว แต่กัมพูชาไม่เคยให้โอกาสกับแนวทางการทูตดังกล่าว

แทนที่จะพูดคุยทวิภาคีอย่างเต็มใจและจริงใจ ตัวแทนฝ่ายไทยระบุว่ากัมพูชากลับนำเสนอเรื่องราวเท็จ บิดเบือนข้อเท็จจริง กล่าวหาไทยครั้งแล้วครั้งเล่า และเล่นบทผู้ถูกกระทำเพื่อสร้างภาพความชอบธรรม นี่คือลักษณะแนวทางที่กัมพูชาใช้มาตลอด นอกจากนี้ยังปลุกกระแสความรู้สึกของสาธารณชนและเพิ่มความตึงเครียด ทำให้การฟื้นฟูความสัมพันธ์เป็นไปได้ยาก สีหศักดิ์ย้ำว่าไทยยึดถือแนวทางกฎหมายและการทูตควบคู่กันไป และมองว่าการทูตต้องไม่การแข่งขันความเหนือกว่าเพื่อแสวงหาประโยชน์ฝ่ายเดียว

นอกจากเนื้อหา สิ่งที่เด่นชัดที่สุดคือโทนของฝ่ายไทยที่ ‘ดุดัน’ ยิ่งชัดเจนเมื่อเทียบกับฝั่งกัมพูชาที่ละมุนละม่อมกว่า ด้วยความที่เป็นการกล่าวเปิดการประชุมครั้งแรก ฝ่ายไทยอาจมีการประเมินท่าทีอีกฝั่งไว้ว่าน่าจะมาในรูปแบบที่แข็งกร้าวไม่ต่างกัน จึงได้เตรียมถ้อยแถลงไว้เช่นนี้

อย่างไรก็ตาม กระบวนการการประนอมภาคบังคับไม่ใช่การขึ้นศาล แต่เป็นการเจรจาที่มีบุคคลที่สามช่วยให้ทั้งสองฝ่ายหาทางออกที่ยอมรับร่วมกันได้ ท่าทีที่เอื้อต่อกระบวนการลักษณะนี้จึงไม่ใช่ท่าทีแข็งกร้าว ในรอบต่อๆ ไปไทยอาจปรับท่าทีให้อ่อนลง เพื่อให้การเจรจาเดินหน้าต่อไปได้ ทั้งนี้ การแถลงนี้เป็นเพียงหนึ่งในไม่กี่ช่วงของกระบวนการที่อนุญาตให้สาธารณชนได้เข้าถึง หลังจากนี้การประชุมส่วนใหญ่จะดำเนินไปในลักษณะปิด เราจะไม่เห็นว่าการเจรจาต่อรองจริงๆ ดำเนินไปอย่างไรบ้าง

ส่วนการตัดสินใจยกเลิก MOU44 สีหศักดิ์ระบุว่า ข้ออ้างของกัมพูชาที่ว่าการยกเลิกของไทยทำให้กัมพูชาไม่มีทางเลือกอื่น ไม่เป็นความจริง ข้อเท็จจริงคือ ตลอด 25 ปีที่ผ่านมา มีการประชุมแค่ 2 ครั้ง ไม่มีความคืบหน้าที่เป็นรูปธรรม ไทยจึงเลือกที่จะเริ่มเจรจาใหม่อีกรอบ และไทยก็มองว่าการเข้าเป็นภาคี UNCLOS ของกัมพูชาเมื่อต้นปีถือเป็นโอกาสที่ดีในการเจรจากันอีกครั้ง

รัฐมนตรีไทยยืนยันว่าเขตทางทะเลของไทยเป็นไปตามที่ปรากฏในพระบรมราชโองการลงวันที่ 18 พฤษภาคม 2516 เป้าหมายของการเข้าสู่กระบวนการนี้คือ “การกำหนดเขตแดนทางทะเลระหว่างไทยกับกัมพูชาเท่านั้น” ทั้งยังย้ำว่ากระบวนการนี้ไม่เกี่ยวข้องกับอธิปไตยในดินแดนทางบก รวมถึงเกาะกูด และไทยปฏิเสธเส้นเขตไหล่ทวีปของกัมพูชาที่ประกาศเมื่อปี พ.ศ. 2515 ซึ่งเป็นเส้นที่ปราศจากพื้นฐานทางกฎหมาย

นี่คือจุดยืนเดียวที่ไทยมีมาตลอดตั้งแต่เริ่มเจรจาปัญหาเส้นเขตแดนทางทะเลกับกัมพูชา ไทยมีความกังวลเส้นอ้างสิทธิของกัมพูชาที่เข้ามาประชิดเกาะกูดและต่อสู้มาตลอดว่าการลากของกัมพูชานั้นไม่ถูกต้อง เส้นดังกล่าวกัมพูชาอ้างอิงมาจากสนธิสัญญาสยาม-ฝรั่งเศส ปี 1907 ซึ่งเป็นการแบ่งเขตทางบก จึงเป็นการอ้างอิงที่ผิดฝาผิดตัว ไทยต้องการให้กัมพูชาปรับเส้นตรงนี้ใหม่โดยให้ลงมาทางทิศตะวันตกเฉียงใต้เป็นเส้นตรง

ไทยมองว่าฐานทางกฎหมายของฝั่งตัวเองมีน้ำหนักมากกว่า เพราะเส้นอ้างสิทธิของไทยอ้างอิงมาจากบทบัญญัติในUNCLOSโดยตรง และนี่จะกลายเป็นข้อต่อสู้สำคัญในกระบวนการประนอมครั้งนี้ที่อาจจะผลักดันให้กัมพูชายอมปรับเส้นนี้ได้ ส่วนท้ายที่สุดแล้วเส้นที่ปรับใหม่นั้นจะตรงกับเส้นที่ไทยอ้างหรือไม่ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่ต้องว่ากันต่อ

สำหรับประเด็นอธิปไตยของเกาะกูด เกาะกูดมักจะถูกหยิบยกมาเป็นประเด็นทางการเมืองภายในตลอดเมื่อมีประเด็นเรื่องเขตแดนทางทะเลไทย-กัมพูชา แม้ฝ่ายไทยจะย้ำว่าอธิปไตยของเกาะกูดไม่อยู่ในขอบเขตของกระบวนการนี้ อย่างไรก็ตามไม่ได้หมายความว่าเกาะกูดจะถูกตัดออกจากสมการนี้ไปโดยสิ้นเชิง เพราะในทางกฎหมาย ตำแหน่งของเกาะจะถูกใช้เป็นปัจจัยในการกำหนดเส้นเขตแดนระหว่างประเทศ

ดังนั้นอย่างน้อยเกาะกูดจะต้องเกี่ยวข้องในกระบวนการกำหนดเส้นเขตแดนไทย-กัมพูชา จากข้อเท็จจริงที่ว่าเกาะกูดเป็นของไทย นี่จะกลายเป็นข้อต่อสู้สำคัญที่จะผลักให้เส้นอ้างสิทธิของกัมพูชาให้ขยับออกไปจากเกาะกูดได้ เพราะตามกฎหมาย เกาะไม่ได้หมายถึงแค่ตัวพื้นดินที่โผล่พ้นน้ำเท่านั้น แต่ยังรวมถึงอาณาเขตทางทะเลรอบๆ เกาะอีกด้วย

ฝั่งกัมพูชาเองก็ทราบว่าเส้นของตนเองที่ลากมาประชิดเกาะกูดอาจจะอ้างได้ยากในเวทีระหว่างประเทศ และถึงแม้ว่าการเจรจาครั้งนี้อาจไม่สามารถทำให้ทั้งสองฝ่ายกำหนดเส้นเขตแดนได้ทั้งหมดภายใน 1 ปีนี้ แต่เราอาจจะได้เห็นความชัดเจนในระดับนึงว่าเส้นบริเวณเกาะกูดควรอยู่ตรงไหนกันแน่

สิ่งที่ต้องคิดต่อคือหากผลจากกระบวนการประนอมทำให้มีการกำหนดเส้นเขตแดนใหม่ไม่ว่าจะในบางส่วนหรือทั้งหมดที่แตกต่างจากพระบรมราชโองการลงวันที่ 18 พฤษภาคม 2516 กระบวนการต่อไปจะเป็นเรื่องภายในประเทศไทย

ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 178 นั้นระบุว่าหนังสือสัญญาที่มีบทบัญญัติในการเปลี่ยนแปลงอาณาเขตของไทย ต้องเข้าสู่กระบวนการขอเห็นชอบจากสภาก่อน ถึงตอนนั้นเรื่องนี้จึงอาจมีประเด็นภายในประเทศที่ต้องจับตา โดยเฉพาะปฏิกิริยาจากกลุ่มชาตินิยมที่มีความกังวลเรื่องอธิปไตยและดินแดน เป็นอีกโจทย์หนึ่งให้กับรัฐบาลว่าระหว่างที่กำลังเจรจากันอยู่นี้ จะอธิบายให้ประชาชนฟังอย่างไรเพื่อไม่ให้เข้าใจไปว่าลักษณะนี้คือ “การเสียดินแดน”

เขตไหล่ทวีปไทย (ภาพจากพระบรมราชโองการลงวันที่ 18 พฤษภาคม 2516 )

สำหรับกระบวนการหลังจากนี้จะมีการประชุมเป็นระยะๆ อย่างน้อย 1 ปี หรือขยายได้ตามตกลงกัน

แม้การเจรจานี้จะเกิดขึ้นภายใต้ความสัมพันธ์ที่เปราะบาง ปัญหาชายแดนทางบกที่ยังคาราคาซัง แต่ทั้งสองประเทศก็ต้องเดินหน้าเจรจาเพื่อหาข้อยุติต่อไป อย่างน้อยที่สุดเราอาจจะเห็นข้อตกลงฉบับใหม่ที่ชื่อ MOU 70 หรือ MOU 71 แต่ไม่ว่าจะลงเอยในรูปแบบใด บทสรุปล้วนแต่ขึ้นอยู่กับจุดประนีประนอมที่ทั้งสองฝ่ายสามารถยอมรับร่วมกันได้

รายงานพิเศษ

‘ลบมรดกรัฐประหาร’ 6 ตุลา แคมเปญลุ้นช่วยนักโทษคดี ม.112 หลังไม่ถูกรวมในนิรโทษกรรม

See Think — Mon, 05 Oct 2026 14:49:21 +0000

‘ลบมรดกรัฐประหาร’ 6 ตุลา แคมเปญลุ้นช่วยนักโทษคดี ม.112 หลังไม่ถูกรวมในนิรโทษกรรม See Think Mon, 2026-10-05 - 21:49

“คำสั่งที่ 41 ไม่ใช่การเพิ่มโทษทางอาญาธรรมดาๆ แต่เป็นกระบวนการที่สำคัญในการฟื้นสถานะรัฐก่อนปี 2475 และสถาปนาอภิสิทธิ์ทางกฎหมาย นี่คือมรดกบาปที่สำคัญของ 6 ตุลา”

“หลังรัฐประหาร 6 ตุลาฯ เกิดกระบวนการสถาปนาหลักนิติศาสตร์ของรัฐและให้อภิสิทธิ์ทางกฎหมายแก่รัฐอย่างสูงสุด ไม่ต้องรับผิดผ่านคำสั่งที่ 41 และการออก พ.ร.บ.นิรโทษกรรม 2 ครั้ง”

คงสัจจา สุวรรณเพ็ชร อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวในงานเลกเชอร์บาร์ในหัวข้อ “Living History 6 ตุลาฯ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของแคมเปญรณรงค์ “ลบมรดกรัฐประหาร 6 ตุลา”

แคมเปญดังกล่าวมีรูปธรรมสำคัญคือ การเชิญชวนให้ประชาชนร่วมลงชื่อเสนอยกเลิกคำสั่งของคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41 ตั้งเป้าหมาย 50,000 รายชื่อ เนื่องในโอกาสครบรอบ 50 ปี 6 ตุลาฯ

เหตุผลที่ภาคประชาชน นักกิจกรรมทางการเมือง และนักนิติศาสตร์บางส่วน สนับสนุนให้ยกเลิก “คำสั่งที่ 41” เป็นเพราะคำสั่งฉบับนี้เป็นหนึ่งในกฎหมายที่เกิดขึ้นหลังเหตุการณ์รัฐประหารในเย็นวันที่ 6 ต.ค. 2519 ที่ส่งผลให้มีการเพิ่มอัตราโทษกฎหมายในตระกูลหมิ่นประมาท รวมถึงประมวลกฎหมายอาญา ม.112 เป็นจำคุกขั้นต่ำ 3-15 ปี (เดิมจำคุกไม่เกิน 7 ปี) โดยไม่ผ่านการพิจารณาของสภา ซึ่งผลพวงนี้เองยังเป็นมรดกตกทอดมาถึงความขัดแย้งทางการเมืองในปัจจุบัน

ย้อนที่มาการบ่ม “เหตุการณ์ 6 ตุลาฯ”

“6 ตุลาฯ ไม่ใช่เหตุการณ์ที่อยู่ดีๆ ก็เกิดขึ้น แต่เกิดจากการสั่งสมความเกลียด การนวดบรรยากาศใช้โอกาสจากบรรยากาศทางสังคมที่คนหวาดระแวง ภาวะเศรษฐกิจตกต่ำ และไปกอดอุดมการณ์ชาติ ศาสน์ กษัตริย์ อย่างแน่นแฟ้น สั่งสมจนเป็นความเกลียด เกลียดจนกระทั่ง dehumanize (ลดทอนความเป็นมนุษย์) หรือมองคนไม่เป็นคน”

คงสัจจา สุวรรณเพ็ชร อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ อธิบายถึงที่มาที่ไปและบรรยากาศทางสังคมที่สั่งสมจนทำให้เกิดเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ โดยย้อนถึงสถานการณ์ทางการเมืองไทยที่เชื่อมโยงกับบริบทโลก ในงานเลกเชอร์บาร์ในหัวข้อ“Living History 6 ตุลาฯ”

งานเลคเชอร์บาร์ดังกล่าวจัดขึ้นโดยเครือข่ายผู้จัดงานรำลึก 6 ตุลาฯ เครือข่ายประชาชนเพื่อสิทธิทางการเมือง (ThumbRights) Camelot Cafe & Living Room และไอลอว์ มีวัตถุประสงค์เชิญชวนเข้าชื่อเสนอยกเลิกคำสั่งของคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41 ผ่านการบอกเล่าประวัติศาสตร์ 6 ตุลาฯ ผ่านสิ่งที่ยังหลงเหลืออยู่

คงสัจจาเล่าย้อนไปถึงยุคสงครามเย็น ช่วงปลายทศวรรษ 2490 สหรัฐอเมริกาใช้เอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญที่จะสู้กับการเผยแพร่อุดมการณ์คอมมิวนิสต์ของจีนและรัสเซีย โดยสหรัฐฯ เลือกไทยเป็นฐานที่มั่นสำคัญ เพราะไทยมีสถาบันพระมหากษัตริย์และพุทธศาสนาที่แข็งแรง อาจพูดได้ว่าสองอย่างนี้คล้ายๆ กับ “ซอฟต์พาวเวอร์” ที่เป็นเครื่องมือช่วยให้คนไทยยึดเหนี่ยวในอุดมการณ์ที่สหรัฐฯ ต้องการให้เป็น และไม่ไปฝักใฝ่คอมมิวนิสต์

ในตอนนั้น การเมืองภายในมีการคัดง้างกันระหว่าง “เครือข่ายวัง” กับคณะราษฎร เหตุผลที่สหรัฐฯ เลือกจับมือกับเครือข่ายวัง เพราะมองว่าวังมี “ทุนทางวัฒนธรรมที่ดีกว่าคณะราษฎร” ทำให้มีการจับมือกันเป็นไตรภาคี ประกอบด้วยกองทัพ เครือข่ายวัง และสหรัฐฯ ซึ่ง ณัฐพล ใจจริง นักรัฐศาสตร์ อธิบายความสัมพันธ์เชิงอำนาจนี้ว่า “ขุนศึก ศักดินา พญาอินทรี”

“ทั้งสามขั้วต้องพึ่งพาซึ่งกันและกัน เป็นเสาสามอันที่แยกจากกันไม่ได้ เพราะกองทัพต้องการความชอบธรรมจากสถาบันกษัตริย์ ในขณะเดียวกันก็ต้องการการลงทุนและนโยบายจากสหรัฐอเมริกามาเขียนแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติให้”

คงสัจจาอธิบายต่อไปว่า เครือข่ายวัง กองทัพ และสหรัฐ จึงอาศัยอุดมการณ์ ชาติ ศาสน์ กษัตริย์ หรือที่เรียกว่า “ราชาชาตินิยม” ที่มองว่ากษัตริย์เป็นสัญลักษณ์ของชาติ พร้อมกับนโยบาย development ที่ถูกแปลเป็นภาษาไทยว่า น้ำไหล ไฟสว่าง เพื่อนำประเทศมาสู่ความเป็นสมัยใหม่ เพื่อสร้างลักษณะพิเศษของสังคมไทยว่า “เป็นเอกราช ไม่เหมือนใคร” ฟื้นฟูบทบาทของสถาบันกษัตริย์ขึ้นมาเพื่อต่อสู้กับ “ปีศาจทางการเมือง” ก็คือ ลัทธิคอมมิวนิสต์

การชูอุดมการณ์ “ชาติ ศาสน์ กษัตริย์” นำหน้าเพื่อสร้างความชอบธรรมคือวิธีที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับสหรัฐฯ ด้วย เพราะบริบทโลกในตอนนั้น อินเดียและหลายประเทศในแอฟริกากำลังปลดแอกจากอาณานิคม สหรัฐฯ เองจึงไม่ได้ปฏิบัติกับไทยเหมือนตนเองเป็นเจ้าอาณานิคม

“ให้ไทยดูเป็นเอกราช แต่แผนพัฒนาทั้งหมดถูกเขียนโดยสหรัฐฯ หมด…CIA แทบจะมาจับมือเขียนให้เลย”

ด้วยการลงทุนและความช่วยเหลือของสหรัฐฯ ทั้งด้านการเงิน การทหาร และการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน ทำให้เกิดการพัฒนาเมืองหลวง การตั้งมหาวิทยาลัยในภูมิภาค เมืองไทยเกิดภาวะเศรษฐกิจเฟื่องฟู (economic boom) เกิดอาชีพบริการใหม่ๆ ที่ทำให้คนไทยมีงานทำ

“การใช้สองอุดมการณ์ คือ ชาติ ศาสน์ กษัตริย์ และการพัฒนา คือมนต์สะกดที่ช่วยบดบังการพึ่งพาสหรัฐอเมริกา ทว่ามันคือช่วงเวลาที่เรายืมจมูกอเมริกาหายใจ ลำพังสองเสาหลักปกครองประเทศเองไม่ได้”

คงสัจจากล่าวว่า ในช่วงเวลานั้น แม้ว่าสถาบันกษัตริย์จะถูกยกระดับความสำคัญขึ้นมา แต่อาวุธทางการเมืองหลักในตอนนั้นยังไม่ใช่กฎหมายอาญามาตรา 112 (หรือกฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์) เหมือนในปัจจุบัน แต่คือ พ.ร.บ.ป้องกันการกระทำอันเป็นคอมมิวนิสต์ พ.ศ. 2495 (หรือ พ.ร.บ.คอมมิวนิสต์) เช่น พระพิมลธรรมที่อยู่วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ หรือ จิตร ภูมิศักดิ์ ที่ถูกดำเนินคดีในข้อหากระทำการอันเป็นคอมมิวนิสต์

ในยุคแห่งการพัฒนา มีความเจริญกระจุกที่กรุงเทพฯ แม้มีการสร้างมหาวิทยาลัยภูมิภาค แต่ก็เพื่อผลิตคนมาเป็นลูกจ้างที่เมืองหลวง ขณะเดียวกันการเติบโตทางเศรษฐกิจในยุคนั้นทำให้เกิดชนชั้นกลางและคนกลุ่มนี้ก็ส่งต่อความมั่งคั่งไปสู่ลูกหลานผ่านการส่งเรียนต่อระดับมหาวิทยาลัย

บรรยากาศของสังคมตอนนั้นเกิดสิ่งที่เรียกว่า free mind นิสิต-นักศึกษาในหลายมหาวิทยาลัย เห็นได้จากการเกิดขึ้นของวารสาร “สังคมศาสตร์ปริทัศน์” สิ่งพิมพ์ที่มีเนื้อหาเรื่องการเมือง-สังคม และวิจารณ์รัฐบาลทหารอย่างตรงไปตรงมา คนบางส่วนเริ่มมองว่ารัฐบาลไทยขณะนั้นกำลังยืมจมูกของอเมริกาหายใจจนเกิดเป็นกระแสต่อต้านจักรวรรดินิยมอเมริกัน ความไม่พอใจการทุจริตของรัฐบาลทหาร

เหตุการณ์เหล่านี้สั่งสมเงื่อนไขความเปลี่ยนแปลงจนนำไปสู่เหตุการณ์ 14 ตุลาฯ ที่ลงเอยด้วยการที่ จอมพล ถนอม กิตติขจร และจอมพล ประภาส จารุเสถียร ต้องพ้นอำนาจและเดินทางออกนอกประเทศไป

รัฐบาลในขณะนั้นจึงเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องทำประเทศให้เป็นประชาธิปไตย เกิดเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น เป็นยุคที่การเมืองมวลชนเฟื่องฟูมากขึ้น ไม่ใช่แค่นิสิต-นักศึกษาเดินทางออกจากรั้วมหาวิทยาลัยสู่ชนบทเพื่อเรียนรู้ชีวิตจริง-เป็นปากเสียงให้คนชายขอบ (หรือที่เรียกว่า “ยุคแสวงหา”) แต่ยังเกิดกลุ่มชนชั้นแรงงาน-สหภาพแรงงานที่นำไปสู่ขบวนการเคลื่อนไหวอื่นๆ ตามมา รวมถึงเรื่องสิทธิสตรีด้วย

ในช่วงเวลานั้น สหรัฐฯ เริ่มถอนทัพจากเวียดนาม และมองว่าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไม่คุ้มค่าที่จะลงทุนอีกต่อไป สหรัฐฯ จึงถอนกำลังทหารและการลงทุนจากไทย ทำให้เกิดภาวะเศรษฐกิจตกต่ำ มีคนหลายกลุ่มเสียประโยชน์ รวมไปถึงพ่อแม่ของนักศึกษาชนชั้นกลางที่เคยทำมาหากินกับสหรัฐฯ ด้วย

เช่นเดียวกับกลุ่มนักเรียนอาชีวะ-ช่างกลที่รู้สึกว่าตนเองไม่ได้ประโยชน์อะไรจากการศึกษาระบบใหม่ เพราะมหาวิทยาลัยเน้นสร้างข้าราชการ ต่อมากลุ่มอาชีวะจึงกลายเป็นพลังของแนวร่วมฝ่ายขวา เช่น กลุ่มกระทิงแดง

“เขาไปจับแพะชนแกะว่าเศรษฐกิจแย่ลง เพราะประเทศไทยเป็นประชาธิปไตย คือเกิดเหตุการณ์สองอย่างพร้อมกันโดยเกิดจากคนละปัจจัย คือเมืองไทยเป็นประชาธิปไตยเพราะเอาทหารออกไป แต่ในขณะเดียวกัน ก็โดนดึงเครื่องช่วยหายใจออก คนก็เลยจับแพะชนแกะว่าเพราะไอ้เด็กพวกนี้ (ขบวนการนักศึกษา) ประเทศถึงแย่แบบนี้ แต่จริงๆ มันเกิดจากการที่ไทยเพิ่งพาสหรัฐฯ มาตลอด แล้วมนต์สะกดนั้นหายไปแล้ว”

คงสัจจาระบุว่า ช่วงนี้เองคือจุดหักเหสำคัญที่จะนำไปสู่เหตุการณ์ 6 ตุลาฯ ในเวลานั้นสังคมไทยเริ่มแบ่งขั้ว ฝ่ายขวาจัดหันไปกอดอุดมการณ์ชาติ ศาสน์ กษัตริย์ เหนียวแน่นยิ่งขึ้น ชนชั้นนำจารีตและกองทัพก็เฝ้ามองการเมืองมวลชนอย่างระแวดระวัง โดยเกรงว่ามวลชนเหล่านี้จะมาเซาะกร่อนบ่อนทำลายความมั่นคงของชาติ ช่วงเวลานี้เองที่อาวุธทางการเมืองเปลี่ยนจาก พ.ร.บ.คอมมิวนิสต์ มาเป็น ม.112

ม.112 อาวุธทางการเมืองที่ “มวลชนชง รัฐตบ”

คงสัจจากล่าวว่า คนมักเข้าใจกันว่า ม.112 เป็นอาวุธทางการเมืองที่ใช้เล่นงานฝ่ายตรงข้าม ซึ่งเป็นการมองกฎหมายนี้ว่ามีสถานะเป็น “เครื่องมือ” แต่ในมุมมองของเขา คำอธิบายเช่นนี้ “แม้ไม่ผิด แต่ว่าไม่พอ”

เขามองว่า ม.112 ไม่ได้เป็นเพียงแค่เครื่องมือ แต่กฎหมายมาตรานี้จะมีพลังมากได้ ก็ต่อเมื่อมีอุดมการณ์และหลักนิติศาสตร์รองรับอยู่ก่อนด้วย

“ม.112 คือรัฐทำงานกับการเมืองมวลชน…แล้วรัฐเป็นคนตบ” เช่น กรณี ‘ละครแขวนคอ’ ที่นักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ณ ลานโพธิ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จำลองเหตุการณ์พนักงานการไฟฟ้าสองคนที่จังหวัดนครปฐมที่ถูกแขวนคอ ภาพถ่ายการแสดงนี้ถูกหนังสือพิมพ์ดาวสยามนำไปตัดต่อบิดเบือนและปลุกปั่นว่าเป็นการหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ สุดท้ายรัฐก็เข้ามาตบด้วยการกล่าวหาว่าหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ

ขณะที่ พ.ร.บ.คอมมิวนิสต์ มีลักษณะการใช้ต่างไปจาก ม.112 เพราะเป็นการชงและตบโดยอาศัยกลไกของรัฐเอง เช่น กรณีพระพิมลธรรมที่ถูกจับกุมด้วยข้อกล่าวหาว่ากระทำการอันเป็นคอมมิวนิสต์

อะไรคือ ‘มรดกบาป’ หลัง “รัฐประหาร 6 ตุลาฯ”

เหตุการณ์ 6 ตุลาฯ เกิดขึ้นจากเหตุการณ์ย่อยๆ ที่สั่งสมความเกลียดชังและความขัดแย้งเรื่อยมา ทั้งการลอบทำร้าย ลอบยิง และอุ้มหาย ไม่ว่าจะผู้นำนักศึกษาหรือสหภาพแรงงาน จนนำมาสู่การสังหารหมู่ในวันที่ 6 ต.ค.2519 และตามมาด้วยการรัฐประหารนำโดย พล.ร.อ.สงัด ชลออยู่ หัวหน้าคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดินในเย็นวันเดียวกัน

แม้หลายคนพูดว่า 6 ตุลาฯ และรัฐประหารเกิดจากอุดมการณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ประชาธิปไตย แต่ในมุมมองของคงสัจจา อีกส่วนที่ไม่ควรมองข้าม คือ บทบาทของนักนิติศาสตร์ที่ “ทำให้สิ่งที่ผิดหลักนิติศาสตร์กลายเป็นถูกกฎหมาย”

ภายหลังรัฐประหาร 6 ตุลาฯ เกิดกลไกทางกฎหมาย อย่างน้อยสองอย่าง คือ คำสั่งที่ 41 และ พ.ร.บ.นิรโทษกรรม

คำสั่งคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41 (คำสั่งคณะปฏิรูปฯ ฉบับที่ 41)

การออกคำสั่งดังกล่าวเป็นไปเพื่อเพิ่มโทษในกลุ่มกฎหมายในตระกูล “หมิ่นประมาท” โดยละเว้นฐานความผิดตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 116 (หรือที่เรียกว่าข้อหายุยงปลุกปั่น)

คงสัจจาระบุว่า กฎหมายอาญานอกจากจะกล่าวถึงการกระทำผิดและบทกำหนดโทษ ก็ยังมีหน้าที่อีกอย่างหนึ่งที่ซ่อนตัวอยู่ คือทำหน้าที่ “เสมือนรัฐธรรมนูญ” ที่กำหนดความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับประชาชนว่าอะไรที่ทำได้หรือไม่ได้ และการจะดูว่ารัฐให้ความสำคัญกับอะไร ให้ดูที่หมวดหมู่ของประมวลกฎหมายอาญาว่าเริ่มต้นด้วยเรื่องอะไร เช่น ในฝรั่งเศส แม้มีประมวลกฎหมายอาญาในช่วงสมบูรณาญาสิทธิราชย์ แต่ต่อมาก็มีการแก้ไขโดยเอาความผิดต่อมนุษยชาติมาไว้เป็นจุดแรก

ม.112 เดิมทีมาจากความผิดในพระอัยการกบฎศึก กฎมณเฑียรบาล และพระอัยการอาชญาหลวงในกฎหมายตราสามดวง ที่ถ่ายโอนให้เป็นดูเป็นสมัยใหม่จนกลายมาเป็นประมวลกฎหมายในปัจจุบัน ซึ่งมีองค์ประกอบของ ม.112 อยู่สามอย่าง คือ ดูหมิ่น หมิ่นประมาท แสดงความอาฆาตมาดร้าย ต่อพระมหากษัตริย์ พระราชินี รัชทายาท หรือผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์

การกำหนดฐานความผิดข้างต้นแตกต่างจากกฎหมายลักษณะอาญาปี ร.ศ.127 ซึ่งแยกฐานความผิดออกจากกันเป็นสองกลุ่ม คือ “อาฆาตมาดร้าย” กับ “หมิ่นประมาท” อยู่ที่ความผิดฐานหมิ่นประมาทพระมหากษัตริย์ ในขณะที่ “ดูหมิ่น” อยู่ในความผิดฐานกบฎ

ต่อมาปี 2499 เมื่อมีการทำประมวลกฎหมายอาญา สมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม มีความพยายามแยกการคุ้มครองชื่อเสียงพระมหากษัตริย์ออกจากการคุ้มครองรัฐ

“ถ้ารัฐแยกจากกษัตริย์ ดังนั้นความผิดกบฎก็คือการล้มการปกครอง-ล้มรัฐธรรมนูญ ไม่ใช่การหมิ่นกษัตริย์ (ถ้า) หมิ่นกษัตริย์ก็คุ้มครองเกียรติยศของกษัตริย์ไป ไม่ใช่กบฎ”

เดิมทีความผิด ม.112 มีโทษจำคุกไม่เกิน 7 ปี (ไม่กำหนดโทษขั้นต่ำ) แต่เมื่อมีการออกคำสั่งคณะปฏิรูปฯ ฉบับที่ 41 จึงมีการเพิ่มอัตราโทษจำคุกเป็น 3-15 ปี การเพิ่มอัตราโทษ ม.112 ไม่ใช่แค่การเพิ่มในแง่ของตัวเลข แต่เป็นการใช้เทกนิคทางกฎหมายมาชุบชีวิตสิ่งที่อาจถูกเรียกว่าเป็น “รัฐธรรมนูญฉบับวัฒนธรรม”

ทั้งนี้ รัฐธรรมนูญฉบับวัฒนธรรม คือ คอนเซปต์ที่อาจารย์ นิธิ เอียวศรีวงศ์ นักประวัติศาสตร์ผู้ล่วงลับ ได้อธิบายว่ารัฐธรรมนูญมีอยู่ 2 ลักษณะคือ สิ่งที่เขียนอยู่ในกระดาษ กับกฎเกณฑ์มีความสัมพันธ์กับองค์กรทางการเมืองมาตลอด อาจกล่าวได้ว่า ม.112 คือกฎมณเฑียรบาลในโลกสมัยใหม่ ชนิดที่ “ถ้าโบราณห้ามมอง ปัจจุบันก็ห้ามพูด”

2. การนิรโทษกรรมลบล้างความผิดให้กับผู้มีส่วนร่วมเกี่ยวกับเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ

คงสัจจากล่าวว่า เมื่ออ่านรายละเอียดของ พ.ร.บ.นิรโทษกรรมแก่ผู้ซึ่งกระทำความผิดเนื่องในการชุมนุมในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ระหว่างวันที่ 4 ถึงวันที่ 6 ตุลาคม 2519 พ.ศ. 2521 จะพบว่า “ไม่มีการพูดเลยว่าเกิดอะไรขึ้นในวันที่ 6 ตุลาฯ แต่บอกว่าบรรดาการกระทำผิดทุกอย่างพ้นผิดหมด และก็ปิดช่องทางในการฟ้องร้องพิสูจน์ความจริงในกระบวนการยุติธรรม”

คำสั่งที่ 41 ยกสถานะให้รัฐเท่ากับกษัตริย์ ส่วนกฎหมายนิรโทษกรรมยกเว้นความผิดให้อาชญากรรมโดยรัฐ อาจพูดได้ว่ากลไกกฎหมายสองอย่างนี้ “สถาปนาอภิสิทธิ์ทางกฎหมาย”

คำว่า “อภิสิทธิ์” หลายๆ คนมีความเข้าใจความหมายเฉพาะในทางวัฒนธรรม เช่น ระบบอุปถัมภ์ หรือเส้นสาย คงสัจจามองว่าความเข้าใจเช่นนั้นก็ไม่ผิดพร้อมเสริมว่า อภิสิทธิ์ก็อยู่ในนิติศาสตร์ด้วย

ยื่นร่างกฎหมายให้สภาวินิจฉัย ปมประชาชนมีสิทธิเสนอหรือไม่

เมื่อ 30 ก.ย. ที่ผ่านมา นัสรี พุ่มเกื้อ ตัวแทนจากเครือข่ายประชาชนเพื่อสิทธิทางการเมือง (ThumbRights) ในฐานะประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง เข้ายื่นร่างพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) ยกเลิกคำสั่งของคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41 พ.ศ. .... พร้อมรายชื่อคณะผู้มีสิทธิเลือกตั้งที่ประสงค์เป็นผู้ริเริ่มจำนวน 21 คน ถึงประธานรัฐสภา เพื่อขอให้พิจารณาว่าประชาชนมีสิทธิเข้าชื่อเสนอกฎหมายหรือไม่

นัสรี อธิบายกับผู้สื่อข่าวประชาไทว่า ขั้นตอนขณะนี้อยู่ในระหว่างรอให้ประธานสภาวินิจฉัยว่า ร่างกฎหมายนี้อยู่ในหมวดใด และเป็นหมวดที่ประชาชนจะเข้าชื่อเสนอได้หรือไม่ เพราะตามรัฐธรรมนูญปี 2560 ระบุว่าประชาชนมีสิทธิเข้าชื่อกันเสนอกฎหมาย เฉพาะกฎหมายที่อยู่ในหมวด 3 (สิทธิและเสรีภาพ) หรือ หมวด 5 (หน้าที่ของรัฐ)

เขาคาดว่าน่าจะได้รับคำตอบจากสภาในช่วงกลางเดือน ต.ค. นี้ ตามที่เจ้าหน้าที่รัฐสภาแจ้งกรอบเวลาไม่เกิน 15 วัน

จากการประเมินของนัสรี คำตอบของเรื่องนี้อาจมีได้ 2 ทาง คือ

ถ้าประธานสภา “โอเค” กับร่างกฎหมาย ทางฝั่งเครือข่ายรณรงค์ก็จะยื่นรายชื่อที่รวบรวมมาในวันที่ 21 ต.ค.นี้ จากนั้นก็จะเป็นกระบวนการของเจ้าหน้าที่ในสภา เช่น ตรวจสอบรายชื่อว่าครบหรือไม่ และอื่นๆ ไปจนถึงรอบรรจุวาระเหมือนกับกฎหมายอื่นๆ

นัสรีกล่าวถึงฉากทัศน์ที่ดีที่สุดว่า ถ้าร่างฯ นี้ผ่านชั้น สว. แล้วประกาศลงราชกิจจานุเบกษา จะส่งผลให้อัตราโทษของ ม.112 ถูกปรับลง สำหรับโทษของคนที่ถูกพิพากษาไปแล้ว ทั้งคดีสิ้นสุดแล้วและยังไม่สิ้นสุด ก็จะมีกระบวนต่อหลังจากนั้น

“การแก้คำสั่งคณะปฏิรูปฯ ไม่ได้ทำให้ ม.112 ถูกยกเลิกให้หายไปโดยทันที แค่เป็นการแก้โทษให้น้อยลง…สิ่งที่จะเกิดขึ้นก็คือ ศาลจะต้องพิจารณาใหม่ว่ากฎหมายใหม่ที่โทษเหลือน้อยลง และไม่ได้มีโทษขั้นต่ำ มันจะต้องเป็นอย่างไร”

เขาระบุต่อไปว่า ถ้าดูสถิติตั้งแต่ปี 2563 เป็นต้นมา 2 ใน 3 ของคดี ม.112 ทั้งหมดที่ศาลมีคำพิพากษามักจะลงโทษไว้ที่ขั้นต่ำคือ 3 ปีก่อนที่จะมีการลดโทษ ไม่ว่าจะเป็นการปราศรัย โพสต์ข้อความ ชูป้าย พ่นสี ฉะนั้นความมุ่งหมายของแคมเปญนี้คือ ถ้าไม่มีโทษขั้นต่ำแล้ว อาจทำให้ศาลสั่งลงโทษจำคุกต่ำกว่า 3 ปีได้ นักโทษคดี ม.112 ก็อาจได้ออกจากเรือนจำเร็วขึ้น

แต่ถ้าประธานสภาตีตก เพราะวินิจฉัยว่าไม่ใช่กฎหมายในหมวด 3 หรือ 5 ที่ประชาชนเข้าเสนอได้ ทางฝั่งเครือข่ายรณรงค์ในเบื้องต้นคงจะมีการยื่นอุทธรณ์ แต่การเคลื่อนไหวในแนวทางอื่นๆ ก็ยังไม่ได้พูดคุยกันอย่างจริงจัง

อย่างไรก็ตาม ในอดีตเมื่อปี 2555 สมศักดิ์ เกียรติสุรนนท์ ในฐานะประธานสภาฯ เคยวินิจฉัยว่า ร่างพระราชบัญญัติที่ประชาชนเข้าชื่อกันเสนอแก้ ม.112 ในตอนนั้น ไม่ใช่กฎหมายที่เกี่ยวด้วยหมวด 3 และหมวด 5 สภาจึงไม่รับการพิจารณา จึงเป็นเรื่องต้องลุ้นอยู่พอควรว่าในกรณีนี้จะเป็นเช่นไร

นอกจากนี้ มีเสียงวิจารณ์แคมเปญนี้จาก สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ที่ลี้ภัยจากคดี ม.112 ผู้ซึ่งเคยเป็นหนึ่งในแกนนำนักศึกษาเมื่อครั้งเหตุการณ์ 6 ตุลา โดยสมศักดิ์ระบุว่า การรณรงค์ที่ให้ปรับโทษของ ม.112 กลับไปใช้ไม่เกิน 7 ปีโดยไม่มีโทษขั้นต่ำนั้น “ไม่มีประโยชน์อะไร” อีกทั้งข้อเสนอเกี่ยวกับมาตรานี้ในปัจจุบันก็ไปไกลกว่าการรณรงค์ครั้งนี้อยู่แล้ว

นัสรี ในฐานะคนทำแคมเปญอธิบายกับผู้สื่อข่าวประชาไทว่า จริงๆ แล้วหลายคนในกลุ่มที่ทำแคมเปญก็เห็นด้วยกับอาจารย์สมศักดิ์ในเรื่องข้อเสนอ “ยกเลิก ม.112” ซึ่งเป็นเชิงอุดมการณ์ แต่ในแง่ของการทำงานในปัจจุบัน บริบทตอนนี้คือเรามีรัฐบาลพรรคภูมิใจไทยที่แข็งแกร่งมาก จึงเป็นเรื่องยากมากที่จะเสนอยกเลิก ม.112 นอกจากนี้ยังมีคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญที่วางแนวไว้อีก ส่วนฝั่งประชาชนเองก็ไม่ได้อยู่ในอารมณ์ที่เห็นพร้อมร่วมกันในการยกเลิก ม.112 อย่างตอนปี 2563-2564 และการเข้าชื่อเสนอยกเลิก ม.112 เป็นเครื่องมือที่ทรงพลังมาก ถ้าใช้วิธีนี้แล้วผลออกมาล้มเหลวหลายๆ รอบ ก็จะทำให้เครื่องมือนี้ทรงพลังน้อยลง

เขากล่าวต่อไปว่า แม้มีการออกกฎหมายนิรโทษกรรม แต่ก็ไม่รวมคดี ม.112 คำถามคือเราจะทำอย่างไรกับผู้ต้องขังทางการเมืองในวันที่บทสนทนาเกี่ยวกับ ม.112 อยู่ในช่วงกระแสต่ำเช่นนี้ จริงอยู่ที่ในการช่วยนักโทษการเมือง สามารถทำได้ผ่านการโอนเงินให้กับโครงการ Freedom bridge และการเขียนจดหมายให้ผู้ถูกคุมขัง เหล่านี้เป็นมาตรการเฉพาะหน้าที่อาจทำให้ชีวิตในเรือนจำของพวกเขาดีขึ้นบ้าง แต่อาจจะยังไม่ได้ตีไปที่ตัวกฎหมายที่เป็นปัญหาโดยตรง

เรื่องนิรโทษกรรมที่ไม่รวมคดี ม.112 เกิดขึ้นในปีนี้ ซึ่งเป็นจังหวะที่พอดีกับการครบรอบ 50 ปี 6 ตุลาฯ ฉะนั้น เมื่อทำแคมเปญเรื่อง ม.112 โดยเล่าพ่วงไปกับเหตุการณ์ 6 ตุลา ก็ช่วยให้กระจายข้อมูลรณรงค์ออกไปได้ง่ายขึ้น

นัสรีกล่าวทิ้งท้ายถึงเป้าหมายของการรณรงค์ว่านอกจากจะเป็นการล่ารายชื่อเพื่อยื่นเสนอกฎหมายแล้ว อีกสิ่งหนึ่งที่อยากจะทำให้สำเร็จก็คือ หลังจากนี้เวลามีใครพูดถึงเรื่องเกี่ยวกับ 6 ตุลาฯ สิ่งที่คนจะจดจำได้จะไม่ใช่แค่ภาพความรุนแรงโดยรัฐอย่างเดียว แต่คนจะต้องรู้ด้วยว่าด้วยว่าหลังจากที่มีการสังหารหมู่ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในเย็นวันนั้นมีรัฐประหารที่ผลพวงของมันยังคงอยู่ในความขัดแย้งทางการเมืองยุคปัจจุบัน

นัสรี พุ่มเกื้อ ภาพโดย ไข่แมวชีส

เรียกร้อง 4 พรรค ร่วมดัน ‘จาตุรนต์’ ชี้ควรรวม รปห. 49,57 ด้วย

ไม่เฉพาะการรณงค์ล่ารายชื่อเสนอกฎหมายลบล้างคำสั่งคณะปฏิวัติ 6 ตุลาฯ แต่แคมเปญนี้ยังก้าวไปยังปริมณฑลทางการเมืองด้วยการผลักดันบทบาทของพรรคการเมือง โดย ปลายเดือน ก.ย.- ต้นเดือน ต.ค. เครือข่ายผู้จัดงานรำลึก 6 ตุลาฯ นำโดย ThumbRights และเครือข่ายเข้ายื่นหนังสือต่อ 4 พรรคการเมืองหลัก ได้แก่ พรรคภูมิใจไทย พรรคประชาชน พรรคประชาธิปัตย์ และ พรรคเพื่อไทย โดยเรียกร้องถึงพรรคการเมืองให้ร่วมกัน “ลบมรดกรัฐประหาร 6 ตุลาฯ คืนเสรีภาพให้ประชาชน” ผ่านการยกเลิก “คำสั่งที่ 41” เนื่องจากเห็นว่าผลตกทอดจากคณะรัฐประหารไม่ควรดำรงอยู่โดยปราศจากการทบทวน

เบื้องต้นทุกพรรคส่งตัวแทนมารับหนังสือพร้อมระบุว่าจะนำประเด็นนี้ไปหารือภายในพรรค เฉพาะพรรคเพื่อไทยที่มี “คนเดือนตุลา” อย่าง จาตุรนต์ ฉายแสง และ อดิศร เพียงเกษ เป็นตัวแทนออกมารับหนังสือ

จาตุรนต์กล่าวว่า ตัวเขากับอดิศรเป็นผู้ถูกกระทำจากการ “รัฐประหาร 6 ตุลาฯ” ซึ่งคนใช้คำนี้ไม่มากนักในช่วงหลายสิบปีที่ผ่านมา เนื่องจากคนมักจะใช้คำสั้นๆ กันว่า “เหตุการณ์ 6 ตุลาฯ” และคนจะนึกถึงการล้อมปราบที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์-สนามหลวง แต่เขายืนยันมาตลอดว่า “เหตุการณ์ 6 ตุลาฯ” ไม่ใช่เรื่องเฉพาะเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในวันนั้น แต่มันคือการรัฐประหารในเย็นวันนั้นที่มีผลต่อประชาชนทั้งประเทศ ดังนั้นการใช้คำว่า “เราเป็นผู้ถูกกระทำจากการรัฐประหาร 6 ตุลา” เป็นการใช้คำตรงกับความเป็นจริง

เขากล่าวต่อว่า ที่ผ่านมาการเสนอประเด็นและการเรียกร้องในเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ มักจะเป็นการพูดถึงการใช้ความรุนแรงของรัฐที่กระทำต่อประชาชนที่ต้องการเสรีภาพประชาธิปไตย ทำให้เกิดความขัดแย้งบานปลาย เป็นบทเรียนที่สังคมควรจะนำมาทบทวนไม่ให้เกิดซ้ำ ประเด็นที่มีการพูดถึงเช่นกัน คือ ต้องเห็นความเลวร้ายของการรัฐประหาร ที่ทำให้สังคมย้อนกลับไปเป็นเผด็จการเกือบจะสมบูรณ์ หลังจาก 6 ตุลา 2519 ยังมีรัฐประหารปี 2520, 2534 และสลับด้วยการมีประชาธิปไตยหลังมีปฏิรูปการเมืองหลังปี 2535 เรื่อยมาจนมีรัฐธรรมนูญปี 2540 และมีรัฐประหารอีกในปี 2549 เพราะฉะนั้นในการศึกษาหาทางแก้ปัญหาลบมรดกจากการรัฐประหาร 6 ตุลา ก็อาจต้องเชื่อมโยงมรดกจากการรัฐประหารในปี 2549 และ 2557 ด้วย เนื่องจากการรัฐประหารดังกล่าวยังคงมีผลต่อสังคมไทย และทำให้เกิดการจำกัดสิทธิเสรีภาพมาจนทุกวันนี้ ทับซ้อนความเลวร้ายจากการรัฐประหาร 6 ตุลา

(จากซ้าย) อดิศร เพียงเกษ, จาตุรนต์ ฉายแสง เป็นตัวแทนพรรคเพื่อไทยออกมารับหนังสือเชิญชวน "ลบมรดกรัฐประหาร 6 ตุลา" จากเครือข่ายผู้จัดงานรำลึก 6 ตุลาฯ (ภาพโดย แมวส้ม)

ข่าว

การเมือง

13 เรื่อง ว่าด้วย '6 ตุลา' ประชาไทอาสา 'อ่านให้ฟัง'

Pazzle — Mon, 05 Oct 2026 08:49:49 +0000

13 เรื่อง ว่าด้วย '6 ตุลา' ประชาไทอาสา 'อ่านให้ฟัง'

กิตติยา อรอินทร์ : กราฟิก

Pazzle Mon, 2026-10-05 - 15:49

รับฟัง 13 Podcasts ว่าด้วย '6 ตุลา' ประชาไทอาสา #อ่านให้ฟัง โดยหยิบบทความที่น่าสนใจเกี่ยวกับเหตุการณ์ 6 ตุลา มาอ่านให้คุณฟัง แบบไม่ต้องอ่าน

1. จดหมายเล่าเหตุการณ์เช้ามืด 6 ตุลา จากหนังสือ'เราคือผู้บริสุทธิ์' [ฉบับที่1]

จดหมายจากชวลิต วินิจจะกูล ฉบับที่ 1

ผมจะเริ่มเล่าตั้งแต่เย็นวันที่ 5 ตุลา 2519...

ผมเห็นใบปลิวกระดาษปอนด์ลงรูปถ่ายที่กล่าวหาว่าพวกเราแสดงละครหมิ่นฯ องค์รัชทายาท ตั้งแต่ตอนประมาณ 18.00 น. วันที่ 5 ต.ค. ต่อจากนั้นผมได้ดู น.ส.พ. ดาวสยาม (มายืนขายหน้า มธ.ด้วย) ผมเห็นแล้วแค้นมากที่กล่าวหาเราเช่นนั้น คนนับพันเมื่อวันที่ 4 เป็นพยานได้ เราไม่เคยแสดงละครแล้วตบแต่งรูปร่างหน้าตาดังรูปที่พิมพ์ออกแจกนั้นเลย นศ.ปี 1 มธ. ดูตั้งนานไม่เห็นมีปฏิกิริยาอะไร กลับมาเป็นเรื่องราวก็ต่อเมื่อลงใบปลิวและลง น.ส.พ. นี่แหละ ตอนนั้นผมไม่เข้าใจชัดนักว่า เขากล่าวหาเราเช่นนี้ทำไม คิดว่าคงใส่ร้ายป้ายสีกันตามเคย แต่ผมก็รู้สึกเหมือนคนอื่นๆ ว่าเหตุการณ์ตึงเครียดขึ้นทุกที

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2012/10/43012

1.1. จดหมายเล่าเหตุการณ์เช้ามืด 6 ตุลา จากหนังสือ'เราคือผู้บริสุทธิ์' [ฉบับที่2]

จดหมายจากชวลิต วินิจจะกูล ฉบับที่ 2

6.00 น. เศษ สุธรรมขึ้นเวทีครั้งสุดท้าย ให้กำลังใจแก่ผู้ชุมนุมและจะไปพบนายกฯ เสนีย์ เจรจาขอให้หยุดยิง ขณะพูดอยู่ สุธรรมเกือบถูกกระสุนจึงต้องหมอบราบกับเวที พูดต่อจนจบแล้วออกไปจากมธ.

ตำรวจพาตัวสุธรรมกับเพื่อนๆ ไป แต่ยังไม่ยอมให้ใครออกอีกเลยแม้แต่ผู้บาดเจ็บ

ระเบิดสงครามลงใกล้หอฯ ใหญ่ เข้ามาบริเวณสนามบอล ควันดำโขมง เห็นเพื่อน 2 คนล้มกลิ้งม้วนออกมาจากกลุ่มควันแล้วแน่นิ่งไป

ประมาณ 6.30 น. พวกเราพยายามเจรจาขอออกนอกมธ. ทางประตูท่าพระจันทร์ แต่ ตำรวจไม่ยอม

มีคนพยายามหาทางออกทางน้ำหลายร้อยคน แต่ตำรวจกลุ่มหนึ่งวิ่งมาบนท่าเรือแล้วยิงขู่ลงน้ำ ต่อมามี ตำรวจน้ำแล่นเรือมากลางแม่น้ำแล้วยิงเข้าใส่ มธ. ทั้งยังแล่นไล่จับคนที่ลอยคออยู่ในน้ำด้วย

ขณะนั้นในแม่น้ำไม่มีเรืออื่นเลย เพราะตั้งแต่เช้ามีคนพยายามหนีโดยขอความช่วยเหลือจากชาวเรือแถบนั้น ตำรวจน้ำแล่นมาพบจึงประกาศห้ามเรือทุกลำในบริเวณนั้นช่วยเหลือพวกเราอย่างเด็ดขาด ซ้ำยังไล่เรือทุกลำออกจากบริเวณทั้งหมด

รถพยาบาล 5-6 คันที่ลำเลียงคนเจ็บตั้งแต่ถูกระเบิดเมื่อ 5.30 น. ยังออกจากมธ.ไม่ได้ คนที่ทราบต่างรู้สึกเจ็บใจเหลือเกิน ผมโกรธอย่างบอกไม่ถูก เราขอร้องให้ตำรวจยอมให้เราพาคนเจ็บส่งโรงพยาบาล ขอร้องจนกลายเป็นอ้อนวอนเพื่อเห็นแก่ชีวิต

เสียงอ้อนวอนไม่ทำให้ความบ้าคลั่งลดลง ตำรวจไม่ยอม...

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2012/10/43012

2. เปิดคำให้การ 'ตำรวจพลร่ม' ปฏิบัติการสงครามลับ บอกระดับความโหดฝ่ายขวา

ผู้ที่สนใจเรื่อง 6 ตุลาต่างทราบดีว่ากำลังหลักที่ใช้ในการปราบปรามนักศึกษาประชาชนเมื่อวันที่ 6 ตุลา 2519 ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์นั้นคือตำรวจ ไม่ใช่ทหาร ประกอบด้วยตำรวจหน่วยปราบจลาจลหรือหน่วยคอมมานโด, ตำรวจจากสถานีตำรวจต่าง ๆ ในกรุงเทพฯ, แผนกอาวุธพิเศษหรือหน่วยสวาท, สันติบาล, กองปราบฯ, ตำรวจตระเวนชายแดน และตำรวจพลร่มจากค่ายนเรศวร หัวหิน จ. ประจวบคีรีขันธ์

ในบรรดาหน่วยเหล่านี้ หน่วยที่น่าสะพรึงกลัวที่สุดน่าจะเป็น “หน่วยตำรวจพลร่ม” (the Royal Thai Police Aerial Reinforcement Unit – PARU) ชื่อทางการในปัจจุบันคือ “กองกำลังสนับสนุนทางอากาศตำรวจตระเวนชายแดน” แต่หน่วยพลร่มไม่ใช่ ตชด.ทั่ว ๆ ไป ไม่ได้ทำหน้าที่แค่กระโดดร่มเท่ๆ แต่เป็นหน่วยพิเศษที่ถูกตั้งขึ้นมาเพื่อปฏิบัติการลับในสงคราม ก่อตั้งขึ้นมาด้วยฝีมือและแนวคิดของซีไอเอล้วนๆ

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2018/05/76938

3. สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล เปิด นสพ. เก่า อ่านชนวน 6 ตุลา ผ่านข่าวก่อนเกิดเหตุ

5 ต.ค. 2555 ผู้สื่อข่าวรายงานว่า สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล อาจารย์ประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โพสต์ข้อความในเฟซบุ๊ค “วันนี้เมื่อ 36 ปีก่อน” โดยนำรูปปกหนังสือพิมพ์เก่าฉบับต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น ดาวสยาม บ้านเมือง ไทยรัฐ บางกอกโพสต์ ประชาชาติ เปรียบเทียบการพาดหัวข่าวเกี่ยวกับการชุมนุมใหญ่ของประชาชนและนักศึกษาในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในวันที่ 1, 2, 3, 4, 5 ตุลาคม 2519 ก่อนจะเกิดเหตุการณ์กวาดล้างนักศึกษาและประชาชนในวันที่ 6 ตุลาคม 2519

สำหรับในวันนี้ ( 5 ต.ค.) เมื่อ 36 ปีที่แล้ว สมศักดิ์ ได้วิเคราะห์ข่าวของหนังสือพิมพ์ฉบับต่างๆ ไว้ว่า ชนวนของการจุดประเด็นเรื่องละครแขวนคอ อันเป็นเหตุให้ฝ่ายขวาลุกฮือและมีการกวาดล้างผู้ชุมนุมอย่างโหดเหี้ยมนั้น ถูกจุดขึ้นจากประเด็นเพียงเล็กน้อยและด้วยเวลาอันรวดเร็วเพียงใด ทั้งที่สื่อมวลชนเกือบทั้งหมด รวมทั้งดาวสยามเองนำเสนอข่าวการแสดงละครนี้ในวันที่ 5 ต.ค. เป็นเพียงข่าวเล็กๆ ที่แทบไม่ได้รับความสนใจ

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2012/10/43000

4. คำให้การจาก ‘เหยื่อ’ 6 ตุลาคม 2519 ความทรงจำยังไม่จาง

"ดิฉันไปเห็นคนตายอยู่ตรงหน้า อมธ." รื้อฟื้นและทบทวนความทรงจำ เพื่อจดจำ ผ่านคำให้การของผู้อยู่ในเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ที่เคยให้ไว้กับคณะกรรมการรับข้อมูลและสืบพยานเหตุการณ์ 6 ตุลา 2519 เมื่อปี 2542

ความทรงจำต่อเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 หมุนกลับอีกเป็นครั้ง ความทรงจำในหนนั้นต่อประวัติศาสตร์การเมืองไทย คล้ายคลึงมีอยู่ คลับคล้ายถูกลืม เป็นโศกนาฏกรรมที่ชนชั้นนำไม่อยากให้จารึกในบทเรียน ฝ่ายขวาไม่อยากเอ่ยถึง และเหยื่อยังไม่เคยได้รับความเป็นธรรม

‘ประชาไท’ โดยความอนุเคราะห์ข้อมูลจากหอจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นำส่วนหนึ่งของความทรงจำ 6 ตุลา 19 กลับมาทบทวนอีกครั้ง ผ่านปากคำของผู้อยู่ในเหตุการณ์ที่เคยให้ไว้กับคณะกรรมการรับข้อมูลและสืบพยานเหตุการณ์ 6 ตุลา 2519 เมื่อปี 2542

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2017/10/73570

5. บันทึก 6 ตุลา: หญิงสาวผู้ถูกละเมิดในเช้าวันที่ 6 ตุลา 2519

เมื่อเดือนกันยายน 2560 โครงการ “บันทึก 6 ตุลา” ได้เขียนรายงานเรื่อง “ปริศนาความตายกรณี 6 ตุลา” โดยระบุว่าเราไม่รู้ว่าหญิงสาวที่เสียชีวิตในสภาพเปลือยเปล่า มีไม้หน้าสามวางอยู่ข้างๆ เสมือนถูกล่วงละเมิดทางเพศคือใคร เพราะเมื่อดูเอกสารชันสูตรพลิกศพแล้ว ไม่มีเอกสารใดระบุว่ามีผู้หญิงถูกข่มขืนหรือถูกทำร้ายทางเพศ แต่ ณ วันนี้เมื่อหนึ่งในทีมงานได้พิจารณาเอกสารชันสูตรฯ ของวัชรีอีกครั้ง ก็พบว่าเธอมีใบหน้าคล้ายกับหญิงสาวคนดังกล่าวอย่างมาก ทั้งในแง่โครงหน้า รูปกราม ดวงตาและปากที่ปิดไม่สนิท ณ ปัจจุบันเราจึงสรุปข้อมูลบางส่วนได้ดังนี้

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2018/04/76575

6. 6 ตุลา “ฆ่าคอมมิวนิสต์ไม่บาป”

วิกิพีเดียบันทึกประวัติของ กิตติวุฑโฒ ภิกขุ ไว้ตอนหนึ่งว่า ช่วงก่อนเหตุการณ์ 6 ตุลา เคยกล่าวว่า “ฆ่าคอมมิวนิสต์ ไม่บาป” ซึ่งถูกฝ่ายขวา อันได้แก่นวพล กลุ่มกระทิงแดงในสมัยนั้นนำไปใช้เป็นวาทกรรมโจมตีฝ่ายซ้าย และยุยงให้คนไทยเกลียดชังนิสิตนักศึกษาที่ชุมนุมต่อต้านการกลับเข้าประเทศของจอมพลถนอม กิตติขจรในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์นำไปสู่การสังหารหมู่ในเหตุการณ์ 6 ตุลา 2519

กิตติวุฑโฒ ได้ตีความพุทธศาสนาสนับสนุนความรุนแรงในนามของการปกป้องอุดมการณ์ “ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์” ผ่านคำให้สัมภาษณ์นิตยสารจตุรัส ฉบับวันที่ 29 มิถุนายน 2519 ไว้ดังนี้

จตุรัส : การฆ่าฝ่ายซ้าย หรือคอมมิวนิสต์บาปไหม

กิตฺติวุฑฺโฒ: อันนั้นอาตมาก็เห็นว่าควรจะทำ คนไทยแม้จะนับถือพุทธก็ควรจะทำ แต่ก็ไม่ชื่อว่าถือเป็นการฆ่าคน เพราะว่าใครก็ตามที่ทำลายชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ นั้นไม่ใช่คนสมบูรณ์ คือต้องตั้งใจ (ว่า) เราไม่ได้ฆ่าคนแต่ฆ่ามารซึ่งเป็นหน้าที่ของคนไทยทุกคน

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2013/10/49085

7. ความรู้สึกผิด ความหวัง และบาดแผลในความเงียบของเหยื่อ 6 ตุลา #บันทึก6ตุลา

ในกรณีการสังหารหมู่ 6 ตุลา 2519 เป็นที่ทราบกันดีว่าความกลัวเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ครอบครัวของผู้เสียชีวิตต้องทนทุกข์อยู่กับความเงียบ แม้ว่าจะผ่านไปแล้วกว่า 40 ปีหลายครอบครัวก็ยังไม่ต้องการเปิดเผยตัวตนของตน เพราะพวกเขามองว่ากลุ่มอำนาจที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ 6 ตุลา ยังคงมีอำนาจต่อเนื่องมาถึงปัจจุบัน เมื่อคนทำผิดไม่ต้องรับผิด ผู้ที่ตกเป็นเหยื่อจึงต้องถูกลงฑัณฑ์ซ้ำสองให้ก้มหน้ากล้ำกลืนกับความอยุติธรรมต่อไป...

ในบรรดาผู้ที่เสียชีวิตฝ่ายประชาชนจำนวน 40 คนนี้ มีหลายคนที่เรายังไม่รู้ว่าเขาคือใครแม้ว่าเราจะเห็นรูปถ่ายของพวกเขาจนชินตา ได้แก่ ชายไทย 3 คนที่อยู่ในเอกสารชันสูตรพลิกศพแต่ไม่ทราบชื่อ ผู้ชายที่ถูกแขวนคอสองคนที่ถ่ายโดยช่างภาพของสำนักข่าวเอพีนายนีล อูเลวิช และหนึ่งในภาพถ่ายนั้นได้รับรางวัลพูลิตเซอร์ในปี 2520 (คนที่ถูกแขวนคอมีทั้งหมด 5 คน อูเลวิชถ่ายภาพได้ 2 คน) ร่างที่ถูกเผาจนเหลือแต่กระดูกและระบุเพศไม่ได้ 4 คนบนถนนราชดำเนินใกล้กับรูปปั้นแม่พระธรณีบีบมวยผม เราไม่รู้ว่าพวกเขาคือใคร ครอบครัวของเขาอยู่ที่ไหน รับรู้หรือไม่ว่าลูกหลานของตนเสียชีวิตแล้ว หรือยังเฝ้ารอการกลับมาของพวกเขาอยู่อย่างเงียบงัน

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2018/10/78975

8. การทำร้ายศพเมื่อ 6 ตุลา 2519: ใคร อย่างไร ทำไม

หนึ่งในสาเหตุสำคัญที่ทำให้เหตุการณ์ 6 ตุลา 2519 เป็นที่รู้จักและอยู่ในความทรงจำของเราคือ พฤติกรรมที่โหดร้ายทารุณอย่างเหลือเชื่อในวันนั้น จนถึงวันนี้ เราคงได้เห็นภาพความโหดร้ายครั้งนั้นพอสมควรแล้ว แต่เรามักเข้าใจผิดว่าการกระทำอันน่ารังเกียจน่าขยะแขยงทั้งหลายเป็นสาเหตุให้คนเหล่านั้นเสียชีวิต

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2018/11/79622

9. หนังสือในมือเจ้าหน้าที่ 2 เล่มจากที่เกิดเหตุ 6 ตุลา 19

ภาพถ่ายเจ้าหน้าที่ตำรวจในเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 พร้อมชูหนังสือ 2 เล่มที่ว่านั้นคือ "ด้วยเลือดและชีวิต : รวมเรื่องสั้นเวียดนาม" ผลงานแปลของจิตร ภูมิศักดิ์ และ "คติพจน์ประธานเหมาเจ๋อตุง" โดยชะตากรรมของหนังสือทั้ง 2 เล่มหลังเหตุการณ์ 6 ตุลา 19 เคยถูกประกาศให้เป็นหนังสือต้องห้าม ปัจจุบันเป็นหนังสือที่สามารถยืมได้ในห้องสมุด ม.ธรรมศาสตร์ รวมทั้งมีจำหน่ายอยู่ในเว็บขายหนังสือเก่า

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2017/10/73565

10. 15 เรื่องเพื่อทำความรู้จักกับ "จารุพงษ์ ทองสินธุ์" หนึ่งในผู้เข้าสอบ 6 ตุลาคม 2519

วันที่ 27 กันยายน 2519 จารุพงษ์บอกกับแม่ว่าเขามีสอบในวันที่ 6 ตุลาคม เขาจะไปสอบและจะกลับบ้านในวันที่ 11 ตุลาคม แม่ลิ้มและพ่อจินดา ทองสินธุ์ จึงนั่งรถไฟออกจากกรุงเทพในวันนั้น โดยที่ไม่รู้เลยว่านั่นคือครั้งสุดท้ายที่พวกเขาจะได้เห็นหน้าลูกของตนเอง

ในเช้าวันที่ 6 ตุลาคม 2519 ขณะที่นักศึกษากำลังถูกล้อมปราบและสังหารด้วยอาวุธสงครามอย่างโหดร้ายทารุณ ที่ตึกกิจกรรมนักศึกษาหลายคนยังไม่ได้หลบหนี จารุพงษ์เป็นคนคอยวิ่งขึ้นลงไล่ให้เพื่อนๆรีบหนีไปให้หมด ระหว่างที่เพื่อนๆ ทะยอยลงจากตึก จารุพงษ์จะเป็นคนที่คอยยืนคุ้มกันให้และหลังจากที่แน่ใจว่าไม่มีใครหลงเหลืออยู่แล้ว เขาจึงวิ่งไปทางตึกคณะนิติศาสตร์เพื่อที่จะไปลำเลียงผู้บาดเจ็บที่จมอยู่ในกองเลือดออกมา

แต่หลังจากไล่เพื่อนๆ ออกจากตึกกิจกรรมในช่วงเช้าวันที่ 6 ตุลาคม 2519 เพื่อนๆ ของเขาก็ไม่มีใครพบเห็นจารุพงษ์อีกเลย

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2013/10/49130

11. รื้อประตูแดงชนวนเหตุ ‘6 ตุลา’

ไม่มีใครรู้แน่ชัดว่าเกิดอะไรขึ้นวันนั้นที่ประตูแดง

บ้างว่าพวกเขาถูกฆ่าในโรงพัก ต้องล้างคราบเลือดในห้องสอบสวน ก่อนถูกพาร่างมาแขวนคอไว้ที่นี่ บ้างบอกว่ามีการซ้อมทรมานก่อนที่จะฆ่า บ้างเชื่อว่าวิญญาณของพวกเขาอาจยังอยู่ แต่ไม่ได้หลอกหลอนให้ใครหวาดกลัว

เดือนกันยายน 2519 ในช่วงกระแสขวาพิฆาตซ้าย ช่วงเวลาที่นักกิจกรรม นักศึกษา หรือนักวิชาการถูกทำร้ายและลอบสังหาร ในวันที่ 24 กันยายน วิชัย เกษศรีพงศ์ษาชาวบุรีรัมย์ และชุมพร ทุมไมยชาวอุบลราชธานี พนักงานการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคนครปฐมและนักเคลื่อนไหวทางการเมืองถูกฆ่าอย่างโหดเหี้ยมในสภาพลิ้นจุกปาก ศพถูกแขวนคออยู่ที่ประตูสีเทาอมฟ้าที่สนิมกัดกร่อนจนชาวบ้านแถวนั้นเรียกกันว่า ‘ประตูแดง’

ภาพความโหดเหี้ยมของการฆาตกรรมครั้งนี้ปรากฎเป็นข่าวใหญ่ในหนังสือพิมพ์แทบทุกฉบับ

จากนั้นนักศึกษาธรรมศาสตร์ได้แสดงละครเพื่อแสดงให้เห็นถึงความรุนแรงที่รัฐกระทำกับประชาชนที่รณรงค์ต่อต้านการกลับมาของเผด็จการถนอมประพาส โดยมีฉากแขวนคอเลียนแบบเหตุการณ์ที่ประตูแดง นำไปสู่การใส่ร้ายป้ายสีว่านักศึกษากระทำการหมิ่นพระบรมเดชานุภาพองค์รัชทายาท เนื่องจากใบหน้าของนักศึกษาที่แสดงเป็นคนถูกแขวนคอละม้ายคล้ายกับองค์รัชทายาท ซึ่งนำไปสู่เหตุการณ์รุนแรงวันที่ 6 ตุลาคม

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2019/06/83050

12. ‘6 ตุลา’ กับความรุนแรงที่ไม่เคยจางหายไปจากกรรมกร

การลุกขึ้นมาต่อสู้ทั้งกรรมกรและชาวนานี้ ส่งผลให้ฝ่ายที่สูญเสียผลประโยชน์จากการที่เคยกดขี่เริ่มรุกกลับ จึงเกิดปรากฏการณ์ “ขบวนการขวาพิฆาตซ้าย” โดยก่อนถึงเหตุการณ์ใหญ่อย่าง 6 ตุลา 19 นั้น ผู้นำกรรมกรและชาวนาถูกลอบสังหารจำนวนมาก โดยในส่วนของกรรมกรนั้น ในวันที่ 26 กรกฎาคม 2518 เกิดการนัดหยุดงานของกรรมกรหญิงโรงงานกระเบื้องเคลือบวัฒนาวินิลไทม์ อำเภอกระทุ่มแบน ฝ่ายนายจ้างใช้อันธพาลเข้าคุ้มครองโรงงาน เกิดการปะทะกับฝ่ายกรรมกร เป็นเหตุให้ น.ส.สำราญ คำกลั่น กรรมกรหญิงอายุ 15 ปี ถูกยิงเสียชีวิต ซึ่งนับเป็นครั้งแรกที่เกิดความรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตในการนัดหยุดงาน อ่าน ‘6 ตุลา’ กับความรุนแรงที่ไม่เคยจางหายไปจากกรรมกร

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2009/10/26085

13. บันทึกการตามหา The Chair Man

ในเดือนกันยายน 2560 ฉันเขียนสรุปเรื่อง “ปริศนาความตายกรณี 6 ตุลา” ให้กับโครงการ “บันทึก 6 ตุลา” ประเด็นหนึ่งที่กล่าวถึงคือภาพชายที่ถือเก้าอี้ฟาดใส่ร่างของเหยื่อที่ถูกแขวนคอ ณ ท้องสนามหลวง ซึ่งได้รับรางวัลพูลิตเซอร์ในปี 2520 ถ่ายโดยนีล อูเลวิช เป็นภาพเกี่ยวกับ 6 ตุลาที่มีคนเห็นมากที่สุดภาพหนึ่งจนทำให้ “เก้าอี้” ในมือของเขากลายเป็นสัญลักษณ์ของความรุนแรง แต่ 40 ปีผ่านไป เรายังไม่รู้ว่าเขาคือใคร และมีน้อยคนที่สนใจถามว่าเขาคือใคร เราจึงขอเรียกเขาว่า the Chair Man ไปก่อน

อ่านทั้งหมดได้ที่: https://prachatai.com/journal/2018/04/76436

ข่าว

ไผ่ลู่ลม และกับดักความสำเร็จการทูตไทย | หมายเหตุประเพทไทย EP.647

user8 — Sun, 04 Oct 2026 09:40:33 +0000

ไผ่ลู่ลม และกับดักความสำเร็จการทูตไทย | หมายเหตุประเพทไทย EP.647 user8 Sun, 2026-10-04 - 16:40

หมายเหตุประเพทไทยสัปดาห์นี้ แนะนำบทความ “The Trap That is Thailand’s Legacy of Diplomatic Success” โดย ปองขวัญ สวัสดิภักดิ์ เผยแพร่ในเว็บไซต์สถาบัน Yusof Ishak Institute (ISEAS) เมื่อ 8 กันยายน 2026 ซึ่งตั้งคำถามต่อแนวคิด “การทูตไผ่ลู่ลม” (Bamboo Diplomacy) ที่มักถูกอธิบายว่าเป็นจุดแข็งของนโยบายต่างประเทศไทย ทั้งความยืดหยุ่น การปรับตัวตามดุลอำนาจ และการรักษาความสัมพันธ์กับมหาอำนาจหลายฝ่าย ผู้เขียนเสนอว่า ความสำเร็จทางการทูตในอดีตอาจไม่ได้เป็นเพียงบทเรียน หากยังกลายเป็นกรอบความคิดที่จำกัดทางเลือกในการดำเนินนโยบายต่างประเทศของไทยในปัจจุบันด้วย

บทความย้อนดูความทรงจำสำคัญสองชุด ได้แก่ การที่สยามหลีกเลี่ยงการตกเป็นอาณานิคม และ การเอาตัวรอดจากผลของสงครามโลกครั้งที่สอง ซึ่งภายหลังถูกนำมาอธิบายว่า ไทยรักษาอธิปไตยได้เพราะรู้จักโอนอ่อน ปรับตัว และไม่ผูกมัดตนเองกับฝ่ายใดอย่างแข็งตัว เมื่อเรื่องเล่าเหล่านี้ถูกผลิตซ้ำ จึงค่อย ๆ กลายเป็นภาพจำว่า “ความยืดหยุ่น” คือวิธีดำเนินนโยบายต่างประเทศที่เหมาะสม ขณะที่การกำหนดจุดยืนเชิงยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนอาจถูกมองว่าเป็นความเสี่ยงมากกว่า

แต่ในโลกที่การแข่งขันระหว่างมหาอำนาจ โดยเฉพาะสหรัฐฯ และจีน เข้มข้นขึ้น ผู้เขียนตั้งข้อสังเกตว่า ความคลุมเครือทางยุทธศาสตร์อาจมีต้นทุนสูงขึ้น เพราะหุ้นส่วนต่างประเทศให้ความสำคัญกับความน่าเชื่อถือ ความคาดการณ์ได้ และความชัดเจนของทิศทางมากขึ้น ประเด็นของบทความจึงไม่ใช่การเสนอว่าไทยต้อง “เลือกข้าง” สหรัฐฯ หรือจีน แต่ตั้งคำถามว่า ความยืดหยุ่นควรอยู่ภายใต้ยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนหรือไม่ และ “ไม่เลือกข้าง” จำเป็นต้องหมายถึง “ไม่มีจุดยืนเชิงยุทธศาสตร์” หรือเปล่า

ในช่วงท้ายรายการ ชวนเปรียบเทียบกับความทรงจำทางเลือกในนโยบายต่างประเทศ เช่น แนวคิด “เปลี่ยนสนามรบเป็นสนามการค้า” ในรัฐบาลชาติชาย ชุณหะวัณ และ economic diplomacy ในรัฐบาลทักษิณ ชินวัตร ซึ่งต่างพยายามให้ไทยเป็นฝ่ายกำหนดสภาพแวดล้อมภายนอกผ่านการค้า การลงทุน และความร่วมมือระดับภูมิภาคมากขึ้น แต่กลับไม่ได้กลายเป็น “บทเรียนของรัฐไทย” ที่ทรงอิทธิพลเท่ากับ Bamboo Diplomacy บทความจึงทิ้งคำถามสำคัญว่า ในโลกที่เงื่อนไขทางภูมิรัฐศาสตร์เปลี่ยนไป สิ่งที่ไทยจดจำว่าเคยทำให้ประเทศอยู่รอด ยังเป็นคำตอบที่เหมาะสมกับปัจจุบันหรือกำลังกลายเป็นกรอบที่ทำให้เรามองเห็นทางเลือกอื่นน้อยลง ทั้งนี้ ผู้เขียนเองระบุว่านี่เป็นข้อเสนอเชิงทฤษฎีที่ยังต้องการหลักฐานและการศึกษาเชิงระบบเพิ่มเติมเพื่อทดสอบสมมติฐานดังกล่าว

ข่าว

ต่างประเทศ

โฉมหน้า 'บ้านใหญ่' ในรอบ 60 ปี 2 รัฐประหารทุบโอกาสก้าวกระโดด 'ประจักษ์' บรรยายที่คณะเศรษฐศาสตร์

XmasUser — Fri, 02 Oct 2026 10:19:53 +0000

โฉมหน้า 'บ้านใหญ่' ในรอบ 60 ปี 2 รัฐประหารทุบโอกาสก้าวกระโดด 'ประจักษ์' บรรยายที่คณะเศรษฐศาสตร์

ภาพปก: ประจักษ์ ก้องกีรติ

รายงาน: ณัฐพล เมฆโสภณ

กราฟิก: ชนิสรา ริมธีระกุล

XmasUser Fri, 2026-10-02 - 17:19

“เปิดผังตระกูลบ้านใหญ่ม้าทองคำ “อัศวเหม” จากรุ่น 1 ถึงรุ่น 3” พาดหัวโดยกรุงเทพธุรกิจ

“การเมือง - เจาะสนามเลือกตั้ง : ‘บ้านใหญ่เทียนทอง’ปะทะ‘บ้านใหม่เขาฉกรรจ์’ ‘สระแก้ว’เดือดพลั่ก !” พาดหัวโดยแนวหน้าออนไลน์ เมื่อปี 2566

ฯลฯ

เวลามีการเลือกตั้ง สส. โดยเฉพาะช่วง 2-3 ปีหลังเป็นต้นมา ‘บ้านใหญ่’ หรือตระกูลอิทธิพลการเมืองท้องถิ่นมักถูกจับตามองอย่างใกล้ชิด เพราะการเคลื่อนไหวของพวกเขามักส่งผลถึงคะแนนเสียงของพรรคการเมืองต่างๆ และยิ่งน่าสนใจมากขึ้น เพราะการเลือกตั้งครั้งล่าสุด พรรคภูมิใจไทยที่มีบ้านใหญ่เยอะที่สุด สามารถครองเสียงข้างมาก และได้จัดตั้งรัฐบาล

Rocket Media Lab ซึ่งเป็นองค์กรที่ทำงานด้าน ‘Data Journalism’ ได้รวบรวมข้อมูลพรรคการเมืองไหนมีบ้านใหญ่เยอะที่สุดในการเลือกตั้งปี 2569 อันดับที่ 1 ไม่ใช่ใครอื่น คือพรรคภูมิใจไทย รองลงมาอันดับที่ 2 คือ พรรคเพื่อไทย อันดับ 3 คือ พรรคกล้าธรรม และอันดับที่ 4 พรรคสีฟ้า ‘ประชาธิปัตย์’ หรือแม้แต่ว่าพรรคประชาชนที่ชู ‘การเมืองคนรุ่นใหม่’ ก็มีตระกูลบ้านใหญ่เช่นเดียวกัน

เมื่อ 16 ก.ย. 2569 วิชา ‘ประเด็นเกี่ยวกับเศรษฐกิจไทยในปัจจุบันเบื้องต้น’ ของคณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้เชิญ ประจักษ์ ก้องกีรติ อาจารย์ประจำคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มาบรรยายหัวข้อ ‘เศรษฐศาสตร์การเมืองประชาธิปไตยแบบอุปถัมภ์’ (Patronage Democracy)

การบรรยายของอาจารย์ประจักษ์ทำให้เข้าใจตั้งแต่นิยามและความหมายของบ้านใหญ่ หรือกลุ่มตระกูลทางการเมือง (Political Family/Dynasty) จุดเริ่มอิทธิพลทางการเมืองของบ้านใหญ่ และการลงหลักปักฐานช่วงประชาธิปไตยครึ่งใบ เศรษฐศาสตร์การเมืองประชาธิปไตยแบบอุปถัมภ์ค้ำชู และจุดเปลี่ยนหลังเกิดรัฐธรรมนูญปี 2540 ที่ก่อให้เกิดการแข่งขันเชิงนโยบาย ลดอิทธิพลบ้านใหญ่ ก่อนจะฟื้นคืนกลับมาในช่วงหลังรัฐประหารปี 2557 เมื่อทหารอยากสืบทอดอำนาจ จึงต้องกลับไปพึ่งบ้านใหญ่อีกครั้ง

What is บ้านใหญ่ ?

ประจักษ์ เริ่มต้นด้วยนิยามของ ‘การเมืองบ้านใหญ่’ เพื่อให้เข้าใจตรงกัน คำว่า ‘บ้านใหญ่’ หรือ ‘ตระกูลทางการเมือง’ (Political family หรือ Political dynasty) คือครอบครัวหรือวงศ์ตระกูลที่ขยับขยายอำนาจทางการเมืองของตัวเองผ่านสมาชิกครอบครัวและเครือญาติ เรื่องนี้ไม่ใช่ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นเฉพาะการเมืองไทย แต่หลายแห่งก็มีสภาพการณ์นี้เช่นเดียวกัน

ตระกูลที่ประสบความสำเร็จจะมีสมาชิกครอบครัวที่ครองตำแหน่งทางการเมืองหลายตำแหน่งพร้อมกัน เช่น พ่อเป็นนายกฯ ลูกเป็นรัฐมนตรี ญาติคนอื่นได้เป็น สส. สว. หรือนักการเมืองท้องถิ่น

ขณะที่มิติทางด้านเวลา บ้านใหญ่มักจะส่งผ่านอำนาจทางการเมืองให้กับรุ่นลูก และรุ่นหลานอีกด้วย ยกตัวอย่างกัมพูชาที่เราจะเห็นฮุน เซน ส่งมอบอำนาจทางการเมืองให้กับ ฮุน มาเนต นายกฯ กัมพูชาคนปัจจุบัน หรือบองบอง มาร์กอส ที่เป็นลูกของเฟอร์ดินาน มาร์กอส อดีตประธานาธิบดีของฟิลิปปินส์

‘แผนพัฒนาเศรษฐกิจ’ สร้างชนชั้นนำทางธุรกิจหัวเมือง

การเกิดขึ้นของบ้านใหญ่ไม่ได้เกิดจากสุญญากาศ แต่มีเหตุและปัจจัยจากความเปลี่ยนแปลงทางด้านเศรษฐกิจและสังคม ในด้านกลับกัน หากสภาพเศรษฐกิจและสังคมไม่เอื้อต่อการเล่นการเมืองแบบบ้านใหญ่ กลุ่มตระกูลทางการเมืองเหล่านี้ก็สามารถหายไปได้เหมือนกัน

ประจักษ์อธิบายว่า การเกิดขึ้นของการเมืองบ้านใหญ่มีจุดเริ่มต้นในช่วงปี 2500 สมัยจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ต่อเนื่องมาจนถึงจอมพลถนอม กิตติขจร ซึ่งมีการประกาศ แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 1 (พ.ศ. 2504 - 2509) ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงด้านระบบการผลิตจากเกษตรกรรมไปสู่การเป็นอุตสาหกรรมเพื่อทดแทนการนำเข้า เกิดภาคการค้าและบริการ และการลงทุนจากต่างชาติ แต่จุดสำคัญคือการพัฒนาเศรษฐกิจตามหัวเมือง มีการสร้างถนนเชื่อมจากกรุงเทพฯ ไปสู่หัวเมืองต่างๆ เกิดห้างสรรพสินค้า ขนส่งสาธารณะ โดยหัวเมืองเด่นๆ ทางภาคเหนือจะเป็นเชียงใหม่ ภาคอีสานจะเป็นอุดรธานี ขอนแก่น และนครราชสีมา และภาคใต้ก็จะนึกถึงสงขลา

การพัฒนาทางเศรษฐกิจที่กระจายตัวไปตามหัวเมือง ทำให้เกิดชนชั้นใหม่ขึ้นมา คือ ‘ชนชั้นนำทางธุรกิจตามหัวเมือง’ ซึ่งเป็นกลุ่มที่ได้รับอานิสงส์จากแผนพัฒนาเศรษฐกิจฉบับที่ 1

'รับเหมาก่อสร้าง' ธุรกิจยอดฮิตชนชั้นนำนักธุรกิจต่างจังหวัด

ลักษณะทางธุรกิจที่ทำให้คนตามหัวเมืองมั่งคั่งร่ำรวย มีด้วยกัน 2 ประเภท คือ

ธุรกิจถูกกฎหมาย เช่น รับเหมาก่อสร้าง อสังหาริมทรัพย์ ธุรกิจโรงแรม หอพัก อาคารให้เช่า การเดินรถ หรือการค้าขายบริการทั่วไป

ธุรกิจที่ได้รับความนิยมจากชนชั้นนำทางธุรกิจตามหัวเมืองก็คือธุรกิจรับเหมาก่อนสร้าง ซึ่งเราจะเห็นนักการเมืองท้องถิ่นเติบโตมาจากธุรกิจนี้ค่อนข้างเยอะ เหตุผลที่ได้รับความนิยม เนื่องจากเป็นธุรกิจที่ไม่ได้อาศัยเงินทุน ความเชี่ยวชาญ หรือเทคโนโลยีระดับสูง เพียงแค่อาศัยกำลังแรงงานอย่างเข้มข้นก็สามารถทำได้แล้ว และจะยิ่งสะสมทุนได้เร็วขึ้น หากสามารถผูกขาด ประมูลงานขนาดใหญ่ของรัฐได้

ธุรกิจผิดกฎหมาย หรือธุรกิจกึ่งผิดกฎหมาย เช่น ขายหวยเถื่อน เปิดบ่อนการพนัน ขายยาเสพติด การค้าสินค้าเถื่อน การหาผลประโยชน์จากการขูดรีดทรัพยากรธรรมชาติ การลักลอบทำไม้เถื่อน หรือทำเหมืองแร่ผิดกฎหมาย

ประจักษ์ กล่าวต่อว่า คนที่มีความทะเยอทะยานทางการเมืองมักเป็นกลุ่มนักธุรกิจที่ผิดกฎหมายเนื่องจากความเสี่ยงของคนกลุ่มนี้คือการถูกเจ้าหน้าที่ตำรวจจับกุม วิธีการแก้ไขปัญหา ก็คือการจ่ายสินบนกับเจ้าหน้าที่ให้มากพอจนพวกเขาเอาหูไปนาเอาตาไปไร่

กลุ่มรับเหมาก่อสร้างก็มีความปรารถนาที่จะชนะประมูลโครงการก่อสร้างของรัฐ ซึ่งมีปริมาณงบประมาณและเม็ดเงินมหาศาล พวกเขาก็จะใช้เส้นสาย จ่ายสินบนให้เจ้าหน้าที่ ให้ตำรวจหรือทหารมาเป็นผู้บริหารของบริษัท เพื่อสร้างเครือข่ายช่วยเอื้อประโยชน์ให้กับธุรกิจของตัวเอง ขณะเดียวกันก็อาจให้เจ้าหน้าที่กลั่นแกล้งคู่แข่งให้ได้รับความลำบากในการประกอบธุรกิจ ดังนั้น การเข้าไปมีที่ทางทางการเมืองจะทำให้เขาประกอบธุรกิจได้สะดวกขึ้น

ทศวรรษ 2510-2520 ยุคบารมีเจ้าพ่อ เข้าถึงชาวบ้าน

ประจักษ์ กล่าวต่อว่า เขาขอขยับมาสู่อีกคำหนึ่ง คำนี้ส่วนใหญ่มักจะเกี่ยวข้องกับนักธุรกิจที่ใช้อิทธิพลในการประกอบธุรกิจ ผู้รับเหมาก่อสร้างหรือธุรกิจที่ไม่ใสสะอาด ธุรกิจผิดกฎหมาย เปิดบ่อนการพนัน ซ่อง หวยเถื่อน ยาบ้า คนกลุ่มนี้มักจะเลี้ยงพรรคพวกที่พร้อมจะใช้ความรุนแรง อย่างนักเลงหรือมือปืน เวลาที่เกิดการปะทะหรือตกลงผลประโยชน์ไม่ลงตัว ก็มักจะส่งมือปืนไปข่มขู่ ลอบสังหาร เราเรียกคนกลุ่มนี้ว่า ‘เจ้าพ่อ หรือ เจ้าแม่’

ทศวรรษ 2510- 2520 เกิดคนกลุ่มเจ้าพ่อ ขึ้นตามหัวเมืองต่างๆ คำนี้หมายถึงนักธุรกิจ กึ่งนักเลง ใช้อิทธิพลในการประกอบธุรกิจและขยายอาณาจักรของตัวเอง โดยจังหวัดที่มีเจ้าพ่อเจ้าแม่เยอะและมีการใช้ความรุนแรงสูง เช่น ชลบุรี สุพรรณบุรี กาญจนบุรี ราชบุรี และอุทัยธานี เป็นต้น

อาจารย์ มธ. ได้ยกตัวอย่างบทสัมภาษณ์ของนักวิชาการรายหนึ่งคุยกับ ‘กำนันเป๊าะ’ หรือสมชาย คุณปลื้ม เจ้าพ่อคนดังจากจังหวัดชลบุรี ซึ่งปัจจุบันเสียชีวิตไปแล้ว

“กำนันเป๊าะ บอกว่าประชาชนพึ่งข้าราชการไม่ได้ ข้าราชการมีเงินเดือนน้อย ส่วนผมมีเยอะ และแจกได้เยอะ เมื่อไรก็ตามที่ผมนั่งที่ร้านกาแฟจะมีคนมาหาและมาปรึกษา ผมเป็นคนของประชาชนไปแล้ว ผมเข้าถึงได้ง่ายกว่าข้าราชการ เรื่องไหนที่ข้าราชการช่วยเหลือไม่ได้ ผมช่วยได้ และผมเต็มใจทำ ทำได้เร็วกว่า ซึ่งมันสะดวกกับประชาชนมาก สิ่งที่ผมทำทำให้เกิดการจ้างงาน และปรับปรุงสิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ ในท้องถิ่น” กำนันเป๊าะกล่าว

อาจารย์รัฐศาสตร์กล่าวว่า บทสัมภาษณ์ของกำนันเป๊าะ สะท้อนภาพลักษณ์ของกลุ่มเจ้าพ่อต่อสายตาของประชาชนในช่วงเวลานั้น เพราะเวลาประชาชนคนไหนเดือดร้อน เจ้าพ่อก็จะช่วยเหลือประชาชนในทุกมิติ ไม่ว่าจะเป็น การฝากลูกเข้าทำงาน หรือเข้าโรงเรียนดีๆ พ่อแม่ต้องเข้าโรงพยาบาลไม่ได้คิว เจ้าพ่อก็ลัดคิวให้ หรืองานบุญ งานบวช งานศพ งานแต่งงาน เจ้าพ่อก็ไปช่วยอุดหนุน ทำหน้าที่แทนข้าราชการ เกิดเป็นความนิยมและผลประโยชน์ต่างตอบแทน เมื่อเข้าเทศกาลเลือกตั้ง เจ้าพ่อก็จะขอให้ประชาชนเลือกตัวเขาเป็นการตอบแทน ให้เขาชนะการเลือกตั้ง กลายเป็นระบบอุปถัมภ์

ภาพกำนันเป๊าะได้เป็นแบรนด์แอมบาสเดอร์ของเบียร์ ‘ขุนแผนซูเปอร์เบียร์’ พร้อมสโลแกน “หนักแน่น แต่นุ่มนวล” สะท้อนให้เห็นถึงพระเดชพระคุณ และความนิยมของประชาชนต่อกลุ่มคนที่เป็นเจ้าพ่อ (จากกลุ่มเฟซบุ๊กสาธารณะ ภาพเก่าในอดีต)

ในแต่ละจังหวัด เราจะเห็นกลุ่มนี้เติบโตขึ้นมาโดยมีภูมิหลังคล้ายกัน คือการเป็นนักธุรกิจมาก่อน รับเหมาก่อสร้าง การค้าบริการ ทำกิจการต่างๆ ประมูลโครงการได้สัมปทานของรัฐ จนร่ำรวยมั่งคั่งขึ้นมา กลายเป็นชนชั้นนำ (elite) ในต่างจังหวัด จนคนเริ่มมาเข้าหาและมาขอความช่วยเหลือ เขาก็อุปถัมภ์คนจำนวนมาก กลายเป็นบารมีขึ้นมา ในเวลาต่อมา เมื่อการเมืองเปิดมากขึ้น คนเหล่านี้ก็ลงสมัครรับเลือกตั้งและเข้าสู่วงการทางการเมือง

โดยสรุป แหล่งอำนาจของเจ้าพ่อ เกิดจากการเข้ามาทำธุรกิจมั่งคั่งและร่ำรวย และสร้างเครือข่ายของตัวเองขึ้นมา ทั้งในระดับต่อตัวเจ้าหน้าที่รัฐ ต่อชาวบ้าน ลักษณะอิทธิพลของเจ้าพ่อจะไม่มีการขยายข้ามเขตจังหวัด เว้นแต่บางกรณีที่พิเศษจริงๆ เพราะการหล่อเลี้ยงเครือข่ายอำนาจของตัวเองใช้ต้นทุนมหาศาล มีลูกน้องหรือลูกสมุนทำหน้าที่หลายอย่างทั้งถูกและผิดกฎหมาย ต้องมีข้าราชการท้องถิ่นเป็นพวก สร้างความสัมพันธ์อันดีเลี้ยงดูข้าราชการ และตำรวจ เพื่อให้การใช้อำนาจได้โดยสะดวก ต้องมีพวกพ้องเครือข่ายทำธุรกิจด้วยกัน เพื่อให้ตัวเองสามารถผูกขาดสัมปทานงานประมูลภาครัฐ แต่ถ้าไม่สามารถตกลงกันได้ ก็ต้องนำไปสู่ความรุนแรง

14 ตุลาฯ ล้มจอมพลถนอม ถึงเวลาเจ้าพ่อเล่นการเมือง

จุดเปลี่ยนการเมืองไทยที่สำคัญคือ เหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 ที่ทำให้ยุคเผด็จการทหารสิ้นสุดลง ทหารถอยออกจากการเมืองชั่วคราว และการเมืองแบบประชาธิปไตยเปิดกว้างมากขึ้น มีการออกแบบรัฐธรรมนูญใหม่ มีการเลือกตั้ง และอนุญาตให้มีการตั้งพรรคการเมือง

ในยุคนี้เราจะเห็นเจ้าพ่อ นักธุรกิจ หรือผู้มีอิทธิพลท้องถิ่น กระโจนเข้ามาเล่นการเมืองมากขึ้น เพราะการเลือกตั้งยุคเผด็จการทหาร กองทัพเป็นผู้คุมการเลือกตั้งทั้งหมด ทำให้นักธุรกิจท้องถิ่น หรือคนธรรมดา ไม่มีแรงจูงใจลงสมัครรับเลือกตั้ง เพราะสมัครลงเลือกตั้งก็แพ้กองทัพอยู่ดี

พอการเมืองการเลือกตั้งเปิดกว้างมากขึ้น เจ้าพ่อหรือนักธุรกิจที่ปกป้องผลประโยชน์ผ่านการจ่ายสินบนหรือคอร์รัปชัน เริ่มมีความคิดที่ไม่อยากทำแบบนี้ไปตลอด และเริ่มหาช่องทางเข้าไปมีอำนาจทางการเมืองโดยตรง หรือมีอำนาจเหนือข้าราชการ เพื่อที่เวลาทำธุรกิจจะไม่ต้องจ่ายเงินใต้โต๊ะ หรือกลัวตำรวจมารีดไถ ถ้ามีอำนาจทางการเมือง ก็สามารถสั่งหรือคุมข้าราชการได้

ดังนั้น การเลือกตั้งในปี 2518 2519 2522 และ 2526 เป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้เจ้าพ่อ และนักธุรกิจท้องถิ่นเริ่มเข้ามาสู่เวทีการเมืองไทย นักการเมืองคนสำคัญหลายคน เริ่มเป็น สส.ครั้งแรกในปี 2518-2519 เช่น บรรหาร ศิลปอาชา จากเมืองสุพรรณบุรี อย่างไรก็ดี มีบางครอบครัวที่สามารถชนะการเลือกตั้งตั้งแต่ยุครัฐบาลทหารได้เหมือนกัน แต่ก็เป็นกรณีที่พิเศษมาก อย่างตระกูลชิดชอบ ซึ่งชัย ชิดชอบ พ่อของเนวินเป็น สส.ครั้งแรกปี 2512 ยุคจอมพลถนอม

ประจักษ์ อธิบายว่า พอนักธุรกิจบ้านใหญ่ลงเล่นการเมืองก็มีอำนาจต่อรองค่อนข้างสูง เพราะภูมิทัศน์ทางการเมืองและโครงสร้างประชากรส่วนใหญ่คือคนต่างจังหวัดมากกว่าคนกรุง ถ้าเทียบกับการเมืองยุคปัจจุบัน กรุงเทพฯ มี สส.แค่ 33 คน จาก สส.ทั้งหมด 500 คนในสภาฯ ดังนั้น ถ้าต้องการเป็นรัฐบาล ต้องให้ สส.บ้านใหญ่เข้ามาช่วย ทำให้ สส.บ้านใหญ่ หรือนักธุรกิจต่างจังหวัด มีอำนาจในการต่อรองตำแหน่งทางการเมืองสูงตามไปด้วย

“พรรคการเมืองทุกพรรคที่อยากเป็นพรรคขนาดใหญ่ ต้องง้อพวก สส.ต่างจังหวัด โดยเฉพาะ สส.เจ้าพ่อต่างจังหวัดที่มีอิทธิพล ถ้าดึงเขามาสังกัดพรรคคุณได้ คุณก็มีโอกาสชนะการเลือกตั้งเยอะ เดิมพันในการชนะการเลือกตั้งของประเทศไทย คือพื้นที่ต่างจังหวัด ไม่ใช่การชนะในกรุงเทพฯ” ประจักษ์ กล่าว

ประจักษ์ มองว่า การเมืองแบบอุปถัมภ์หรือบ้านใหญ่ ทำให้พรรคการเมืองมีความอ่อนแอ คนที่มีอำนาจในพรรคการเมืองตัวจริงคือเจ้าพ่อและนักธุรกิจหัวเมือง ซึ่งเป็นหัวหน้าก๊วน หรือมุ้งการเมือง (Political faction) โดยในแต่ละพรรคจะมีก๊วนการเมืองหลายกลุ่ม แต่ละกลุ่มจะแข่งขันเพื่อแย่งชิงโควตาการเป็นรัฐมนตรี ซึ่งสำคัญในการผันงบฯ หรือผลักดันนโยบายเพื่อมาป้องกันเครือข่ายธุรกิจและผลประโยชน์ของตนเอง แต่ละก๊วนก็จะพยายามหา สส.เข้ามาในสังกัด ยิ่งมี สส.เยอะ อำนาจการต่อรองก็จะสูงขึ้น

นอกจากนี้ การย้ายพรรคการเมืองในสมัยนั้นยังเป็นเรื่องที่ปกติมาก เพราะคนไม่ได้เลือกนักการเมืองที่พรรคหรือนโยบาย เขาเลือกที่ตัวบุคคล ต่อให้นักการเมืองจะย้ายอีกกี่พรรค ถ้าสามารถดูแลอุปถัมภ์เครือข่ายของตัวเองและดูแลชาวบ้านได้ดี ประชาชนก็ยังจะเลือกนักการเมืองคนนั้นอยู่ดี

อาจารย์ มธ. ยกตัวอย่าง หนึ่งในคนที่เป็นโมเดลของการเมืองบ้านใหญ่ที่ใครๆ ก็พยายามทำตาม คือ บรรหาร ศิลปอาชา โดยวิธีการก็คือ ดูแลคนในจังหวัดและพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานต่างๆ จนจังหวัดยิ่งใหญ่ เมื่อลงเลือกตั้ง คนก็ตามมาเลือก หรือเวลาลูกหลานลงเล่นการเมือง คนก็ตามมาเลือกอยู่ดี เพราะเขามองว่าเราสร้างคุณงามความดีในจังหวัด พอได้เป็นรัฐมนตรี หรือนายกฯ ก็ผันงบประมาณมาลงจังหวัด ก็ทำให้ฐานอำนาจทางการเมืองมั่นคงมากขึ้น

ประจักษ์ ชี้ให้เห็นด้วยว่า กลุ่มเจ้าพ่อหรือนักธุรกิจต่างจังหวัดได้เริ่มเข้ามีอำนาจในพรรคการเมืองมากขึ้น เพราะในพรรคการเมือง 3 พรรคใหญ่ช่วงนั้น ต่างมีกรรมการบริหาร หรือหัวหน้าพรรคที่มีภูมิหลังจากนักธุรกิจต่างจังหวัดทั้งสิ้น ยกตัวอย่าง พรรคชาติไทย หัวหน้าพรรคคือบรรหาร ศิลปอาชา พรรคกิจสังคม หัวหน้าพรรคคือ มนตรี พงษ์พานิช หรือแม้แต่พรรคประชาธิปัตย์ ก็มีสุเทพ เทือกสุบรรณ และสนั่น ขจรประศาสน์ เข้ามาร่วมพรรคแล้ว

ประชาธิปไตยครึ่งใบ การเมืองบ้านใหญ่ ลงหลักปักฐาน

อาจารย์รัฐศาสตร์ มธ. กล่าวต่อว่า เมื่อเข้าสู่ทศวรรษ 2520 การเมืองแบบบ้านใหญ่ หรือการเมืองแบบอุปถัมภ์เริ่มลงหลักปักฐานในการเมืองไทย โดยเฉพาะในยุคประชาธิปไตยครึ่งใบ ที่กองทัพและนักการเมืองแชร์อำนาจกัน

ช่วงเวลาดังกล่าว แม้ว่ากองทัพยังกุมอำนาจทางการเมือง แต่ความเปลี่ยนแปลงของสภาวะทางเศรษฐกิจและสังคม และการที่โลกเข้าสู่ยุคโลกาภิวัฒน์ ทำให้กองทัพตระหนักได้ว่าไม่สามารถรวบอำนาจไว้กับตัวเองได้อีกแล้ว เพราะไม่เอื้อต่อการสร้างบรรยากาศการลงทุนจากต่างประเทศ กองทัพจึงเปิดให้มีการเลือกตั้ง และให้ตั้งพรรคการเมืองแข่งกัน โดยมีข้อแม้ว่าทหารยังต้องคุมการเมืองอยู่ เลยเกิดเป็น ‘สูตรครึ่งใบ’ หรือเผด็จการครึ่งหนึ่ง นักการเมืองครึ่งหนึ่ง

ในช่วงของการเลือกตั้งยุคดังกล่าว นักการเมืองที่ร่ำรวย หรือมีเงินทุนมากกว่าคนอื่นๆ จะลงขันกันตั้งพรรคการเมืองแล้วให้ตัวเองเป็นหัวหน้าหรือรองหัวหน้าพรรค โดยหวังว่าถ้าได้ที่นั่ง สส. รวม 100 ที่นั่งก็จะสามารถจัดตั้งรัฐบาลได้ หรือต่อให้ได้ 30 ที่นั่ง เป็นพรรคขนาดกลาง ก็ต่อรองตำแหน่งรัฐมนตรี เพื่อเข้าไปผันงบประมาณและนโยบายเพื่อมาดูแลหล่อเลี้ยงระบบอุปถัมภ์

ประจักษ์ กล่าวว่า ในยุคนี้พรรคการเมืองยังไม่มีความเป็นสถาบันทางการเมือง อ่อนแอ และอายุสั้น ส่วนใหญ่มีอายุแค่ 2 การเลือกตั้งเท่านั้น ถ้าไม่ประสบความสำเร็จ ก็จะไปตั้งพรรคการเมืองใหม่

“นักธุรกิจหรือเจ้าพ่อ มองพรรคการเมืองเหมือนเป็นธุรกิจที่ตัวเองจะได้ผลประโยชน์ตอบแทนกลับคืน ลงทุนระดับหนึ่ง และได้ผลประโยชน์ตอบแทนกลับคืน แต่เมื่อไรบริษัทไม่ทำกำไร เขาก็จะเลิกกิจการ และไปตั้งบริษัทใหม่ พรรคการเมืองจึงล้มหายตายจากได้ง่าย การเมืองไทยจึงเป็นการเมืองที่อ่อนแอในยุคนี้ และเต็มไปด้วยการใช้เงิน เต็มไปด้วยระบบอุปถัมภ์” ประจักษ์ กล่าว

นอกจากนี้ กองทัพจะไม่ยอมให้นักการเมือง หรือเจ้าพ่อ นักธุรกิจต่างจังหวัดได้ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีโดยเด็ดขาด ดูจากพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ นั่งเก้าอี้ผู้นำประเทศยาวนานถึง 8 ปี ขณะที่กระทรวงสำคัญต่อยุทธศาสตร์ของชาติ เช่น กระทรวงการต่างประเทศ กลาโหม หรืออื่นๆ ทหารจะเป็นคนคุมเอง ไม่ก็แต่งตั้งข้าราชการ หรือเทคโนแครต มาดูแลแทน

อย่างไรก็ดี ต้องบอกว่านักการเมืองพลเรือน หรือนักธุรกิจต่างจังหวัด ไม่ได้เล็งกระทรวงเหล่านี้อยู่แล้ว เพราะไม่ได้มีผลประโยชน์ที่น่าดึงดูดใจ แต่เขาสนใจคุมกระทรวงที่มีงบประมาณเยอะ และเกี่ยวข้องกับโครงการรัฐ อย่างกระทรวงคมนาคม ศึกษาธิการ หรือกระทรวงที่เกี่ยวข้องกับการออกนโยบาย หรือกฎระเบียบที่เกี่ยวข้องกับธุรกิจเครือข่ายของเขา อย่างเกษตรฯ และพาณิชย์

รัฐสภาจึงกลายเป็นพื้นที่ต่อรองและแลกเปลี่ยนผลประโยชน์ 3 กลุ่ม คือ กองทัพ ข้าราชการ และนักการเมืองที่เป็นนักธุรกิจและเจ้าพ่อ ทำให้มีปัญหาการคอร์รัปชันสูง เพราะการคอร์รัปชันไม่มีทางเกิดได้จากกลุ่มคนกลุ่มเดียวเพียงลำพัง ต้องเกื้อกูลกันทั้ง 3 กลุ่ม เปรียบเสมือน ‘สามเหลี่ยมของการคอร์รัปชัน’ กองทัพกุมอำนาจ ข้าราชการกุมระเบียบ และนักธุรกิจและนักการเมืองยื่นผลประโยชน์ให้ผู้คุมอำนาจเหล่านั้น แลกเปลี่ยนผลประโยชน์

เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ทำให้การเลือกตั้งแต่ละครั้งแข่งขันกันรุนแรง เพราะว่าการเข้าสู่ตำแหน่งทางการเมืองมีเดิมพันและผลประโยชน์สูง นักการเมืองเขาไม่ได้หวังแค่ตำแหน่ง สส. แต่ต้องการอำนาจปกป้องผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ

ประจักษ์ อธิบายว่า สื่อมวลชนจะเรียกการเมืองยุคนี้ว่า ‘ธนกิจการเมือง’ (Money politics) เพราะนักการเมืองต้องทุ่มทุนมหาศาลในการเลือกตั้ง ใช้เงินซื้อเสียงโหวตในสภาฯ ออกนโยบายเพื่อให้เอื้อต่อผลประโยชน์ของตัวเอง รวมถึงการใช้ความรุนแรงจัดการฝ่ายตรงข้าม การลอบสังหารนักการเมืองเป็นเรื่องที่ปรากฏบนสื่ออย่างแพร่หลาย

“อาจารย์ต้องเข้าใจก่อนว่า ‘incentive’ คืออะไร ถ้าไม่มีผลประโยชน์ ก็ไม่มีการยิงกันในการเลือกตั้งหรอก มันไม่คุ้ม มันไม่มีผู้สมัครฯ คนไหนฆ่าคนอื่นเพื่อให้ได้ตำแหน่งช่วยเหลือประชาชน คนยากจน ไม่มีหรอก ยอมเสี่ยงผิดกฎหมาย ยอมเสียเงินอีกเป็นล้าน ไปจ้างมือปืน เพื่อไปฆ่าคนอื่นเพื่ออะไร ต้องวิเคราะห์ให้เห็นผลประโยชน์เบื้องหลัง” ประจักษ์ เล่าถึงการสัมภาษณ์นักการเมืองรายหนึ่งในเพชรบุรี ระหว่างการทำวิทยานิพนธ์ปริญญาเอก เรื่องความรุนแรงทางการเมือง

ภาพยนตร์ ‘มือปืน’ ฉายครั้งแรก 1 ก.ค. 2526 กำกับโดยหม่อมเจ้าชาตรี เฉลิมยุคล โดยหนังฉายในช่วงเวลาที่การเมืองบ้านใหญ่ และการใช้อำนาจและความรุนแรงกำลังพุ่งขึ้นสูง (ที่มา: เพจเฟซบุ๊ก หอภาพยนตร์ The Film Archrive และนำมาฉายซ้ำอีกครั้งเมื่อปี 2565 ที่หอภาพยนตร์)

เศรษฐศาสตร์การเมืองแบบบ้านใหญ่ ทำงานอย่างไร

ประจักษ์ อธิบายว่า ถ้านักการเมืองไม่ได้อยู่พรรคการเมืองใหญ่ก็จะไม่ได้มีเงินสนับสนุน นักการเมืองจะพึ่งพาตัวเองเป็นหลัก ต้องออกเงินหาเสียงเอง และจุดสำคัญอยู่ที่การจ้าง ‘หัวคะแนน’

หัวคะแนนจะแบ่งเป็น 2 กลุ่ม คือ

หัวคะแนนหลัก - จะมีหน้าที่ร่วมประชุมวางแผน และให้คำปรึกษาผู้สมัครรับเลือกตั้ง พร้อมกับแจกจ่ายงานให้หัวคะแนนรอง
หัวคะแนนรอง - จะมีความสำคัญมาก เพราะคนกลุ่มนี้จะต้องไปหาคะแนนมาให้ผู้สมัครฯ เพราะว่าบางเขต มีบ้านเรือนหลายร้อยหลัง ผู้สมัครหาเสียงเองไม่ไหว หัวคะแนนรองจะไปเคาะตามประตูบ้าน แจกเงิน คุยกับประชาชน เพื่อให้เลือกผู้สมัคร

แล้วการเมืองแบบอุปถัมภ์ทำงานยังไง คือ เจ้าพ่อ หรือนักธุรกิจต่างจังหวัด ก็จะอยากชนะเพื่อเข้าไปเป็น สส. นั่นคือบันไดขั้นแรกในการเข้าสู่อำนาจทางการเมือง เมื่อก่อน สส.มีงบฯ ในมือ 20 หรือ 30 ล้านบาท เพื่อเอาไปใช้จ่ายพัฒนาจังหวัด ตอนหลังเขาตัดงบฯ สส.ออกไป เพราะมองเป็นช่องทางคอร์รัปชัน แต่ สส.ยังสามารถเข้าไปนั่ง กมธ.ต่างๆ เข้าไปรู้ข้อมูลวงในล่วงหน้า รัฐจะออกกฎหมาย หรือนโยบายอะไร สิ่งเหล่านี้มีประโยชน์ทั้งสิ้น

“แน่นอนว่าทุกคนอยากเป็นมากกว่า สส. ทุกคนก็ต้องสะสมบารมีเพื่อต่อรองกับพรรคการเมืองตัวเอง เพื่อให้ได้เป็นตำแหน่งรัฐมนตรี ส่วนนายกฯ มันหวังยาก ทั้งประเทศมีนายกฯ ได้คนเดียว แต่ รัฐมนตรีมีได้ 35-36 คน มันยังเป็นตำแหน่งที่เอื้อมถึง ถ้าคุณเป็น สส.คนหนึ่ง คุณก็คาดหวังว่าจะได้เป็นรัฐมนตรี แต่ก่อนที่จะไปเป็นรัฐมนตรีได้ คุณก็ต้องอุปถัมภ์คนในกลุ่มคุณ ให้คนเคารพนับถือคุณ จนคุณได้เป็นหัวหน้ากลุ่มหรือหัวหน้ามุ้ง พอได้เป็นหัวหน้ามุ้งเมื่อจัดตั้ง ครม.ได้แล้ว หัวหน้ามุ้งจะได้ตำแหน่งก่อน การเมืองไทยมีสูตรง่ายๆ ก็คือว่า ถ้านักการเมืองคนไหนมีเสียงในมือ 70-80 เสียงจะได้ตำแหน่งรัฐมนตรี 1 ตำแหน่ง

“เมื่อได้เป็นตำแหน่งรัฐมนตรีแล้ว ระบบอุปถัมภ์ทำงานยังไงต่อไป คุณก็ต้องหล่อเลี้ยงระบบอุปถัมภ์ให้มันคงอยู่ รัฐมนตรีเมื่อคุณได้ผลประโยชน์มหาศาลแล้ว ก็ต้องแจกจ่ายคนในสังกัดของคุณ เขาจะได้หนุนคุณต่อไป สส.ก็เอาเงินเหล่านั้นไปจ่ายให้หัวคะแนนหลักที่ช่วยหาเสียงช่วงการเลือกตั้ง หัวคะแนนหลัก จ่ายให้หัวคะแนนรอง หัวคะแนนรองก็เอาเงินเหล่านั้นแจกจ่ายไปให้ชาวบ้านในเขตเลือกตั้งตัวเอง

“ถ้าเลี้ยงดูระบบอุปถัมภ์ ได้อย่างดี พอถึงฤดูกาลเลือกตั้งจะไปลงพรรคไหนไม่สำคัญ ชาวบ้านก็ตามไปเลือกคุณ คุณเป็น สส. ต่อรองได้ตำแหน่งรัฐมนตรีก็ยิ่งได้เงินหล่อเลี้ยงกลับมา อันนี้คือโฟลวชาร์ต การเมืองแบบอุปถัมภ์” ประจักษ์ กล่าว

ยุคหลังรัฐธรรมนูญปี 2540 บทบาทเจ้าพ่อซบเซา

ประจักษ์ กล่าวว่า การมาของรัฐธรรมนูญปี 2540 ทำให้เกิดจุดเปลี่ยนทางการเมือง อำนาจทางการเมืองของเจ้าพ่อหรือบ้านใหญ่ลดลง เพราะประชาชนมีฉันทามติร่วมกันว่า ต้องการปฏิรูปการเมือง เพราะการเมืองก่อนหน้านี้เต็มไปด้วยปัญหาและการคอร์รัปชัน ใช้ตำแหน่งทางการเมืองไปแสวงประโยชน์เพื่อตัวเอง การเมืองอ่อนแอ ไม่มีการแข่งขันเชิงนโยบาย การเมืองไร้เสถียรภาพ เพราะพรรคฯ อ่อนแอ ตั้งรัฐบาลก็อยู่ได้ไม่นานต้องยุบสภาฯ พอกลับไปเลือกตั้งก็แข่งกันดุเดือด ใช้เงินเยอะ เสร็จแล้วก็กลับมาหาผลประโยชน์ จึงเกิดกระแสปฏิรูปการเมือง

เจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ40 ต้องการทำให้พรรคการเมืองเข้มแข็ง ลดอิทธิพลเจ้าพ่อ หรือกลุ่มมุ้งการเมืองย่อย ผ่านการออกแบบกติกาทางการเมืองต่างๆ เช่น ห้ามย้ายพรรค พรรคการเมืองมีอำนาจเหนือสมาชิกพรรคได้มากขึ้น มีการออกแบบองค์กรอิสระใหม่ เพื่อทำให้การเมืองบริสุทธิ์ยุติธรรมมากขึ้น เพราะเมื่อก่อนคนจัดการเลือกตั้งคือกระทรวงมหาดไทย ถ้านักการเมืองคนไหนคุมมหาดไทยได้ก็คุมการเลือกตั้งได้ทั้งหมด เขาก็บอกว่าแบบนี้ไม่แฟร์ ต้องออกแบบองค์กรอิสระไม่ให้มีพรรคการเมืองไหนคุมได้ ให้มาดูแลจัดการเลือกตั้งแทน คือ คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.)

เป้าหมายสำคัญเพื่อให้การเมืองแบบอุปถัมภ์ท้องถิ่น ไปสู่การเมืองเชิงนโยบายระดับชาติ มีวิสัยทัศน์ระยะยาวในการพัฒนาประเทศ นักการเมืองต้องเสนอชุดนโยบายให้ประชาชนเลือก ไม่ใช่มุ่งเน้นการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์เฉพาะหน้า

หลังประกาศใช้รัฐธรรมนูญปี 2540 ปรากฏว่าประสบความสำเร็จในช่วงแรก การเมืองแข่งขันนโยบายมากขึ้น เจ้าพ่ออิทธิพลลดลง ประชาชนเลือกพรรคที่นโยบายมากกว่าตัวบุคคล ทำให้พรรคการเมืองเข้มแข็ง และมีความเป็นสถาบันทางการเมืองมากขึ้น การเมืองมีเสถียรภาพ พรรคการเมืองเอานโยบายที่หาเสียงตอนเลือกตั้งมาทำเป็นนโยบายที่ใช้ได้จริง ยกตัวอย่าง พรรคไทยรักไทย มีนโยบาย 30 บาทรักษาทุกโรค หรือกองทุนหมู่บ้าน ทุกจังหวัดมีนโยบายลักษณะเดียวกัน มากกว่าการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์ระยะสั้นระหว่างประชาชนกับเจ้าพ่อ

อำนาจทางการเมืองเกิดการเปลี่ยนผ่านไปอยู่ที่พรรคการเมือง ไม่ต้องผ่านเจ้าพ่อ หรือผู้มีอิทธิพล เพราะว่าคนตามไปเลือกพรรคการเมืองแทน กลายเป็นพรรคมีความสำคัญมากกว่าตัวบุคคลแล้ว

การเมืองพลิกผัน รัฐประหาร 2 ครั้ง ฟื้นคืนอิทธิพลบ้านใหญ่

อย่างไรก็ตาม การเมืองเชิงนโยบายระดับชาติมันไม่เกิด เพราะจุดเปลี่ยนการเมืองใหญ่ คือ การทำรัฐประหารปี 2549 ทำให้เกิดรัฐธรรมนูญปี 2550 ทหารเขากลัวไม่อยากให้มีพรรคการเมืองพรรคเดียวที่เข้มแข็งมากเกินไป รัฐธรรมนูญปี 2550 จึงออกแบบมาเพื่อลดความเข้มแข็งของพรรคการเมือง

ซ้ำเติมด้วยการทำรัฐประหารปี 2557 ทำให้เกิดรัฐธรรมนูญ 2560 ยิ่งเลวร้ายไปกว่าเก่า ออกแบบมาเพื่อทำให้ระบบพรรคการเมืองทุกพรรคอ่อนแอลง เพื่อให้รับประกันว่าต่อให้มีการเลือกตั้งอีกกี่ครั้ง จะไม่มีพรรคไหนสามารถได้เสียงข้างมากจนเป็นพรรคขนาดใหญ่ได้ ระบอบแบบนี้จะเอื้อประโยชน์ให้ทหารและกองทัพสามารถคุมการเมืองได้ ไม่เกิดความเชื่อมโยงผู้เลือกตั้งกับพรรคการเมือง ไม่เกิดความผูกพัน ทำให้พรรคการเมืองอ่อนแอ ทหารสามารถบีบให้พรรคการเมืองสลับขั้วไปมาเหมือนเล่นเกมเก้าอี้ดนตรี ไม่ว่าพรรคไหนชนะเลือกตั้งเท่าไร ทหารสามารถเลือกที่จะคุมเกมอยู่เบื้องหลัง และให้เกิดรัฐบาลแบบที่ตัวเองต้องการได้ เพราะว่าไม่มีพรรคการเมืองไหนมีเสียงข้างมากมากพอที่จะตั้งรัฐบาลได้เพียงพรรคเดียว เราเห็นเลยว่าการเลือกตั้งปี 2562 และปี 2566 ซึ่งเป็นการเลือกตั้งหลังจากการทำรัฐประหาร พรรคการเมืองทุกพรรคอ่อนแอหมด

ประจักษ์ กล่าวต่อว่า ในเวลาเดียวกับที่พรรคการเมืองถูกทำให้อ่อนแอ ช่วงการเลือกตั้งปี 2562 ทหารอยากสืบทอดอำนาจต่อ จึงได้ตั้งพรรคการเมืองของตัวเองขึ้นมา คือ พรรคพลังประชารัฐ และสนับสนุนประยุทธ์ จันทร์โอชา เป็นนายกฯ เพื่อสืบทอดอำนาจต่อ

อย่างไรก็ตาม กองทัพในประวัติศาสตร์การเมือง ไม่เคยมีทักษะด้านการหาเสียง พวกเขาเลยกลับไปใช้บริการบ้านใหญ่ให้มาช่วยทำการเมืองแทน เพราะว่านักการเมืองบ้านใหญ่ เข้าถึงชาวบ้าน สร้างเครือข่ายหัวคะแนนเก่ง สามารถแบ่งปันผลประโยชน์ได้ ทำให้พรรคพลังประชารัฐ เป็นโมเดลความร่วมมือกันระหว่างกองทัพและบ้านใหญ่ ทำให้การเมืองบ้านใหญ่ที่ควรจะค่อยๆ หายไปหลังการปฏิรูปการเมืองปี 2540 ถูกฟื้นกลับขึ้นมา เพื่อช่วยพรรคทหารสืบทอดอำนาจ

จนกระทั่งในปี 2569 พรรคทหาร 2 พรรค คือ พลังประชารัฐ และรวมไทยสร้างชาติ พ่ายแพ้อย่างหมดรูป พรรคชนชั้นนำทางการเมืองเดิมหมดอำนาจลง แต่ด้วยความที่พวกเขาต้องการคุมการเมืองต่อ ก็เลยหันไปพึ่งพาพรรคการเมืองแบบบ้านใหญ่ที่เข้มแข็งที่สุด คือ พรรคภูมิใจไทย นำมาสู่สภาวะการเมืองแบบในปัจจุบัน ทำให้การเมืองแบบบ้านใหญ่ ประชาธิปไตยแบบอุปถัมภ์กลับมาอีกครั้ง

พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา ส่งคลิปวิดีโอสื่อสารกับประชาชน ในการหาเสียงของพรรคพลังประชารัฐ ที่ จ.สุโขทัย (ที่มา: เพจเฟซบุ๊ก พรรคพลังประชารัฐ)

โดยสรุปการเมืองประชาธิปไตยแบบอุปถัมภ์

ไม่ได้เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ ไม่ได้เกิดขึ้นจากสุญญากาศ แต่เป็นผลจากการเปลี่ยนแปลงทางด้านเศรษฐกิจและสังคม ในเวลาที่เกิดความเหลื่อมล้ำระหว่างเมืองและชนบท และไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในประเทศไทย หลายประเทศมีประชาธิปไตยแบบอุปถัมภ์
วิกฤตทางการเมือง หรือสภาพแวดล้อมทางการเมือง มีผลต่อการเปลี่ยนลักษณะประชาธิปไตยแบบอุปถัมภ์ พูดง่ายๆ ถ้าไม่เกิดวิกฤตความขัดแย้งและรัฐประหาร แนวโน้มที่ควรจะเป็นพรรคการเมืองไทยจะเหลือพรรคการเมืองใหญ่ 2-3 พรรค และแข่งกันด้วยนโยบาย ระบบเจ้าพ่อและบ้านใหญ่ ควรจะค่อยๆ เสื่อมถอยลงไปหลังจากรัฐธรรมนูญปี 2540 แต่พอมาเกิดวิกฤตความขัดแย้ง ทหารต้องพึ่งพานักการเมืองแบบบ้านใหญ่ เพื่อสืบทอดอำนาจ พรรคการเมืองแบบบ้านใหญ่ และการเมืองแบบบ้านใหญ่ เลยถูกปลุกฟื้นคืนชีพขึ้นมา
การออกจากประชาธิปไตยแบบอุปถัมภ์จะทำยังไง กติกาทางการเมืองสำคัญมากๆ เราต้องออกแบบกติกาใหม่ เพื่อสร้างแรงจูงใจใหม่ให้การแข่งขัน โดยเน้นไปที่นโยบาย ระหว่างพรรคการเมืองมากขึ้น มากกว่าที่เป็นการแข่งขันระหว่างตัวบุคคล ตระกูลการเมืองต่างๆ ที่แลกเปลี่ยนผลประโยชน์ระยะสั้นกับชาวบ้านในพื้นที่

รายงานพิเศษ

การเมือง

ช่องโหว่ระเบียบเนรเทศใหม่ ส่งกลับต่างชาติสีเทา-สแกมเมอร์ ห่วงแรงงานข้ามชาติ-ผู้ลี้ภัยโดนหางเลข

XmasUser — Fri, 02 Oct 2026 05:47:49 +0000

ช่องโหว่ระเบียบเนรเทศใหม่ ส่งกลับต่างชาติสีเทา-สแกมเมอร์ ห่วงแรงงานข้ามชาติ-ผู้ลี้ภัยโดนหางเลข

รายงาน: ณัฐพล เมฆโสภณ

ภาพปก: ชนิสรา ริมธีระกุล

ภาพประกอบ: พีระพล บุณยเกียรติ

XmasUser Fri, 2026-10-02 - 12:47

หากเปิดโซเชียลมีเดีย ไถฟีดอ่านข่าวช่วงที่ผ่านมา เราน่าจะพบปัญหาที่เกิดจากอาชญากรรมที่เกิดจากคนต่างชาติแทบทุกสัปดาห์ ไม่ว่าจะเป็น ขบวนการ ‘พ่อทิพย์’ หรือก็คือคู่สามี-ภรรยาชาวจีนที่จ้างให้คนไทยมาเป็นสามี เพื่อให้ลูกชาวจีนของพวกเขาได้รับสัญชาติไทย หรือขบวนการทุจริตออกบัตรสีชมพู หรือบัตรประจำตัวผู้ไม่มีสัญชาติไทย

ขบวนการสแกมเมอร์ที่สร้างความเจ็บซ้ำ หลอกลวงเงินคนไทยปีละมหาศาล นักท่องเที่ยวต่างชาติที่เข้ามาสร้างความวุ่นวาย ไม่เคารพกฎหมาย ตั้งตัวเป็นผู้มีอิทธิพล และ ‘นอมินี’ ทุนต่างชาติที่เข้ามาประกอบธุรกิจ หรือกว้านซื้อที่ดินในประเทศไทย เหล่านี้คือการแสวงประโยชน์เพื่อตนเองโดยไม่ชอบด้วยกฎหมายในรูปแบบต่างๆ

ปัญหาและความไม่พอใจเหล่านี้สะสมมาเรื่อยๆ จนนำมาสู่การขยับเขยื้อนของรัฐบาล ออกระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยการเนรเทศ พ.ศ. 2569 (ระเบียบเนรเทศ) เพื่อให้การเนรเทศคนต่างชาติที่ทำผิดกฎหมายเป็นไปด้วยความรวดเร็ว มีระบบที่ชัดเจน และมีประสิทธิภาพ โดยได้เริ่มบังคับใช้อย่างเป็นทางการเมื่อ 28 ส.ค. 2569 เป็นต้นมา

โดยความผิดที่มีสิทธิโดนเนรเทศจะอยู่ในข้อที่ 4 ว่าด้วยพฤติการณ์ที่เข้าข่ายออกคำสั่งเนรเทศ และข้อที่ 5 เกี่ยวกับฐานความผิดที่บุคคลต่างชาติมีสิทธิโดนเนรเทศ

ข้อที่ 4 ของระเบียบสำนักนายกฯ ว่าด้วยการเนรเทศ พ.ศ. 2569 ระบุว่า บุคคลต่างชาติที่มีพฤติกรรมขัดศีลธรรมอันดี ความสงบเรียบร้อย หรือความผาสุกของประชาชน ให้ปลัดกระทรวงมหาดไทย หรือคนที่ปลัดกระทรวงมหาดไทย มอบหมายให้ พิจารณาส่งเรื่องให้รัฐมนตรีกระทรวงมหาดไทย มีคำสั่งผลักดันออกนอกไทยได้

ระเบียบสำนักนายกฯ ว่าด้วยการเนรเทศ ข้อที่ 4

ข้อที่ 5 ระบุว่า ความผิดข้อหาดังนี้

เข้าเมืองผิดกฎหมาย
ทำงานหรือประกอบอาชีพธุรกิจผิดประเภท
ทำเอกสารปลอม เช่น เอกสารตัวตน หรือสัญชาติ
คดีอาญาร้ายแรง ที่มีโทษจำคุกตั้งแต่ 5 ปีขึ้นไป
ครอบคลุมตัวการ ผู้ใช้ ผู้สนับสนุนให้กระทำผิด

หากมีคำพิพากษาจนถึงที่สุด หรือได้รับการปล่อยจากเรือนจำแล้ว ปลัดกระทรวงมหาดไทย หรือคนที่ได้รับมอบหมายจากปลัดกระทรวงมหาดไทย สามารถส่งเรื่องให้กับรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย พิจารณาออกคำสั่งผลักดันออกนอกประเทศไทย และสามารถสั่งห้ามเดินทางกลับเข้ามาไทยได้

หลังระเบียบว่าด้วยการเนรเทศ เริ่มใช้ไม่นานมีชาวต่างชาติถูกออกคำสั่งเนรเทศไปแล้ว 2 ราย โดยรายแรกเป็นชาวอิสราเอล เมื่อวันที่ 4 ก.ย. 2569 และรายที่สองเป็นชาวฝรั่งเศส เมื่อวันที่ 7 ก.ย.ที่ผ่านมา

ฟังผิวเผิน ระเบียบตัวนี้ดูเหมือนจะเข้ามาจัดการปัญหาที่เกิดจากคนต่างชาติที่ทำผิดกฎหมายได้อย่างทันท่วงที แต่ในสายตาของภาคประชาสังคม แม้ว่าจะทันทีท่วงที แต่ความรอบคอบอาจถูกลืม เพราะระเบียบเนรเทศยังมีข้อกังวล ทั้งในความคลุมเครือว่าคนต่างชาติกลุ่มใดบ้างที่เข้าข่ายการบังคับใช้ภายใต้ระเบียบเนรเทศ หรือพฤติการณ์ความผิดที่ระบุไว้อย่างกว้างขวาง นิยามได้หลากหลาย จนอาจทำให้กลุ่มเปราะบาง อย่างแรงงานข้ามชาติ และผู้ลี้ภัย พลอยโดนหางเลข กลายเป็นระเบียบที่ละเมิดสิทธิมนุษยชน กระทบเศรษฐกิจ และความเชื่อมั่นบนเวทีนานาชาติ

'ยิงปืนนัดเดียว ได้นกหลายตัว'

ก่อนพูดถึงข้อกังวล อยากชวนทำความเข้าใจเรื่องอรรถประโยชน์ของระเบียบนี้เพิ่มสักนิด เพราะแม้แต่ สำนักงานตำรวจตรวจคนเข้าเมือง (สตม.) ก็ได้รับอานิสงส์จากกฎหมายดังกล่าว

สุรศักดิ์ สุรินทร์แก้ว รองผู้บังคับการกองบังคับการสืบสวนสอบสวน สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง (รอง ผบก.สส.สตม.) มองว่า แม้ว่าระเบียบดังกล่าวจะเป็นส่วนเสริมของ พ.ร.บ.เนรเทศ พ.ศ. 2499 ซึ่งกำกับดูแลภายใต้กระทรวงมหาดไทย แต่สำนักงานตำรวจตรวจคนเข้าเมือง (สตม.) ก็ยังได้ประโยชน์จากระเบียบนี้ โดยเฉพาะการลดงบประมาณภาระค่าใช้จ่าย และลดความแออัดของห้องกัก

สุรศักดิ์ สุรินทร์แก้ว (คนที่ 2 จากซ้าย)

สุรศักดิ์ ฉายภาพปัญหาว่า สืบเนื่องมาจากในปี 2568 มีการจับกุมตัวแก๊งอาชญากรชาวต่างชาติจำนวนมาก เนื่องมาจากการปราบขบวนการสแกมเมอร์ที่พื้นที่เมียวดี รัฐกะเหรี่ยง ประเทศเมียนมา ซึ่งตามขั้นตอน กรณีผู้ที่ถูกควบคุมตัวไม่ได้เป็นเหยื่อจากการค้ามนุษย์จะต้องถูกส่งดำเนินคดี และเมื่อคุมขังเสร็จสิ้น หรือศาลตัดสินให้รอลงอาญา ก็ต้องส่งตัวกลับประเทศต้นทาง

ตามปกติ หากเป็นคนต่างชาติ 3 สัญชาติ คือ ลาว เมียนมา และกัมพูชา ทางตำรวจตรวจคนเข้าเมือง (ตม.) สามารถผลักดันกลับได้เลย โดยการขับรถไปส่งตามด่านชายแดน แต่ถ้าไม่ได้เป็นประเทศที่ติดชายแดนไทย ผู้ต้องกักต้องออกเงินค่าตั๋วเดินทางด้วยตัวเอง ซึ่งเรื่องนี้กลายเป็นช่องว่างที่ทำให้ผู้ต้องกักไม่ยอมกลับประเทศ มีทั้งที่ไม่อยากกลับ หรือไม่มีทุนทรัพย์ซื้อตั๋วเครื่องบิน

ทั้งนี้ แม้จะมีกลไกความร่วมมือกับองค์กรระหว่างประเทศเพื่อการโยกย้ายถิ่นฐาน (IOM) ในการร่วมดูแลค่าใช้จ่ายในการส่งกลับผู้ต้องกัก แต่จะสามารถช่วยเหลือได้เฉพาะกลุ่มผู้เสียหาย ตกเป็นเหยื่อจากการค้ามนุษย์เท่านั้น

ช่องว่างทางกฎหมายนี้ ทำให้เกิดภาวะที่มีผู้ต้องกักตกค้างอยู่ให้ห้องกักระยะยาวนานหลายปี

สุรศักดิ์ ระบุว่า ค่าใช้จ่ายสำหรับการดูแลผู้ต้องกักกลุ่มนี้เฉลี่ยปีละ 24,000 บาทต่อคน โดยยังไม่รวมค่ารักษาพยาบาล กรณีที่เจ็บป่วยหนักและต้องพาไปส่งโรงพยาบาล บางกรณีค่าใช้จ่ายอาจสูงถึงหลักแสน

กลับกัน ถ้าสามารถออกค่าตั๋วเครื่องบินให้ผู้ต้องกักเดินทางกลับประเทศต้นทางได้ ค่าใช้จ่ายอาจตกคนละประมาณ 20,000 บาทขึ้นไป ซึ่งถูกกว่าการดูแลภายในห้องกัก แต่ปัญหาคือมาตรา 55 ของ พ.ร.บ.คนเข้าเมือง ยังไม่เปิดช่องให้เจ้าหน้าที่ใช้งบประมาณออกค่าเครื่องบินผลักดันผู้ต้องกักได้

การมีระเบียบสำนักนายกฯ ว่าด้วยการเนรเทศฉบับล่าสุด จะเข้ามาอุดช่องโหว่ ทำให้ภาครัฐสามารถใช้งบประมาณ ผลักดันผู้ต้องกักออกนอกประเทศได้เลย โดย สตม.ระบุว่า ตอนนี้มีประมาณ 400 คนที่ยังกลับประเทศต้นทางไม่ได้ หากส่งกลุ่มนี้กลับไป ก็จะช่วยลดความแออัดของสถานกักกันคนต่างด้าว

ไม่เพียงแค่นั้น ความเห็นของธัญสุดา หน่อแก้ว ผู้อำนวยการสำนักงานป้องกันและปราบปรามการทรมานฯ สังกัดกรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม มองว่า การเร่งรัดกระบวนการผลักดันกลับภายใต้ระเบียบสำนักนายกฯ จะช่วยให้เจ้าหน้าที่ไม่เสี่ยงตกเป็นผู้ต้องหา ในกรณีการกระทำโหดร้าย และย่ำยีศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ตาม พ.ร.บ.ป้องกันการซ้อมทรมาน มาตรา 6 จากการคุมขังผู้ต้องกักโดยไม่มีกำหนดด้วย

สำหรับมุมมองของภาครัฐ จึงเล็งเห็นว่าระเบียบดังกล่าวเหมือนยิงนัดเดียว ได้นกหลายตัว

พื้นที่สีเทาของระเบียบ กลุ่มผู้ลี้ภัย-แรงงานข้ามชาติ เสี่ยงโดนหางเลข

แม้ว่าตัวระเบียบสำนักนายกฯ แต่ภาคประชาสังคมยังคงมีข้อกังวล เนื่องจากในระเบียบฯ มีความคลุมเครืออยู่ 2 ส่วน คือ กลุ่มเป้าหมาย และฐานความผิดและพฤติการณ์เข้าข่ายการเนรเทศ

กลุ่มเป้าหมายที่จะถูกบังคับใช้ภายใต้ พ.ร.บ.เนรเทศ และระเบียบสำนักนายกฯ ว่าด้วยการเนรเทศ ที่ไม่ได้ระบุอย่างเจาะจงว่าจะบังคับใช้กับใครบ้าง
พฤติการณ์ที่เข้าข่ายถูกเนรเทศ ที่มีความกว้างขวาง และไม่ชัดเจน

อดิศร เกิดมงคล ผู้ประสานงาน เครือข่ายองค์กรด้านประชากรข้ามชาติ (MWG) แสดงข้อกังวลว่า แม้ว่าภาครัฐยืนยันว่าเจตนารมณ์ของระเบียบฯ พุ่งเป้าไปที่คนต่างชาติที่เป็นกลุ่มผู้มีอิทธิพล กลุ่มจีนดำ จีนเทา หรือสแกมเมอร์หลอกเงินคนไทย แต่เนื่องจากระเบียบฯ ไม่ได้ระบุกลุ่มเป้าหมายอย่างชัดเจน ก็ทำให้หลายฝ่ายกังวลว่า คนต่างชาติทุกกลุ่ม รวมถึงกลุ่มเปราะบางอย่าง แรงงานข้ามชาติ และผู้ลี้ภัย อาจถูกหางเลขไปด้วย

เมื่อยังไม่มีความชัดเจนเรื่องกลุ่มเป้าหมาย ทำให้ตัวของผู้ลี้ภัยและแรงงานข้ามชาติทั้งถูกและผิดกฎหมายจะได้รับผลกระทบจากระเบียบทั้งข้อ 4 และข้อ 5

ในข้อที่ 4 ของระเบียบสำนักนายกฯ ว่าด้วยการเนรเทศ ให้อำนาจปลัดกระทรวงมหาดไทย หรือคนที่ปลัด มท. มอบหมาย ส่งเรื่องให้ รมว.มหาดไทย พิจารณาออกคำสั่งเนรเทศได้ หากชาวต่างชาติคนใดมีพฤติการณ์ หรือพฤติกรรม 3 อย่างนี้ ได้แก่

ขัดศีลธรรมอันดี
ขัดความสงบเรียบร้อย
ขัดกับความผาสุกของประชาชน

คำเหล่านี้มีความคลุมเครือ นิยามได้กว้างขวาง จนไม่สามารถระบุอย่างเจาะจงได้ว่า พฤติกรรมแบบไหนเข้าข่ายระเบียบเนรเทศ เมื่อไม่มีความชัดเจน อดิศร ประเมินว่า ก็จะเป็นการสร้างบรรยากาศความกลัวต่อแรงงานข้ามชาติ พวกเขาก็จะไม่กล้าใช้สิทธิทางการเมือง การชุมนุม หรือเรียกร้องสิทธิสวัสดิการแรงงาน เพราะไม่รู้ว่าจะโดนส่งกลับประเทศหรือไม่ หรือเรียกว่า “ไม่ทำตัวแหลม น่าจะดีกว่า”

อดิศร มีข้อกังวลด้วยว่า ความไม่ชัดเจนของระเบียบฯ อาจทำให้ตกเป็นเครื่องมือทางการเมืองของกลุ่มชาตินิยม อาจจะประท้วงกดดันภาครัฐ ในการเนรเทศกลุ่มชาวต่างชาติบางกลุ่มได้อีกด้วย

อดิศร เกิดมงคล ผู้ประสานงานเครือข่ายองค์กรด้านประชากรข้ามชาติ (MWG)

ส่วนในข้อที่ 5 ซึ่งระบุเป็นฐานความผิด ที่กระทบกับทั้งผู้ลี้ภัย และแรงงานข้ามชาติ คือ ฐานความผิดการเข้าเมืองผิดกฎหมาย และการทำงานผิดประเภท

ทั้งนี้ สำหรับกรณีของผู้ลี้ภัย เนื่องด้วยประเทศไทยยังไม่ได้เข้าเป็นรัฐภาคีของอนุสัญญาว่าด้วยสถานภาพผู้ลี้ภัย ค.ศ. 1951 และยังไม่ได้มีกฎหมายคุ้มครองสิทธิในฐานะผู้ลี้ภัย ส่งผลให้ผู้ลี้ภัยที่ลักลอบเดินทางเข้ามายังประเทศไทย กรณีที่เข้ามาอย่างถูกกฎหมาย แต่อยู่จนเกินวีซา หรือแม้กระทั่งเป็นผู้ลี้ภัยที่ได้รับสถานะจากสำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยจากสหประชาชาติ (UNHCR) มีสิทธิถูกเจ้าหน้าที่ ตม. จับกุม และถูกดำเนินคดี ‘เข้าเมืองผิดกฎหมาย’ ภายใต้ พ.ร.บ.คนเข้าเมือง พ.ศ. 2522

อดิศร กล่าวว่า ช่วงที่ผ่านมา แรงงานข้ามชาติโดยเฉพาะจากพม่า กำลังประสบปัญหาหลุดออกจากระบบจำนวนมาก เนื่องจากปัญหาระบบการต่ออายุใบอนุญาตทำงานออนไลน์ หรือ E-WorkPermit ที่ยังมีความล่าช้า ซึ่งเขาประเมินด้วยว่า หากระเบียบฯ ครอบคลุมกลุ่มแรงงานข้ามชาติ อาจมีคนได้รับผลกระทบ 500,000-600,000 คนที่ต้องถูกเนรเทศ

เยาวชนและแรงงานพม่ากังวลสูง ถูกส่งกลับไปเกณฑ์ทหาร

ภาคประชาสังคม แสดงความเห็นว่าหากมีการผลักดันแรงงานข้ามชาติพม่ากลับประเทศต้นทางผ่านระเบียบการเนรเทศ อาจส่งผลกระทบกับไทย ไม่ว่าจะเป็นการละเมิดหลักไม่ผลักดันกลับไปเผชิญอันตรายที่ประเทศต้นทาง และภาพลักษณ์ของไทยบนเวทีโลก

ประภาพร ปรียาภัสวรสกุล จากมูลนิธิ “เสมสิกขาลัย” ให้ความเห็นว่า จากการคุยกับเยาวชน และหนุ่มสาวพม่า ที่เข้ามายังประเทศไทย พวกเขามีความกังวลต่อระเบียบว่าด้วยการเนรเทศอย่างมาก เพราะว่าพวกเขาไม่อยากถูกผลักดันกลับไปเผชิญการบังคับเกณฑ์ทหารของกองทัพพม่า

ประภาพร กล่าวว่า การบังคับเกณฑ์ทหารของกองทัพพม่า ไม่ใช่การเกณฑ์ทหารอย่างปกติ ไม่ได้มีการจับฉลาก แต่มีข่าวรายงานบ่อยครั้งว่าทหารของกองทัพพม่าเข้าไปบุกค้นตามบ้านเรือน และลักพาตัวคนหนุ่มสาวไปเป็นทหารในหลายเมือง อีกทั้งทหารใหม่ก็ไม่ได้รับการฝึกฝนอย่างเพียงพอ แต่กลับถูกส่งไปประจำการแนวหน้าของการสู้รบแล้ว เวลาพูดคุยกับหนุ่มสาวชาวพม่า พวกเขาจะมีความกลัวการถูกส่งกลับ เพราะในมุมมองของเขา การเกณฑ์ทหารให้กองทัพพม่า คือการกลับไปตาย

ต้องแยกกลุ่มแรงงานข้ามชาติ-ผู้ลี้ภัยออกจากระเบียบให้ชัดเจน

แนวทางการแก้ไขของภาคประชาสังคม จึงมองว่า ภาครัฐต้องระบุให้ชัดเจนว่า ระเบียบสำนักนายกฯ ว่าด้วยการเนรเทศ จะบังคับใช้กับชาวต่างชาติกลุ่มไหน เพื่อที่จะได้ไม่เกิดช่องโหว่บังคับใช้กลุ่มคนที่อาจไม่ได้เป็นเป้าหมายของภาครัฐ ขัดกับเจตนารมณ์ของระเบียบฯ

พงศกร รอดชมภู อดีตรองเลขาธิการ สภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) เสนอให้ภาครัฐขึ้นทะเบียนผู้อพยพจากชายแดนตะวันตกทุกคน ไม่ว่าจะเป็น แรงงานข้ามชาติ ผู้อพยพจากสงครามกลางเมืองและกฎหมายบังคับเกณฑ์ทหาร และผู้ลี้ภัยที่เป็นสมาชิกขบวนการอารยขัดขืน (CDM) ยกตัวอย่างกลุ่มแพทย์ และพยาบาล โดยเอาคนกลุ่มนี้เข้ามาทำงานในประเทศไทย เพื่อบรรเทาปัญหาขาดแคลนแรงงาน ซึ่งเป็นผลกระทบจากการที่ไทยเข้าสู่สังคมสูงวัยแล้ว

พงศกร รอดชมภู

“ประเทศเราจะได้ประโยชน์อะไร เราอยู่ในภาวะของสังคมคนชราขาดแคลนแรงงาน ในขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านส่วนใหญ่อยู่ในวัยทำงาน ยกตัวอย่าง พวกที่เป็นหมอ เป็นพยาบาล ถ้ามาเป็นแรงงานกรรมกร เขาทำไม่ค่อยดีหรอก แต่ว่าให้เขามีอาชีพเช่นเป็นผู้ช่วยหมอ ผู้ช่วยพยาบาล อย่างที่หมอขาดแคลนบุคลากรตาม รพ.ชายแดน หมอคนไทยก็ไม่อยากอยู่ พวกนี้เขาอยู่ได้หมด รพ.ละ 1 หรือ 2 คน ให้เขาทำแทน และเรา (หมอไทย) ทำหน้าที่ตรวจสอบ แพทย์พม่าดูแลปัญหาเรื่องของสุขภาพคนพม่า ดูแลคนไทยได้ด้วย ไม่ใช่เฉพาะคนต่างชาติ นี่คือหลักการ” พงศกร กล่าว

อย่างไรก็ดี อดิศร ให้ความเห็นว่า ระเบียบเนรเทศอาจไม่ได้บังคับใช้แรงงานข้ามชาติ เนื่องจากรัฐมีกลไกจัดการปัญหาที่ชัดเจนอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็น การออกมติ ครม. ให้ขึ้นทะเบียนแรงงานที่หลุดออกจากระบบ หรือมติผ่อนผันให้อาศัยและทำงานในไทยได้ชั่วคราว หรือ พ.ร.บ.คนเข้าเมือง พ.ศ. 2522 ก็มีแนวทางปฏิบัติ และกรอบระยะเวลาที่ชัดเจนว่า ต้องผลักดันแรงงานข้ามชาติที่ทำผิดกฎหมายภายใน 6 วัน

ภาครัฐยืนยันไม่มีการส่งกลับไปเผชิญอันตรายที่ต้นทาง

ช่วงที่ระเบียบออกมาแรกๆ ภาคประชาสังคม ก็มีข้อกังวลว่า ระเบียบดังกล่าวอาจเปิดทางให้รัฐบาลส่งกลับผู้ลี้ภัยไปเผชิญอันตรายที่ประเทศต้นทางได้เร็วขึ้น

แม้ว่าข้อที่ 8 ของระเบียบฯ จะเปิดช่องไว้ว่า บุคคลต่างชาติที่ไม่สามารถกลับประเทศต้นทาง ให้องค์กรระหว่างประเทศ หรือสถานทูตของต่างประเทศ ส่งหนังสือทางการทูตมายับยั้งกระบวนการส่งกลับประเทศต้นทางได้ ภายใน 7 วันหลังมีคำสั่งเนรเทศประกาศออกมา หลังจากนั้น องค์กรที่เกี่ยวข้องจะมีระยะเวลาดำเนินการพาตัวไปประเทศที่ 3 ภายใน 30 วัน แต่หากกระบวนการยังไม่เสร็จสิ้น สามารถขยายเวลาได้ 2 ครั้ง ครั้งละ 30 วัน ดังนั้น จะมีเวลาดำเนินการรวมทั้งหมด 90 วัน

แต่อย่างไรก็ตาม ภาคประชาสังคมมีข้อสงสัยว่าในทางปฏิบัติจะเป็นไปได้หรือไม่ เพราะการหาประเทศที่ 3 ไม่ได้ง่ายนัก ในสภาวะที่สถานการณ์โลกมีความผันผวน และมีสงครามเกิดขึ้นหลายแห่ง ทำให้ปริมาณผู้ต้องการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่ 3 มีจำนวนมาก และต้องใช้เวลานานขึ้นในการประเทศที่ 3 บางรายใช้เวลานานนับปี

สรพงค์ ศรียานงค์ รองเลขาธิการ สภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) กล่าวว่าไม่ต้องกังวลในเรื่องนี้ เพราะข้อ 6 ของระเบียบฯ ระบุไว้ชัดเจนว่าการออกคำสั่งเนรเทศชาวต่างชาติคนใดก็ตาม ต้องอยู่ใต้กฎระเบียบ มติ ครม. กฎหมายในประเทศ และพันธกรณีที่ไทยมีส่วนเกี่ยวข้อง

"เราจะดำเนินการเนรเทศภายใต้ข้อ 6 ถ้ามันมีกฎหมาย มีพันธกรณีระหว่างประเทศ เราก็ต้องคำนึงถึง และเรายังคำนึงถึงมาตรา 13 (พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหาย พ.ศ. 2565) ดังนั้น สบายใจได้ว่าระเบียบนี้ยังอยู่ภายใต้กฎหมายอื่นๆ" รองเลขาฯ สมช. กล่าวให้การยืนยัน

พักตร์วิภา อาวิพันธุ์ อัครราชทูต ณ กรุงพนมเปญ ปฏิบัติหน้าที่ราชการกรมสนธิสัญญาระหว่างประเทศ กระทรวงการต่างประเทศ มองในทิศทางเดียวกันว่า ข้อ 6 ของระเบียบสำนักนายกฯ ทำให้ข้อกังวลเรื่องการละเมิดหลักการไม่ผลักดันใครก็ตามกลับไปเผชิญอันตรายกลับไปที่ประเทศต้นทางผ่อนคลายลง รวมถึงการกำหนดระยะเวลา ก็จะทำให้ผู้ต้องกักไม่ต้องอยู่ในสถานกักกันคนต่างด้าวยาวนานจนเกินไป

ในส่วนที่มีข้อกังวลเรื่องระยะเวลาการดำเนินการไปประเทศที่ 3 น้อยเกินไปหรือไม่ พักตร์วิภา มองว่า การกำหนดระยะเวลามีความสมเหตุสมผล และได้มีการพิจารณาร่วมกันแล้วว่าเป็นระยะเวลาที่ดำเนินการได้

สรพงค์ กล่าวว่า หากกรณีที่จนแล้วจนรอด ครบ 90 วันแล้ว แต่ยังไม่สามารถไปที่ประเทศที่ 3 ได้ ก็จะมี 2 ทางเลือก คือ

ส่งกลับประเทศต้นทางของคนต่างชาติ
เปิดโอกาสให้ประเทศอื่นๆ ยื่นหนังสือทางการทูตของรับตัว และดำเนินการรับไปตั้งถิ่นฐานใหม่ที่ประเทศของตัวเอง

หากมีกรณีที่ส่งไปกลับประเทศต้นทาง แต่ประเทศต้นทางไม่ยอมรับพลเมืองของตัวเองกลับไป ทาง สุรศักดิ์ ตัวแทนจาก สตม. บอกว่า สตม.ก็ต้องรับกลับมาดูแลในห้องกักตัวคนต่างด้าวต่อไป

นอกจากนี้ เพื่อให้การบังคับใช้กฎหมาย มาตรา 13 พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการซ้อมทรมานฯ มีหลักการ และแนวทางปฏิบัติที่ชัดเจน ธัญสุดา จากสำนักงานป้องกันและปราบปรามการซ้อมทรมานฯ เผยว่า ทางสำนักงานฯ กำลังอยู่ระหว่างพิจารณาทบทวนคู่มือการประเมินและตีความ (SOP) มาตรา 13 พ.ร.บ.ป้องกันการซ้อมทรมานฯ เพื่อเป็นแนวทางการประเมินให้กับทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ธัญสุดา กล่าวว่า ใน SOP จะระบุถึงแนวทางการประเมินความเสี่ยงหรือเหตุอันควรเชื่อได้ว่าจะถูกทรมาน การกระทำโหดร้าย หรืออุ้มหาย รวมถึงใครเป็นผู้ที่ถูกห้ามกระทำการส่งกลับ ซึ่งขณะนี้อยู่ระหว่างดำเนินการ และให้ข้อเสนอแนะกับทุกฝ่าย โดยเราเสนอให้แต่ละหน่วยงานมีการคณะกรรมการกลาง และเป็นอิสระ พิจารณาหลักการและตรวจสอบการทำงาน และหลักการการประเมินเหล่านี้จะยึดหลักการตามสำนักงานข้าหลวงใหญ่สิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) ซึ่งคาดว่าคู่มือ SOP ไม่เกิน 1 เดือนน่าจะสามารถเผยแพร่ให้หน่วยงานต่างๆ นำไปปรับใช้อย่างเป็นทางการ

'ขอให้สิทธิมนุษยชน นำกฎหมาย'

พงศกร อดีตรองเลขาฯ สมช. มีข้อเสนอถึงการออกแบบ SOP ว่าด้วยการตีความมาตรา 13 ของ พ.ร.บ.ป้องกันการซ้อมทรมานฯ ว่า เขาอยากให้รัฐเอาเรื่องสิทธิมนุษยชนนำหน้ากฎหมาย เพราะหากเราบังคับใช้ตามกฎหมายทุกกระเบียดนิ้ว อาจทำให้ผู้หนีภัยประหัตประหารต้องถูกส่งกลับไปเผชิญอันตรายที่ประเทศต้นทาง

ยกตัวอย่างกรณีของพม่า ที่ยังมีข้อถกเถียงกันด้านการตีความว่า การส่งกลับแรงงานพม่า ถือเป็นการละเมิดหลักไม่ผลักดันกลับไปเผชิญอันตรายที่ประเทศต้นทาง (Non-Refoulement) หรือไม่ เนื่องจากทางภาคประชาสังคม ก็มองว่าเข้าข่าย แต่ทาง สตม. มองว่า การเกณฑ์ทหารเป็นเรื่องของหน้าที่พลเมือง ต้องไปปกป้องประเทศชาตื จึงไม่สามารถเป็นเหตุให้ยุติการส่งกลับได้ และ สตม.ก็ไม่อาจล่วงรู้ได้ว่าคนที่ถูกส่งกลับต้องกลับไปเกณฑ์ทหารหรือไม่

พงศกร มองว่า ในประเด็นที่มีช่องโหว่ หรือมีเรื่องต้องให้พิจารณาจากหลายฝ่าย อย่างเช่น กรณีของพม่า สตม.อาจต้องพิจารณาข้อมูลอย่างรอบคอบ เพราะว่าการเกณฑ์ทหารไม่ได้เกิดขึ้นในสถานการณ์ที่ปกติ แต่การเกณฑ์ทหารของเผด็จการกองทัพ และต้องไปสู้ในสงครามกลางเมือง ต่อสู้กับประชาชนในประเทศตัวเอง ซึ่งเป็นสิ่งที่ทั่วโลกรับรู้และอยู่ในรายงานของสหประชาชาติ การส่งกลับให้กับรัฐบาลทหารพม่าเป็นเรื่องที่สมควรหรือไม่ ทาง สตม.อาจต้องพิจารณาเรื่องนี้ด้วย

การออกแบบ SOP ควรมีการหารือกันหลายฝ่าย ทั้งภาคประชาสังคม ฝ่ายวิชาการ หรือภาคส่วนต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เข้ามาร่วมออกแบบให้ละเอียด และอยู่บนหลักการสิทธิมนุษยชนให้มากที่สุด ลดข้อบกพร่อง หรือจุดอ่อนในส่วนต่างๆ เพื่อให้การทำงานของเจ้าหน้าที่อยู่ยึดโยงอยู่บนหลักสิทธิมนุษยชน นอกจากนี้ เขาอยากเสนอให้เลื่อนการออก SOP (แนวทางปฏิบัติ) ออกไปก่อน เพื่อให้มีเวลาพิจารณา และออกแบบให้รัดกุม เพราะถ้ามีข้อผิดพลาด การปฏิบัติจริงก็อาจมีปัญหา

ควรมีคณะกรรมการกลั่นกรองก่อนออกคำสั่งเนรเทศ

อดิศร ตัวแทนจาก MWG เผยว่า จุดยืนของเขา คืออยากให้ยกเลิกการใช้ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการเนรเทศ และหันไปแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวข้องมากกว่า ไม่ว่าจะเป็น พ.ร.บ.ส่งผู้ร้ายข้ามแดน พ.ร.บ.คนเข้าเมือง และ พ.ร.บ.เนรเทศ โดยอาจมีการแก้ไขตัวกฎหมายให้เท่าทันกับสถานการณ์ ณ ปัจจุบัน

อย่างไรก็ดี ถ้าไม่สามารถยกเลิกระเบียบได้ สมาชิก MWG อยากเสนอให้มีการออกแบบคู่มือหลักการปฏิบัติงาน (SOP) วางกรอบและระบบการพิจารณาการออกคำสั่งเนรเทศให้ชัดเจน ต้องมีการหารือกับหลายฝ่าย ทั้งภาครัฐ เอกชน ภาคประชาสังคม ประเทศที่รับผู้ลี้ภัย และภาควิชาการที่เกี่ยวข้อง เข้ามานั่งดูตัว พ.ร.บ.เนรเทศ ด้วยกัน เพื่อให้การออกแบบแต่ละขั้นตอนเอื้อประโยชน์ต่อการเนรเทศอย่างแท้จริง และคุ้มครองคนที่ไม่สามารถกลับประเทศต้นทางได้ เขายังมองด้วยว่า พ.ร.บ.เนรเทศ ยังมีข้อดีที่สามารถนำมาประยุกต์ช่วยออกแบบแนวทางการปฏิบัติได้อีกด้วย

นอกจากนี้ สมาชิกของ MWG เสนอว่า รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ควรใช้อำนาจออกประกาศตั้งคณะกรรมการกลั่นกรองเรื่อง ก่อนส่งเรื่องให้ปลัดกระทรวงมหาดไทย และ รมว.มหาดไทย เพื่อให้การผลักดันชอบด้วยกฎหมาย มีความรอบคอบ และไม่ขัดกับหลักสิทธิมนุษยชน

อดิศร กล่าวต่อว่า เนื่องจาก พ.ร.บ.เนรเทศ ไม่ได้มีการบังคับใช้มานาน ควรมีระบบกลไกการอุทธรณ์ เพื่อให้กรณีที่ชาวต่างชาติที่ไม่เห็นด้วยกับคำสั่งเนรเทศ สามารถอุทธรณ์เพื่อเพิกถอนคำสั่งได้

ในเรื่องการออกแบบคู่มือ SOP การออกคำสั่งเนรเทศของกระทรวงมหาดไทย เขามองว่าต้องเชื่อมโยงกับ SOP ของกระทรวงยุติธรรม ที่มีกลไกการคัดกรองคนที่ไม่สามารถส่งกลับประเทศต้นทางได้

ในระยะยาว อดิศร มองว่า โจทย์สำคัญคือรัฐบาลต้องมียุทธศาสตร์ในการแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวกับการผลักดันผู้ลี้ภัย พ.ร.บ.คนเข้าเมือง พ.ร.บ.เนรเทศ และ พ.ร.บ.ส่งผู้ร้ายข้ามแดน โดยหลายฝ่ายควรมานั่งประเมินสถานการณ์ร่วมกัน และวางทิศทางว่าเราจะแก้ไขกฎหมายอย่างไรต่อจากนี้

รายงานพิเศษ

สำรวจ 4 จุดท่วมหนักกรุงเทพฯ ปชช.ขาดน้ำ-อาหาร กระทบเที่ยวบินสุวรรณภูมิ จนท.เร่งระบายน้ำกู้วิกฤต

XmasUser — Thu, 01 Oct 2026 19:41:49 +0000

สำรวจ 4 จุดท่วมหนักกรุงเทพฯ ปชช.ขาดน้ำ-อาหาร กระทบเที่ยวบินสุวรรณภูมิ จนท.เร่งระบายน้ำกู้วิกฤต

ภาพประกอบ และรายงาน : ณัฐพล พันธ์พงษ์สานนท์

XmasUser Fri, 2026-10-02 - 02:41

สำรวจสถานการณ์กรุงเทพฯ พื้นที่ท่วมหนัก 4 จุด เคหะร่มเกล้า-เคหะคลองจั่น เจอสูง 1.5 เมตร ประชาชนเดือดร้อน ขาดแคลนน้ำ-อาหาร กระทบเที่ยวบินสุวรรณภูมิ เจ้าหน้าที่เร่งระบายน้ำกู้วิกฤต

ผลกระทบจากฝนตกหนักสะสมยาวนานถึง 48 ชม. ส่งผลให้หลายพื้นที่ในเขตกรุงเทพมหานคร เกิดน้ำท่วมขังฉับพลัน โดยเฉพาะพื้นที่แอ่งกระทะ และโซนตะวันออก 4 จุด ได้แก่ เคหะคลองจั่น ถนนเพชรบุรี ถนนรามคำแหง และเคหะร่มเกล้า กำลังได้รับความเดือดร้อน ประชาชนหลายพันครอบครัวขาดแคลนอาหารและน้ำ

ผู้อ่านสามารถคลิกลูกศร ซ้าย-ขวา เพื่อเลื่อนดูภาพได้

เคหะคลองจั่น วิกฤตหนัก น้ำท่วมสูงกว่า 1.5 เมตร

ระหว่าง 27-29 ก.ย. 69 ที่ชุมชนเคหะคลองจั่น เขตบางกะปิ เผชิญระดับน้ำท่วมสูง 1-1.5 เมตร รถยนต์และจักรยานยนต์จมน้ำเสียหายทั้งหมด กระทบประชาชนกว่า 5,000 ครอบครัว เจ้าหน้าที่การไฟฟ้าจำเป็นต้องตัดกระแสไฟฟ้าเพื่อความปลอดภัย ก่อนทยอยจ่ายไฟกลับมาช่วง 20.00 น. และสั่งห้ามเข้า-ออกพื้นที่ ชาวบ้านบนแฟลตขาดแคลนอาหารและน้ำดื่ม ต้องรอคอยความช่วยเหลือผ่านทางเรือเท่านั้น ล่าสุด กทม. ได้ติดตั้งเครื่องสูบน้ำท่อซิ่ง บริเวณแยกนิด้าและถนนเสรีไทย เพื่อเร่งระบายน้ำออกจากพื้นที่

ถนนเพชรบุรี อัมพาต รถจมน้ำจอดทิ้งเกลื่อน

บริเวณถนนเพชรบุรี ใจกลางเมือง เกิดน้ำท่วมขังฉับพลันสูง 40-50 ซม. โดยเฉพาะช่วงแยกมักกะสัน และช่วงทองหล่อถึงพัฒนาการ ส่งผลให้รถยนต์ที่สัญจรผ่านเครื่องยนต์ดับ ตกค้างอยู่บนถนนเป็นจำนวนมาก

รามคำแหงน้ำท่วมสูงถึงอก นศ.เดินลุยน้ำซื้อชาเย็นหวานร้อย

ย่านรามคำแหง เขตบางกะปิ คลองแสนแสบเอ่อล้นเข้าท่วมพื้นที่ต่ำ ระดับน้ำสูงถึงหน้าอก แต่ช่วงเย็นบรรยากาศยังคงคึกคัก บรรดานักศึกษา ม.รามคำแหง พากันเดินลุยน้ำออกมาหาซื้ออาหารกันเป็นจำนวนมาก และที่ขาดไม่ได้คือชาเย็นหวานร้อย โดยนักศึกษาจากจังหวัดนราธิวาส บอกว่า "ตัวเองเป็นคนนราธิวาส เจอน้ำท่วมเป็นประจำ และน่ากลัวกว่านี้มาก เพราะเป็นน้ำป่าไหลแรง อันนี้แค่น้ำขังเท่านั้น"

'เคหะร่มเกล้า' จมน้ำ กระทบถึงสนามบินสุวรรณภูมิ

ขณะที่ชุมชนเคหะร่มเกล้า เขตลาดกระบัง ซึ่งเป็นจุดรับน้ำสุดท้ายของกรุงเทพฯ ระดับน้ำท่วมขังสูงกว่า 1.5 เมตร โดยเฉพาะโซนตึกชั้นในระดับน้ำสูงถึงคอ รถยนต์จมน้ำมิดคัน ชาวบ้านขาดแคลนน้ำ อาหาร และน้ำที่ท่วมขังเริ่มส่งกลิ่นเหม็น เจ้าหน้าที่กู้ภัยและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งระดมความช่วยเหลือ แต่การระบายน้ำเป็นไปได้ช้า เนื่องจากเป็นพื้นที่ต่ำสุดในโซนตะวันออก

สถานการณ์น้ำท่วมขังเป็นวงกว้าง ส่งผลกระทบต่อท่าอากาศยานสุวรรณภูมิ เนื่องจากพนักงานและเจ้าหน้าที่ภาคพื้น ไม่สามารถเดินทางมาทำงานได้ตามปกติ ส่งผลให้เที่ยวบินของสายการบินไทยประสบปัญหาล่าช้าเกือบ 100% ประกาศยกเลิกเที่ยวบินไปแล้ว 33 เที่ยวบิน และมีกระเป๋าสัมภาระตกค้างสะสมถึง 5,600 ใบ โดยผู้โดยสารต้องรอรับกระเป๋านานกว่า 12 ชั่วโมง โดยไม่มีการแจ้งข้อมูลล่วงหน้า

ทางด้านสำนักการระบายน้ำ กทม. ระบุว่า ขณะนี้ได้ระดมกำลังเจ้าหน้าที่และติดตั้งเครื่องสูบน้ำ เข้าประจำจุดวิกฤตทั้งหมดแล้ว เพื่อเร่งระบายน้ำออกจากพื้นที่ บรรเทาความเดือดร้อนของประชาชนโดยเร็วที่สุด

รายงานพิเศษ

‘พัฒนาชีวิตคนเกาะรัตนโกสินทร์’ ชื่อหรูปฏิบัติการฟ้าผ่า ‘ย้ายคนไร้บ้าน’ ‘ไม่มีงานทำ’ แกนปัญหาที่ไม่เคยแก้ได้

See Think — Fri, 25 Sep 2026 05:34:32 +0000

‘พัฒนาชีวิตคนเกาะรัตนโกสินทร์’ ชื่อหรูปฏิบัติการฟ้าผ่า ‘ย้ายคนไร้บ้าน’ ‘ไม่มีงานทำ’ แกนปัญหาที่ไม่เคยแก้ได้

เรื่อง: ศศิธร อักษรวิลัย

ภาพปกถ่ายโดย ภัทรภร ผ่องอําไพ

See Think Fri, 2026-09-25 - 12:34

‘เกาะรัตนโกสินทร์’ สถานที่สำคัญอันเป็นหัวใจสำคัญทางเศรษฐกิจและอัตลักษณ์ของกรุงเทพมหานคร กำลังเดินทางสู่จุดเปลี่ยนผ่านสำคัญ ทั้งการปรับภูมิทัศน์ครั้งใหญ่ เปลี่ยนแปลงรูปแบบตึก สร้างรถไฟฟ้าใต้ดิน ไหนจะงานสำคัญงานใหญ่ที่สนามหลวง ซึ่งนั่นยังส่งผลต่อชีวิตของผู้คน(ไร้บ้าน)บริเวณนั้นอีกด้วย

“ที่ผ่านมาเป็นช่วงที่มีงานที่สนามหลวง ถ้าไม่อยู่ข้างใน (บ้านอิ่มใจ) ก็โดนจับ โดนไล่ไปไกลๆ ถ้าไม่จับก็อยู่ข้างนอก ถ้าเขาจัดระเบียบก็อยู่ข้างใน” พงศ์ คนไร้บ้านที่อาศัยแบบรายวันในบ้านอิ่มใจ กล่าว

ไม่กี่สัปดาห์ที่ผ่านมา ปรากฏภาพจากเพจของ กทม. ที่มีเทศกิจ เจ้าหน้าที่ทหารและตำรวจจำนวนมาก ลงพื้นที่รอบเกาะรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะถนนราชดำเนิน ซึ่งกลายเป็นข่าวใหญ่ในหน้าสื่อ โดยสื่อหลายสำนักพาดหัวว่าเป็นการ “จัดระเบียบคนไร้บ้าน”

กทม. ลงพื้นที่เชิงรุก รับฟังความต้องการของคนไร้บ้าน-คนไร้ที่พึ่ง เพื่อเชื่อมต่อการช่วยเหลือ-พร้อมสร้างโอกาสด้านอาชีพ ควบคู่จัดการพื้นที่สาธารณะอย่างเป็นระบบ (ภาพเมื่อ 30 ส.ค. 2569 จากเพจเฟซบุ๊ก กรุงเทพมหานคร)

จากนั้นโลกออนไลน์ก็เกิดเสียงวิพากษ์วิจารณ์อย่างมากเรื่องการนำเจ้าหน้าที่ความมั่นคงมาด้วย อีกทั้งหลายฝ่ายก็มองว่าเป็นการซุกปัญหาการจัดระเบียบแบบนี้ไม่เคยแก้ปัญหาคนไร้บ้านในที่สาธารณะได้จริงๆ กลับเป็นแค่เป็นการไล่ให้คนไร้บ้านไปอยู่ที่อื่นแทน

ปฏิบัติการในครั้งนี้กทม.ระบุว่าเป็นการร่วมมือจากหลายภาคส่วน ได้แก่ กทม. กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ตำรวจ ทหาร และทีมแพทย์ ลงพื้นที่คัดกรอง ช่วยเหลือและส่งต่อคนไร้บ้าน โดยยึดความสมัครใจ ด้านผู้ว่า กทม. ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ย้ำว่าเป้าหมายไม่ใช่การจับกุม แต่คือการช่วยให้ประชาชนเข้าสู่ระบบการดูแล และมีโอกาสกลับมาใช้ชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี

ภาพจำยังชัดเจน

ภาพของตำรวจทหารที่ลงพื้นที่เช่นนี้ เป็นภาพที่สร้างความเข็ดขยาดให้กับคนไร้บ้านอย่างมาก เพราะเมื่อช่วงประมาณ 20 ปีก่อน ก็มีเจ้าหน้าที่ฝ่ายความมั่นคงในเครื่องแบบลงพื้นที่ไล่จับ กวาดต้อน คนไร้บ้านให้เข้าไปอยู่สถานสงเคราะห์

“เขามาเราก็วิ่งหนี ถ้าไม่หนีก็โดนจับ ของที่ซื้อมาขาย (เจ้าหน้าที่) ก็เอาไป ดิฉันวิ่งหนี เพื่อนก็โดน (เจ้าหน้าที่เอาตัวไป) ไม่รู้ว่าเขาเอาไปไว้ที่ไหน เขาหายไปเลย” อ้อย อดีตคนไร้บ้านผู้ประสบภัยจากการจัดระเบียบคนไร้บ้านเมื่อปี 2551 เล่า

ส่วนป๋อง บอกว่าอยู่บริเวณสนามหลวงมาตั้งแต่ปี 2525 สมัยก่อนเป็นการไล่จับแบบจู่โจม ป๋องไม่เคยถูกจับเพราะหนีไปก่อน แต่พอหยุดกวาดล้างก็กลับมาอยู่ที่เดิม

“เขาพาไปที่อยู่ที่กินก็จริง แต่มันไม่มีงานทำ มันต้องมีงานทำ มีที่อาศัย มีที่รักษาโรค” ป๋องว่า

นี่คือภาพจำ ‘การจัดระเบียบคนไร้บ้าน’ ซึ่งไม่มีใครคาดคิดว่าจะเกิดภาพเช่นนี้ขึ้นอีกครั้งในปี 2569

ไม่ได้จัดระเบียบ แต่ ‘พัฒนาชีวิตคนเกาะรัตนโกสินทร์’ ?

“การใช้เจ้าหน้าที่นอกจาก พม. (กระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์) หรือ กทม.ที่เป็นเจ้าของพื้นที่ มันเป็นการลิดรอนสิทธิศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของเขา พี่น้องคนไร้บ้านเขาไม่ได้ผิดอะไร เพียงแต่เขาเป็นคนจนที่ไม่รู้จะไปไหน” สมพร หาญพรม หัวหน้าโครงการคนไร้บ้าน มูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัยกล่าว

สมพรชี้ว่านี่เป็นการตีตราว่าคนไร้บ้านต้องถูกจัดการ ยิ่งในสังคมที่ไม่เข้าใจคนไร้บ้านก็ยิ่งทำให้เกิดความไม่เข้าใจมากขึ้น การสร้างมุมมองแบบนี้ทำให้สังคมมองคนไร้บ้านว่าเป็นปัญหา สุดท้ายจะเป็นการสร้างความหวาดระแวงคนไร้บ้านแทน

สมพรยังเล่าถึงการกระจายตัวของคนไร้บ้านว่า คนที่พอมีกำลังก็เคลื่อนย้ายไปอยู่ที่อื่น

ฐาปนีย์ ศิริสมบูรณ์ ผอ.ศูนย์คุ้มครองและเสริมสร้างคุณภาพชีวิต กทม. กระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ระบุว่า ที่จริงแล้วปฏิบัติการนี้ชื่อว่า ‘การยกระดับคุณภาพชีวิตคนในเกาะรัตนโกสินทร์’ และย้ำว่านี่ไม่ใช่ ‘การจัดระเบียบ’ ซึ่งเป็นคำที่รุนแรง ปฏิบัติการนี้เป็นส่วนหนึ่งของนโยบายที่เกี่ยวเนื่องกับ ‘การปรับภูมิทัศน์เกาะรัตนโกสินทร์’ เพื่อให้เอื้อต่อการเป็นสถานที่ท่องเที่ยวที่ถือเป็นหน้าเป็นตาของประเทศ และแถวถนนราชดำเนินก็เป็นบริเวณที่มีคนไร้บ้านอยู่จำนวนมาก

ฐาปนีย์กล่าวถึงรูปแบบการทำงานว่า แต่ละส่วนมีอำนาจแบบไหนก็ดำเนินการไปตามนั้น เรื่องของการจัดระเบียบพื้นที่เป็นความรับผิดชอบของ กทม. ส่วนการคุ้มครองคนไร้บ้านจะเป็นหน้าที่ของ พม. ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง เทศกิจจะดำเนินการตาม พ.ร.บ.รักษาความสะอาดฯ และหากคนไร้บ้านยินยอมที่จะได้รับความคุ้มครองก็จะเป็นการส่งต่อให้ พม.ต่อไป

ตั้งแต่ช่วงปลายเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา มีคนไร้บ้านเข้าสู่ระบบคัดกรองแล้ว 97 ราย ฐาปนีย์ว่า ตัวเลขดังกล่าวถือว่ายังน้อย ครั้งนี้เป็น ‘การเชิญชวน’ ให้คนไร้บ้านเข้าสู่กระบวนการคุ้มครองที่มีให้เลือกทั้ง ‘บ้านอิ่มใจ’ และศูนย์คุ้มครองของ พม. ส่วนใหญ่คนไร้บ้านเลือกไปอยู่บ้านอิ่มใจ แต่เนื่องจากว่าปฏิบัติการมีหลายหน่วยงานรวมทั้งทั้งทหารและตำรวจในเครื่องแบบ ภาพที่ออกมาจึงดูน่ากลัวและสื่อไปในทางบังคับ ใช้ความรุนแรง

“ปลายทางคือเราต้องการให้คนไร้บ้านหลุดพ้นจากการเป็นคนไร้บ้าน ความเป็นระเบียบเรียบร้อยก็ส่วนหนึ่งในเชิงพื้นที่ แต่เรามองเรื่องการให้โอกาส สร้างโอกาสในการพัฒนาคุณภาพชีวิตเพื่อกลับไปสู่สังคมมากกว่าจะกลับไปเป็นคนไร้บ้าน” ตัวแทนจาก พม.กล่าว

‘โครงการบ้านอิ่มใจ’ รองรับการเข้าพักได้วันละ 200 คน ผู้ที่จะเข้าพักต้องเข้าฝึกอาชีพและการออมเงินเป็นเวลา 7 วัน โดยจะอาศัยอยู่ที่นี่ได้สูงสุดเพียง 2 เดือน ส่วนผู้ที่ไม่ต้องการเข้าฝึกอาชีพก็จะอยู่ได้ชั่วคราวเป็นรายวัน

เปิดโครงการครั้งแรกวันที่ 10 พฤศจิกายน 2555 ต่อมา 14 มีนาคม 2562 ในสมัยที่ พล.ต.อ.อัศวิน ขวัญเมือง เป็นผู้ว่าฯ มีมติให้คืนพื้นที่ประปาแม้นศรี(เดิม) ให้กับสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ในเดือนกันยายน 2562 เนื่องจาก กทม. เช่าพื้นที่ดังกล่าวในอัตราปีละ 28 ล้านบาท ตั้งแต่ปี 2555 – 2562 แต่กลับใช้พื้นที่ไม่คุ้มค่าประกอบกับคนไร้ที่พึ่งเข้าพักอาศัยอยู่ไม่มาก ในครั้งนั้น กทม. กำหนดให้คนไร้ที่พึ่งออกภายในเดือนมิถุนายน 2562

จนกระทั่ง 29 กุมภาพันธ์ 2567 ปรากฏข่าวเกี่ยวกับโครงการบ้านอิ่มใจอีกครั้ง โดยชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าฯ กทม.คนปัจจุบัน มีแผนจะเปิดให้บริการโดยกลับไปเช่าพื้นที่สำนักการประปาสาขาแม้นศรี(เดิม) กับสำนักงานทรัพย์สินฯ อีกครั้งเป็นสัญญาเช่า 30 ปี ภายหลังได้กลับมาดำเนินการอีกครั้งภายใต้ กทม.และองค์กรภาคีที่ทำงานกับคนไร้บ้าน เช่น มูลนิธิอิสรชน มูลนิธิกระจกเงา มูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย เป็นต้น มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ที่พักและดูแลคนไร้บ้าน/ไร้ที่พึ่งอย่างเป็นระบบ โดยเพิ่งกลับมาเปิดให้บริการเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมา

ภาพจากเพจเฟซบุ๊ก บ้านอิ่มใจ สำนักพัฒนาสังคม กรุงเทพมหานคร

ตั้งทีมแก้ปัญหา แต่ (ยัง) ไร้เจ้าภาพ

ศานนท์ หวังสร้างบุญ รองผู้ว่าฯกทม. ชี้แจงว่า กทม. ไม่ได้ใช้คำว่า ‘จัดระเบียบ’ การจัดระเบียบเดียวที่ กทม.ใช้คือการจัดระเบียบการแจกอาหาร ซึ่งพูดมาก่อนหน้านี้แล้วว่าไม่อยากให้แจกในที่สาธารณะ แต่อยากให้แจกอาหารในพื้นที่ที่จัดเตรียมไว้ให้

“ต้องบอกว่าการดูแลพื้นที่สาธารณะ ทางเทศกิจนำโดย กทม.ก็ทำปกติอยู่แล้ว” ศานนท์กล่าวต่ออีกว่าตนไม่รู้ว่าที่ผ่านมาเกิดอะไรขึ้นเพราะมีกรณีของการทะเลาะวิวาทเยอะมากผิดปกติ ทำให้เจ้าหน้าที่เวลาต้องเดินไปตรวจ 2-3 คน รู้สึกไม่ปลอดภัย จึงเป็นที่มาของการที่มีเจ้าหน้าที่ฝ่ายความมั่นคงมาช่วย

รองผู้ว่าฯ กทม. มองว่าถ้าการลงมือทำตอนนี้ถือเป็นโอกาสที่ดี ไม่อย่างนั้นก็ไม่รู้จะทำตอนไหน อีกทั้งตอนนี้ยังมีการตั้งทีมสหวิชาชีพ (MDT) ที่มีหลายหน่วยหลายองค์กรมาร่วม กทม.ก็ต้องรับผิดชอบเรื่องการปรับปรุงพื้นที่ให้เหมาะสมมากขึ้น และต้องหาทางออกระยะยาว

MDT คือทีมสหวิชาชีพที่ตั้งขึ้นมาช่วยเหลือเคส และกำลังอยู่ในช่วงตั้งไข่ ในทีมประกอบด้วยนักสังคมสงเคราะห์ จาก พม. นักอนามัยจากสำนักการแพทย์ กทม. และเจ้าหน้าที่ด้านสุขภาพจิตจากกรมสุขภาพจิต รวมถึงนักกฎหมาย มาประชุมร่วมกัน

ความท้าทายที่สุดก็คือ ‘ไม่มีใครเป็นเจ้าภาพ’ ศานนท์ระบุว่าหากจะให้ กทม.เป็นเจ้าภาพเลยก็จะเป็นการดำเนินการมากกว่าที่ กทม.มีอำนาจทำได้ ส่วนทีมสหวิชาชีพก็ยังถือว่าเป็นเฉพาะกิจ โดยธรรมชาติแล้วงานที่รวมหลายภาคส่วน มักจะไม่มีเจ้าภาพ พอเริ่มลงมือทำเลยเป็นลักษณะดำเนินงานตามวาระเป็นครั้งๆ ไป จึงควรมีการออกแบบกลไกให้ชัดเจนว่าใครรับผิดชอบส่วนไหน

สั่งลงมาแล้วปฏิบัติเลย?

ภาพของปฏิบัติการดังกล่าว ไม่เพียงแต่สร้างความตกใจให้สาธารณชน แต่ยังรวมไปถึงองค์กรเอกชนที่ดูแลและทำงานกับคนไร้บ้านด้วย ราวกับว่าครั้งนี้มีการสั่งการลงมาแล้วลงมือปฏิบัติเลยอย่างไรอย่างนั้น

อัจฉรา สรวารี เลขาธิการมูลนิธิอิสรชน ซึ่งทำงานกับคนไร้บ้านบริเวณถนนราชดำเนิน ระบุว่า เรื่องนี้ไม่ได้มีการพูดคุยมาก่อนหน้า และไม่คิดว่าในวันแรกของการจัดระเบียบจะมีตำรวจทหาร 10-20 นาย ลงพื้นที่เดินตามตรอกซอกซอย

“ไม่ต้องเดินไปหรอก แค่ตั้งแถว พี่น้องคนไร้บ้านที่พอลุกขยับได้เขาก็จะออกจากพื้นที่ด้วยความกลัวแล้ว ภาพนั้นมันเป็นการทำลายการทำงานร่วมกันในอดีต ไม่ว่าภาครัฐหรือเอกชน ที่เราพยายามมาหลายๆ ปีหลังโควิด ในการชวนพี่น้องคนไร้บ้านเข้าสู่ระบบ”

อัจฉราระบุว่า การจัดระเบียบครั้งนี้ราวกับว่ามีหน่วยงานหนึ่งสั่งการมา ส่วนอีกหน่วยงานหนึ่งก็ยังไม่รู้ว่ามีการสั่งการไปแล้ว และในช่วงที่มีการจัดระเบียบ อัจฉราระบุว่า เต็นท์จุดดร็อปอินของมูลนิธิอิสรชนในตรอกสาเกที่เป็นจุดช่วยเหลือคนไร้บ้านมาหลายปีถูกสั่งรื้อไปด้วย แต่ต่อมากลับมีการให้หน่วยงานอื่นมาตั้งเต็นท์ขายของในพื้นที่เดิมแทน ซึ่งรองผู้ว่าฯ เผยภายหลังว่าตนก็ยังไม่ทราบเรื่องนี้

“วันแรกนึกว่าผู้ก่อการร้ายเกิดขึ้นที่ตรอกสาเก แค่ไม่มีอาวุธปืน” อัจฉราให้สัมภาษณ์เพิ่มเติมกับประชาไทถึงวันที่มีการจัดระเบียบเริ่มต้นที่ตรอกสาเก พร้อมย้ำว่าเมื่อเอาคนไร้บ้านออกจากพื้นที่สาธารณะแล้ว ต้องมีคำตอบให้ด้วยว่าจะไปทางไหนต่อ แต่ตอนนี้ไม่มีกลไกให้ไปไหนได้เลย พูดง่าย ๆ ว่า “ตัน”

เนื่องจากว่าทางเครือข่ายไม่ได้รับความชัดเจนเรื่องกรอบเวลาและพื้นที่ในการปฏิบัติการ มีแค่การระบุกว้างๆ ว่าจะทำไปเรื่อยๆ ทั่วกรุงเทพฯ ซึ่งในตอนนี้เขตอื่นนอกเกาะรัตนโกสินทร์ เช่น บางพลัด ก็เริ่มทำแบบเดียวกันแล้ว อัจฉราแสดงความกังวลว่า ถ้าพื้นที่อื่นๆ ไม่ว่าจะในกรุงเทพฯ หรือต่างจังหวัด เห็นว่าโมเดลนี้ได้ผล ก็อาจจะทำตาม สุดท้ายจะเป็นการทำลายความพยายามที่จะสู้ให้เกิดระบบสวัสดิการ ระบบช่วยเหลือ

เมื่อทางการให้เหตุผลว่าการจัดระเบียบพื้นที่ในกรุงเทพฯ เป็นหน้าที่ตามปกติของ กทม.อยู่แล้ว จึงเกิดคำถามว่าในการปรับภูมิทัศน์รอบนี้มีความเร่งด่วนมากน้อยเพียงใดจึงทำให้ต้องมีกระบวนการรวบรัดเช่นนี้ เพราะปฏิบัติการครั้งนี้ไม่ได้ประสานไปทางเครือข่ายภาคเอกชน

ด้านศานนท์ระบุว่า ตนก็ไม่ทราบถึงเหตุผลของความเร่งด่วนเช่นกัน ก่อนจะอธิบายว่าตอนนี้มีหลายภารกิจที่ต้องทำช่วงนี้อยู่ด้วย จึงต้องมีฝ่ายอื่นมาช่วยสนับสนุน แต่อย่างไรก็ตาม อยากให้มองเป็นโอกาส เพราะงานนี้ไม่เคยสำเร็จได้ด้วยองค์กรเดียวอยู่แล้ว นี่จึงเป็นโอกาสที่จะทำให้งานไปถึงฝั่งได้เร็วที่สุด

ส่วนเรื่องประเด็นการจัดระเบียบพื้นที่สาธารณะจนก่อให้เกิดภาพเช่นนั้นออกมาก็ต้องรับข้อห่วงใยไป แม้ตนไม่ทราบเรื่องวันที่แน่ชัด รวมถึงความเข้มข้นของปฏิบัติการนี้ด้วย เมื่อมีคำถามว่าจะทำแบบนี้ต่ออีกกี่วัน รองผู้ว่าฯ กทม.รับอย่างติดตลกว่า ไม่สามารถตอบแน่ชัดได้ พร้อมระบุว่าพื้นที่สาธารณะเป็นสิ่งที่ต้องดูแลอยู่แล้ว ต้องทำไปต่อเนื่อง

หัวใจสำคัญคือ มีงานทำ

ปลายทางของปฏิบัติการนี้คือ ‘การเชิญชวน’ คนไร้บ้านเข้าสู่สถานคุ้มครองที่จัดไว้ให้เพื่อ ‘ยกระดับคุณภาพชีวิต’ ฟังดูเป็นเรื่องที่ดีที่คนไร้บ้านจะได้ไม่ต้องอยู่ข้างนอก แต่สังคมไม่ได้เข้าใจกระบวนการข้างในนั้น ไม่เข้าใจว่า เมื่อมีบ้านอุ่นใจให้เข้าไปอยู่แล้ว จะออกมานอนข้างนอกอีกทำไม นั่นก็เพราะแท้จริงแล้ว มันไม่มีต้นทุนให้ไปต่อ ไม่ต่างจากการถูกทิ้งไว้กลางทางแบบงงๆ

สิทธิพล ชูประจง หัวหน้าโครงการ ‘จ้างวานข้า’ มูลนิธิกระจกเงา กล่าวว่า กลไกในบ้านอิ่มใจตอนนี้เน้นไปที่การฝึกอาชีพที่ไม่นำไปสู่การถูกจ้างงาน ไม่มีตลาดงานรองรับ คนไร้บ้านก็รู้ว่าฝึกไปก็ไม่ได้อะไร แต่ก็ต้องยอมรับเงื่อนไขการฝึกอาชีพ เพราะเป็นเงื่อนไขการเข้าบ้านอิ่มใจ ส่วนคนที่ไม่ฝึกอาชีพก็ต้องลงทะเบียนเข้าพักรายวันไป

สิทธิพลเล่าว่า การจัดระเบียบล่าสุด คนไร้บ้านส่วนมากเลือกไปบ้านอิ่มใจ แม้มีที่พัก อาหาร ห้องอาบน้ำ แต่พอเข้าไปจริงๆ ก็วุ่ยวายพอสมควร เพราะการจัดระเบียบครั้งนี้ไม่สามารถทำให้คนได้เข้าถึงที่นอนที่เหมาะสมได้ ส่วนหนึ่งต้องออกมานอนภายนอกอาคาร นอนพื้น เหมือนคนไร้บ้านปกติที่อาศัยอยู่ข้างนอก ซึ่งเป็นภาพที่แทบจะกลายเป็นความปกติของสถานคุ้มครอง

จากสถิติปัจจุบัน สถานคุ้มครองคนไร้บ้าน/ไร้ที่พึ่งมี 11 แห่งทั่วประเทศ เพดานสูงสุดที่แต่ละที่รับได้คือประมาณ 300 แต่มีคนไปอยู่จริงประมาณ 500 คน ทำให้ต้องมีการเฉลี่ยทรัพยากร ถ้าหากต้องรับคนไร้บ้านเข้าไปอยู่ ก็ต้องคำนึงถึงเรื่องคุณภาพชีวิตที่ดีด้วย คนที่เข้าไปอยู่ในสถานคุ้มครองมีหลากหลายมาก อีกทั้งนิยมของคำว่า ‘คนไร้ที่พึ่ง’ มีความหมายกว้าง สุดท้ายแล้วไม่ว่าจะเป็นผู้สูงอายุ ผู้ป่วย หรือคนพิการก็ไหลไปสู่สถานคุ้มครองหมด

สิทธิพลระบุว่า 80% ของ 11 แห่งทั่วประเทศ เป็นผู้ป่วยจิตเวชที่ต้องถูกฟื้นฟู ซึ่งคนปกติที่เป็นคนไร้บ้านก็ไม่อยากอยู่ร่วมกับผู้ป่วย ประกอบกับสถานคุ้มครองไม่มีกลไกที่จะพัฒนาคุณภาพชีวิตพวกเขาได้จริง ในปีๆ หนึ่ง คนที่ได้ออกจากสถานคุ้มครองแบบมีอาชีพ มีงานทำ แต่ละแห่งนั้นมีไม่เกิน 10 คน ส่วนคนที่เป็นผู้ป่วยจิตเวชมักจะเป็นการอยู่ระยะยาว เพราะไม่สามารถออกมาใช้ชีวิตข้างนอกได้

ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง ต้องมีการส่งต่อคนเพื่อไปยังกลุ่มที่ตรงตามเป้าหมาย เช่น คนพิการก็ต้องถูกโอนย้ายไปสถานสงเคราะห์ของคนพิการ แต่ประเด็นสำคัญของ พม. คือไม่สามารถถ่ายโอนไปได้ ซึ่งนี่เป็นปัญหาที่เกิดขึ้นภายในในกระทรวง

จากที่สิทธิพลเล่ามา พงศ์เป็นตัวอย่างที่ฉายให้เห็นภาพชัดที่สุดของชีวิตในบ้านอิ่มใจ เขาเล่าว่าเลือกนอนตรงแท็งก์น้ำข้างนอกอาคาร เป็นการลงทะเบียนรายวัน เพราะไม่อยากลงเรียนฝึกอาชีพ 7 วันตามเงื่อนไข ส่วนการนอนก็นอนตามมีตามเกิด ไม่มีที่นอนให้ ต้องเอาเสื่อปู มีหมอนของตัวเองมา ส่วนห้องน้ำก็มีรถห้องน้ำของ กทม.

พอฝนตกก็เข้าหลบฝนใต้อาคาร ฝนหยุดค่อยออกมาใหม่

แม้สถานการณ์จะไม่ต่างจากนอนข้างนอกมากนัก แต่พงศ์เล่าว่าในบ้านอิ่มใจมีข้าวแจก ถ้าอยู่ข้างนอกก็อาจจะเสี่ยงโดนเทศกิจหรือทหารมาจับ

ด้านสมพร จากมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย ระบุว่าคนไร้บ้านไม่ได้ต้องการที่อยู่ไปวันๆ แต่ต้องการงานที่มีรายได้มากพอเพื่อเข้าถึงที่อยู่อาศัยเองได้ เพราะนั่นคือทางที่จะทำให้พวกเขารู้สึกว่าตนเองมีศักดิ์ศรี

เมื่อมีรายได้แล้วคนไร้บ้านก็จะคิดต่อได้เองว่าจะไปทางไหนต่อ ส่วนการจัดหาที่อยู่อาศัยให้ก็จำเป็น ในแง่ของที่พักชั่วคราวเพื่อช่วยเหลือเบื้องต้น เช่น ที่พักฉุกเฉิน สำหรับคนที่มีความพร้อมขยับขยาย ตอนนี้มีโครงการที่เริ่มทำบ้างแล้ว คือโครงการอุดหนุนที่อยู่อาศัยที่เป็นห้องเช่าคนละครึ่ง สมพรชี้ว่าโครงการแบบนี้จะเป็นสิ่งที่ตอบโจทย์กว่า

โดยสรุปคือ ต้องทำให้คนไร้บ้านเห็นทางที่จะไปต่อ ดีกว่าเราไปบอกแค่ว่าต้องมาอยู่ที่นี่

แก้ทีไรเจอทางตัน (ทุกรอบ)

ในวันนี้ หลายฝ่ายเห็นตรงกันว่าสิ่งที่ต้องยอมรับก็คือกลัดกระดุมผิดตั้งแต่เม็ดแรก สิ่งที่สำคัญที่สุดคือก่อนมีปฏิบัติการเช่นนี้ ควรเตรียมกลไกให้พร้อมไว้ก่อน ไม่ใช่พอจัดระเบียบเสร็จแล้วก็ไม่รู้ว่าจะไปทางไหนต่อ และนี่ไม่ใช่ครั้งแรกที่จัดระเบียบคนไร้บ้านแล้วเจอทางตัน

สุดท้ายแล้วการจัดระเบียบครั้งนี้ก็คือการเอาคนไร้บ้านออกจากพื้นที่ (เพื่อเข้าสถานคุ้มครอง)

ในช่วงเวลาใดเวลาหนึ่งอาจเห็นผล แต่จะเห็นได้ว่าถ้าไม่มีรัฐสวัสดิการหรือกลไกเพื่อสนับสนุนให้คนไร้บ้านมีหนทางไปต่อ สุดท้ายการแก้ปัญหาก็ไม่ยั่งยืน คนที่ถูกเลิกจ้างตอนอายุ 40-50 ปีแล้วไม่มีรายได้ หรือเจ็บป่วย หรือแม้แต่คนไร้บ้านหน้าเก่าที่เคยหลุดจากความเป็นคนไร้บ้านไปแล้ว ก็อาจจะจบลงอยู่ข้างถนนได้เหมือนกัน

*เนื้อหาส่วนหนึ่งมาจากงานเสวนา “จัดระเบียบคนไร้บ้าน การปฏิบัติและทางเลือก” จัดโดยคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ข่าว