Пытанне аб юрыдычным статусе і культурна-палітычнай інтэрпрэтацыі афіцыйнай канцылярскай (у адпаведнасці з ІI і III Статутамі ВКЛ) мовы працягвае хваляваць гісторыкаў. Дыяпазон азначэнняў вельмі шырокі — ад «канцылярскай славянскага» (сучасная літоўская гістарыяграфія) ці «заходнярускія» да «старабеларускай» (беларуская гістарыяграфія і часткова літоўская гістарыяграфія) і «палескага» (украінскі даследчык Майсіенка).

Найперш трэба адзначыць, што тэрмін «старабеларуская мова» з'яўляецца канвенцыянальным і замацаваўся ў навуковай літаратуры дзякуючы Яфіму Карскаму, які ў сваім дакладзе на ІХ Археалагічным з'ездзе ў Вільні ў 1893 г. прапанаваў саму гэтую дэфініцыю: «По нашему мнению, старое западно-русское наречие, будучи разговорным в устах образованного общества, постоянно опиралось на язык простого народа местного белорусского племени. Вследствие указанного обстоятельства, по преобладанию в нём элементов белорусской речи, и называть его следует белорусским языком, прибавляя разве для отличия от современного белорусского наречия название старого» [1].

Сярод беларускіх спецыялістаў па гісторыі мовы дасягнута згода ў выкарыстанні для гэтага мовы тэрміна «старабеларуская літаратурна-пісьмовая мова» (Л. Шакун, А. Жураўскі). Вызначаны асаблівасці сістэмы лісты, фанетычнага ладу, граматычнай сістэмы, лексічнага складу гэтай мовы (А. Булыка, А. Жураўскі, І. Крамко, Ф. Янкоўскі), сукупнасць яго функцыянальных стыляў — дзелавы, свецка-мастацкі, рэлігійны (А. Жураўскі), зафіксаваныя іншыя формы існавання гэтай мовы — тэрытарыяльныя і сацыяльныя дыялекты, прастамоўі і інш (У. Свяжынскі). У Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі завершана праца над складаннем капітальнай лексікаграфічныя картатэкай пісьмовых помнікаў старабеларускай мовы і працягваецца выданне унікальнага лексікаграфічныя працы — « Гістарычнага слоўніка беларускай мовы». Акрамя таго, беларускімі гісторыкамі ў якасці саманазвы гэтай мовы выкарыстоўваецца тэрмін гістарычных крыніц таго часу — «руская» мова. Пры гэтым сам тэрмін ставіцца ў двукоссі, а часам і ў расійскамоўнай версіі выкарыстоўваецца адно -с.

Значна большую варыятыўнасць як проста ў назве, так і ў самой дэфініцыі гэтай мовы мы знаходзім у літоўскіх спецыялістаў. Вядомы гісторык і дыялекталогіі літоўскай мовы З. Зінкявічус характарызуе афіцыйны канцылярская мова ВКЛ як «старажытнацакроўнаславянскі, парадкам разведзены мясцовымі заходнеславянскіх моўнымі элементамі». На яго думку гэтая мова была штучным, так як будучы агульнадзяржаўным канцылярскай, ён не стаў гутарковай. Адначасова Зінкявічус прызнае, што ў адрозненне ад Маскоўскай дзяржавы на славянскі канцылярская мова ВКЛ моцны ўплыў аказаў гутарковая мова заходняй частцы ўсходнеславянскай тэрыторыі, на якой з цягам часу сфармаваліся сучасныя беларускую і ўкраінскую мовы. У канцы XVI ст. канцылярская мова была ўжо «беларусізавана». Літоўскі гісторык права К. Яблонскіс паказваў яшчэ большую «бездань» паміж «рускай» канцылярскай мовай ВКЛ і беларускай мовай. Гэты «рускую» мову ён лічыў агульным для Беларусі, Украіны і Маскоўскай Русі, выключна пісьмовай, узыходзячай да балгарскаму, якая мела агульнае з беларускай мовай не больш, чым пісьмовая лацінская мова з італійскія гаворкамі Міжземнамор'я. Таму, на яго думку, няправільна называць гэтую мову беларускай. Гісторык літоўскай мовы Й. Паленіс адзначае, што ў лінгвістычнай літаратуры пакуль цвёрда не ўсталявалася назва гэтай мовы. Прытрымліваючыся традыцыйнай схемы, Паленіс лічыць, што асновай канцылярскай мовы ВКЛ з'яўляецца старажытнаруская літаратурная мова, а механізм ўзнікнення першай з іх складаецца ў насычэнні старажытнарускага мовы асаблівасцямі заходніх гаворак, літоўскімі і польскімі элементамі. Літоўскі гісторык кнігі Л. Уладзіміравас указваў на тое, што асновай пісьмова-літаратурнай мовы з'яўляецца не царкоўнаславянская ці балгарскую мовы, а мясцовы гутарковую мову.

У нашы дні ў сувязі з рэалізацыяй праграмы выдання Метрыкі ВКЛ праблема дэфініцыі мовы зноў стала актуальнай для літоўскіх даследчыкаў, на гэты раз у першую чаргу для гісторыкаў-археаграфіі. С. Лазутку ў сваіх публікацыях Статутаў і Судовых кніг Метрыкі ВКЛ першай паловы XVI ст. выкарыстаў тэрмін «старабеларуская мова», акрамя таго лічачы, што ён быў не проста пісьмовым, але і гутарковай. Падставай для такіх высноў паслужыў аналіз запісаў судовых спраў, у якіх бачны «не проста фармуляр судовых спраў, але перадача жывы прамовы баяраў і нават сялян Мінскага, Кобрынскага паветаў». Лазутка таксама лічыць «самым цікавым», з пункту гледжання мовы, «што і літоўскія байорасы (баяры), і нават сяляне даюць паказанні, па нашым цвёрдым перакананні, на гэтай мове». У адрозненне ад археаграфіі і гісторыкаў-прававедаў Віленскага універсітэта гісторыкі і археаграфіі Інстытута гісторыі Літвы выкарыстоўваюць тэрмін «славянская канцылярская мова», часам ўжываецца нават тэрмін ХIX ст. — «заходнеруская мова». Але навацыяй апошняга часу стала вяртанне да тэрміна gud?, які пры ўсёй сваёй традыцыйнасці можа мае розныя каштоўнасна-псіхалагічныя канатацыі (С. Лазутка, Э. Гудавичюс, А. Дубоніс). У любым выпадку, гэта даволі канкрэтнае вызначэнне для літоўскай мовы, але праблема дэфініцыі мовы ў расійскамоўных тэкстах застаецца ў рамках літоўскай гістарыяграфіі адкрытай [2].

У літоўска-беларускай дыскусіі, што распалілася (А. Дубоніс — У. Свяжынскі) [3], пад пільны аналіз патрапілі і самі сацыялінгвістычныя дэфініцыі. А. Дубонис акцэнтавана заявіў аб сваім бачанні: «... мы маем справу з лінгвістычнай сумеснай жыццём (суіснаваньнем) і раўнавагай, якія склаліся за стагоддзя ў ВКЛ, а не з праблемы дзяржаўнай мовы... Дзяржаўны мова ў ВКЛ проста адсутнічаў. Пошукі такога можна назваць анахранічная метадам даследаванняў" [4].

Праблема канцылярскай мовы ВКЛ у апошняе дзесяцігоддзе стала вельмі актуальнай і для ўкраінскай гістарыяграфіі і звязана гэта з пошукам «моўнага кода культуры» («Історія української культуры»). Агульная выснова заключаецца ў тым, што "мова галіцка-валынскіх грамат, пазней грамат Малдаўскага княства, стаў фармавацца на аснове ўкраінскага мовы, дзелавой мову Вялікага княства Літоўскага акумуляваў рысы ўкраінскага і беларускага моў» (Яраслаў Ісаевіч). На раннім этапе вызначаюць ў ім былі ўкраінскія рысы, а з сярэдзіны XV ст. і асабліва з XVI ст. — беларускія [5].

Найноўшая канцэпцыя належыць украінскаму гісторыку мовы і дыялекталогіі В. Майсіенку, які лічыць, «руська мова» не ўзнікла на аснове жывых чорт аднаго з народаў, а «беларускі [моўнай] комплекс» супаў з «палескім». Таму ад XVI ст. ёсць сэнс казаць аб старабеларускай-палескім варыянце «руськай мовы», які ўжо выразна супрацьпастаўляць стараўкраінскаму [6].

У спрэчках гісторыкаў вельмі важная застаецца этнічная кампанента інтэрпрэтацыі, якая разумеецца ў сучасным значэнні, лінгвістычныя жа аспекты прымаюцца пад увагу вельмі рэдка. Справа ў тым, што этнічны маркер гэтай мовы дазваляе гісторыкам рабіць далейшыя высновы аб «этнакультурнай прыродзе» самога Вялікага Княства. Ці гатовыя гісторыкі, якія адстойваюць «нацыянальныя правы», казаць ад імя «за ўсё» Вялікага Княства Літоўскага, а не толькі ад імя сваіх нацыянальных гістарыяграфіі?

Усе вышэй прыведзеныя прыклады дыскусій тычыліся ўжывання пісьмовай мовы. Многія лінгвісты мяркуюць што ўсе тыпы пісьма цалкам выходзяць па-за межы мовазнаўства і што гэтая навука мае абмежавацца вывучэннем толькі гукавай (гутарковай) мовы. Але канадскі даследчык Генры Анры Глісон праз сваю канцэпцыю дэскрыптыўнай лінгвістыкі даводзіць, што паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная непарыўная сувязь. Пры вывучэнні і маўлення, і пісьма нярэдка выкарыстоўваюць тыя ж самыя метады, а іх структуры аказваюцца ў многіх адносінах падобнымі. Усё ж неабходна вельмі выразна размяжоўваць вуснае маўленне ад мовы пісьмовай і, у тым ліку ў гістарычных даследаваннях, асобна абумоўліваць гэты феномен — пісьмовую мову.

Асэнсаванне вопыту дыскусіі дазваляе сцвярджаць, што ў асобных спецыялізаваных галінах магчыма дасягнуць адэкватных ацэнак — адносна прававога статусу гэтай мовы, яго лінгвістычнай класіфікацыі. Але агульная дэфініцыя пакуль недасяжная. Падобнае вызначэнне, якое задаволіла б гісторыкаў розных школ і напрамкаў, магчыма толькі як канвэнцыйнае — на ўзроўні агульнага пагаднення, няхай і з пэўнай доляй умоўнасці.

[1] Карский Е.Ф. Что такое древнее западно-русское наречие // Труды IX Археологического съезда в Вильне. Т. 2. Москва, 1897. С. 70.

[2] Дзярновіч А. «Гуды» як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: «готы» ці «варвары»? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia ?azarskiego, 2013. С. 64-65.

[3] Гл.: Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскга. Т. ІІІ, 2004.

[4] Дубоніс, Артурас. Да праблемы дзяржаўнай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскга. Т. ІІІ, 2004. С. 218-219.

[5]Історія укра?нсько? культури. У 5 т. Т. 2. Укра?нська культура ХІІІ — першо? половини XVII століть. Ки?в: Наукова думка, 2001. С. 191.

[6] Мойсиенко В.М. Этноязыковая принадлежность «руськой мовы» во времена Вилекого княжества Литовского и Речи Посполитой // Славяноведение. 2007, № 5. С. 62.

1. Субстандарт як ўгнаенне, сыравіна для будучага слоўніка
Субстандартная лексіка ў кожнай мове мае сваю спецыфіку і ўтварае асобныя, у рознай ступені развітыя, лексічныя групы. Для беларускай мовы канца ХІХ ст. было характэрна шырокае развіццё жаргона, аб гэтым сведчаць шматлікія публікацыі розных часоў: Ф. Сцяпура (1880) [1, с. 377-390], А. Мейер (1786) [2, с. 86-137], С. Мікуцкі (1853) [3, с. 176-192], Ф. Стаўровіч (1870) [4, с. 1-35], Е. Раманаў (1890 і 1885), [5], [6] і інш. Канец ХХ – пачатак ХХІ ст. пазначаны ў Беларусі буйным развіццём трасянкі.
Субстандарты рускай мовы ХІХ ст. былі прадстаўлены т.зв. “афенскай” мовай, арго і жаргонамі на пачатку ХХ ст., і слэнгам на яго канцы. Сучасная чэшская мова не мае значнага разрыву паміж пісьмовым і размоўным варыянтамі, як гэта можам назіраць ў беларускай (літаратурная мова – трасянка), рускай (літаратурная мова – слэнг) ці ўкраінскай (літаратурная мова – суржык). Але і ў чэшскай мове ёсць свае субстандарты, стандартнай чэшскай мове прынята проціпастаўляць гантырку. Названыя субстандарты, таксама як трасянку ці суржык, носьбіты мовы ідэнтыфікуюць перадусім на аснове фанетычнай адрознасці.
Працэсс пранікнення субстандартнай лексікі ў стандартны слоўнік, як паказвае практыка, з’яўляецца заканамернай з’явай. Асабліва ярка ён працякае на працягу апошніх 25 гадоў у рускай мове, дзе інтэрвенцыя слэнгавых адзінак прыводзіць да значных пасунаў у стылістычнай парадыгме і размывае стылістычныя межы.

2. Наіўная і навуковая парадыгмы
Наіўная моўная карціна свету, заснаваная, як правіла, на народнай этымалогіі, структуруе свет на архетыповыя катэгорыі розных узроўняў, у тым ліку выдзяляе катэгорыю эмпатычных моўных з’яў і з’яў неэмпатычных. Эмпатыя і непрыязнь да моўных з’яў можа па-рознаму рэалізавацца ў наіўнага носьбіта мовы і лінгвіста. Як правіла, субстандартныя адзінкі, па сваёй прыродзе – адзінкі эмацыянальныя, негатыўна ці пазітыўна маркіраваныя. Ацэначнасць, як з’ява суб’ектыўная, дае магчымасць кожнаму асобнаму НН ўкладаць у новае слова свой уласны набор канататыўных адценняў, што будзе разыходзіцца з наборам канататаў ТАН, які зыходзіць не толькі з уласнага суб’ектыўнага успрымання, але ацэньвае лексічную адзінку зыходзячы з этымалогіі і яе гістарычнага развіцця.

3. Трасянка ў навуковай і наіўнай карціне міра
Адносіны да беларускай трасянкі (таксама як да ўкраінскага суржыка і рускага слэнга) прапаноўваюць шырокую шкалу палярных ацэнак. Трэба адзначыць, што палярную ацэнку гэтых з’яў выказваюць як НН мовы, так і ТАН. Цалкам пераважае негатыўная ацэнка названых з’яў. Гіперкарэктнасць у адносінах да трасянкі ставіць яе ў разрад пачварных з’яў. Адносячы да разраду субстандартаў рознаструктурныя (паводле спосабаў утварэння і сфер ужывання) нацыянальныя з’явы, як слэнг, трасянка і суржык (для двух апошніх аўтар гэтага артыкула прапаноўвае тэрміналагічнае азначэнне транскод [7, с. 171-190]), канстатуем іх афіцыйную выключанасць з пісьмовай формы мовы, ці выкананне імі стылістычнай функцыі ў пісьмовым тэксце, але адзначаем, што названыя з’явы маюць рознае паходжанне і структуру, а такім чынам, адрозніваюцца і іх стылістычныя функцыі. Трэба дадаць, што ў працэссе свайго развіцця субстандарты мяняюць сваю структуру і функцыі. Калі ў 90-я гады ХХ ст. рускі слэнг часта азначалі як мову моладзі, якая падкрэслівала адрознасць мышлення малодшай генерацыі ад старэйшай, то ў сучаснасці – рускі слэнг выконвае функцыю кансалідацыі нацыі, ён гучыць з вуснаў старэйшага і малодшага пакаленняў, без аглядкі на сацыяльную прыналежнасць яго носьбітаў. Пры чым той, хто карыстаецца слэнгам, не лічыцца ў РФ асобай неадукаванай ці малакультурнай.
Зусім інакш выглядаюць суадносіны нацыянальнай мовы і нацыянальнага субстандарта ў Беларусі. Яны звязаны перш за ўсё з сацыяльнай ідэнтыфікацыяй носьбіта трасянкі, на навуковым узроўні – з праблемай культуры мовы, пры вырашэнні якой большасць НН і ТАН выказваюць негатыўныя адносіны да “народнай граматыкі” трасянкі.
У гэтым кантэксце зноў жа ўзнікаюць адрозныя суадносіны літаратурнай мовы і субстандарта ў РФ (слэнг), Беларусі (трасянка) і Ўкраіне (суржык).
Выдатны пісьменнік і мовазнаўца К. Чукоўскі адзначаў, што гісторыя развіцця аргатычных слоў паказвае, што ніякія жаргоны не шкодзяць мове, таму што сфера іх выкарыстання вузкая, а з нарматыўнай мовай яны суадносяцца як пруд з акіянам. <...> Якімі б ні былі жаргоны, іх існаванне даказвае, што мова жыва і здарова. Толькі мёртвыя мовы не маюць жаргонаў [8, I].
Вядома, што беларуская і ўкраінская мовы карыстаюцца пераважна рускім слэнгам, значнага пласта нацыянальнага слэнга яны не маюць, што заканамерна – сучасны “пасляраспадавы” перыяд для постсавецкіх моў цалкам з’яўляецца перыядам залечвання ран і ўзнаўлення сваіх структурных узроўняў. Таксама як і астатнія мовы постсавецкай прасторы, беларуская і ўкраінская зрабілі свой пасільны унёсак у рускі слэнг (хата, базарить, трындеть і інш.).
Аднак прыведзеныя суадносіны нацыянальная мова – нацыянальны субстандарт адцяняюць праблемны ўзровень развіцця нацыянальнай мовы. Калі ў русскай мове мы назіраем суадносіны нацыянальная мова – нацыянальны субстандарт, то для украінскай і беларускай моў гэта парадыгма ўскладняецца тым, што нацыянальная мова ўступае ў канфліктагенныя адносіны з субстандартам, сфармаваным толькі часткова на аснове нацыянальнай мовы. Як вядома, другі складнік трасянкі і суржыка – чужы элемент – руская мова. І ў гэтым сэнсе выказванне К. Чукоўскага пра жаргоны (як субстандарты ўвогуле) нельга аплікаваць на сітуацыю беларускую ці ўкраінскую, г.зн. што нельга атаясамліваць любы нацыянальны субстандарт (у нашым прыкладзе трасянку і суржык) з жаргонам, хаця ў сваіх функцыях яны маюць шмат агульнага. Калі рускі слэнг з часам вылучае пласт агульнаўжывальнага слэнга, які ўваходзіць у рускую літаратурную мову ў якасці крэатыўнага эмацыянальнага элемента сучаснага слоўніка, то лексічныя элементы трасянкі і суржыка ў большай меры выконваюць дыфузную функцыю, размываючы не стылістычныя граніцы (як гэта адбываецца ў рускай мове), але спрыяюць парушэнню граматычнай структуры асобных класаў слоў.
Моўная “правільнасць”, а ў разгледжаным кантэксце – моўная норма, — паняцце праменлівае. Паводле Й. Халлера, моўная норма – рэлатыўнае паняцце, якое з часам змяняецца. У моўнай будзённасі рэалізуецца і катэгорыя прасторы, яна таксама праяўляецца пры ацэнцы моўнай “правільнасці”, таму што маўленне, як з’ява калектыўная, падпарадкоўваецца зменам, выплываючым з яе аб’ёму [9, с. 11].
Факт і формы існавання названых нацыянальных субстандартаў сведчаць пра тое, што кожная мова па-свойму рэагуе на ненатуральныя для яе інавацыі і выпрацоўвае ўласныя рэфлексы самазахавання, абумоўленыя яе канкрэтным станам і становішчам ў грамадстве. Аднак нельга прадбачыць, што з інаватыўнага матэрыяла будзе адабрана як прыдатнае. Эмпатычны ці неэмпатычны для носьбітаў мовы субстандартны матэрыял, як правіла, знаходзіцца на лінейнай асі: негатыўна маркіраваны – стандарт – пазітыўна маркіраваны. Калі палярна маркіраваная лексіка (негатыўная і пазітыўная) пачынае набліжацца да ядра, цэнтра асі, яна губляе сваю ацэначнасць, і такім чынам, набывае шанц перакрочыць мяжу – перайсці з субстарндарта ў стандартную мову, аднак для гэтага перахода патрэбны час.

Бібліяграфія:

1. Сцепура Ф. Русско-нищенский словарь, составленный из разговора нищих Слуцкого уезда, Минской губернии, местечка Семежова. // Минские епархиальные ведомости, 1880, № 17. – С. 377-390.
2. Мейер А. Описание Кричевского графства 1786 года. // Могилёвская старина, 1901, вып. 2. – С. 86-137.
3. Микуцкий С. Областные слова белорусских старцев. // Изв. по ОРЯС, 1853, т. 2, с. 400; Белорусские слова: Материалы для сравнительного и объяснительного словаря и грамматики русского и древнеславянских наречий. Изв. по ОРЯС, 1856, т. 5. – С. 176-192.
4. Ставрович Ф. Ф. Опыт исторических и этнографических исследований о Северо-Западном крае. Вильня, 1870. – С. 1-35.
5. Романов Е. Очерки быта нищих Могилевской губ. // «Этнографическое обозрение», 1890.
6. Романов Е., Нищенский словарь Минской губ. // Сб. Отд. русского языка, XXI, 1885.
7. Калита И.В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. ?st? nad Labem : PF UJEP, 2010.
8. Чуковский К. Живой как жизнь (Разговор о русском языке). М. : Изд. ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия», 1962.
9. Haller J. Dar jazyka. Praha, Herrman & synov?, 2007.

Менталітэт – з’ява, якая не заўсёды ўспрымаецца рознымі катэгорыямі людзей як нешта сур’ёзнае і каштоўнае. Але гледзячы вачыма чалавека адной нацыі на жыццё другой, якая мае іншую культуру, пачынаеш разумець больш – як сваю, так і чужую. Паняцце менталітэта ў новым рускім слоўніку Т. Ф. Яфрэмавай трактуецца наступным чынам: “Светаадчуванне, светаўспрыманне, прадвызначанае народна-нацыянальнымі традыцыямі, вобразам жыцця, мыслення, духоўнасцю” (Ефремова 2000, пераклад). Нацыянальныя традыцыі звычайна бяруць свой пачатак у міфалогіі, фальклоры. У залежнасці ад ступені развіцця сучаснай культуры і эканомікі нацыя можа выбраць розныя шляхі: 1) пакланяцца сваёй міфалогіі свядома ці падсвядома і ўспрымаць яе як жыццёвую норму, 2) успрымаць міфалогію як этап у гістарычным развіцці і сталенні нацыі, які на сучаснае жыццё не ўплывае. Цікавым момантам з’яўляецца падзел на ўспрыняцце свядомае і падсвядомае. Такое псіхалагічнае вымярэнне наўрад ці можа вызначыць чалавек сам на сабе. Дарэчным, на мой погляд, з’яўляецца параўнанне з псіхалогіяй і ўспрыманнем іншага народа. Міфалогія з’яўляецца элементам яднаючым, і ў тым выпадку, калі навязвае разнастайныя стэрэатыпы мыслення і паводзін. Беларуская міфалогія багатая і вобразная, яна мае агульнаславянскія карані, але і свае асаблівасці. Яе вытокі ў паганскім светаўспрыманні. Хрысціянства было ідэяй навязанай, і ў беларусаў на працягу стагоддзяў суіснавання двух розных светапоглядаў, атрымаўся арганічны сплаў дзвюх рэлігій, якія ўзаемна перапляліся. Паганскі светапогляд старажытнага беларуса шмат у чым падобны старажытнаяпонскаму сінто. Сінто – міфалогія і рэлігія, сінто – шлях ісціны. Богі называюцца Камі і іх шмат. Камі жывуць паўсюль – яны насяляюць горы, азёры, дрэвы. Чалавек некалі таксама стане Камі, але пасля смерці. Беларускую і японскую міфалогію аб’ядноўвае шырокаразвіты культ продкаў. Па японскіх уяўленнях чалавек не памірае, ён працягвае жыць як Камі. Беларусы ўшаноўваюць продкаў на Дзяды, Радаўніцу, Каляды і Вялікдзень, кожнае беларускае свята, якое мае паганскія карані, нясе ў сабе культ продка. Зварот да продкаў, просьба аб дапамозе фіксуецца і ў нацыянальнай вышыўцы. Вышываныя рэчы суправаджалі чалавека ад нараджэння і пасля смерці (ручнік вешаецца і сёння на крыжы). Арнаментальная знакавая вышыўка беларусаў значна адрозніваецца ад вышыўкі бліжэйшых суседзяў, перш за ўсё багаццем ўзораў і сімвалічнасцю. Кожны вышываны і тканы ўзор з’яўляецца сімвалам, у большасці выпадкаў азначае зварот да продкаў.
З паганскім пантэонам багоў звязаны вялікі пласт народных павер’яў, прымхаў і забабонаў. Яны, маючы свае карані ў сівой мінуласці, далі парасткі і ў наш час. Сучасны беларус прытрымліваецца народных святаў. На свята не прынята рабіць хатнія працы (шыць, вязаць, працаваць па гаспадарцы). Забабоны суправаджаюць чалавека ўсё жыццё ад нараджэння і да смерці. Дакладней сказаць, яшчэ ад нараджэння. Цяжарная жанчына мусіць прытрымлівацца адпаведных правілаў у сваіх паводзінах, каб дзіця нарадзілася здаровае і ў час. Напрыклад, цяжарная не павінна хапацца рукой за сваё цела, калі спужаецца, бо, лічыцца, што на гэтым месцы дзіця будзе мець пляму.
Чытаючы кнігу чэшскай пісьменніцы Ганны Сэдлмаеравай і параўноўваючы светаўспрыманне чэхаў і беларусаў, прыхожу да высновы, што беларус, не гледзячы на даўно прынятае хрысціянства, і сёння многа ў чым застаецца паганцам. Але не лічу гэта недахопам, а хутчэй, наадварот, – гэта выгада, старажытныя веды, якія дапамагаюць пазбягаць памылак ў жыцці. Назіраючы за падзеямі, што адбываюцца ў рамане Сэдлмаеравай “Дом” скрозь прызму беларускага выхавання, знахожу ў творы розныя цікавыя моманты, на якія, паводле беларускіх забабонаў, прамень святла падае інакш.
Галоўным героем – апавядальнікам з’яўляецца Дом. Дом расказвае аб сваім нараджэнні (пабудове) і аб сваіх жыхарах. „Vznikl jsem definitivn? na p?elomu stolet? a jen docela mihav? si vzpom?n?m na ?e?i o Haleyov? komet?, kter? se v t? dob? leckdo b?l, ?e p?inese konec sv?ta. Ale moji – abych tak ?ekl – rodi?e, se patrn? konce sv?ta neb?li, stav?li si naopak m? a stav?li si m? po??dn?“ (Sedlmayerov? 1993, 6).
Нетыповы герой, такім чынам, з’яўляецца апасродкаваным сведкам ўсіх падзей. Тым не менш, гэта жывая істота, якая любіць тых, хто ў ім жыве. У беларускай хаце заўсёды жыве дамавік, які сочыць за парадкам ў доме. У чэшскім доме Соўградаў дамавіка няма, але дом адухоўлены. Дом назірае, слухае, ведае ўсе таямніцы, але не можа нейкім карэнным чынам уздзейнічаць на падзеі вакол. Тое, аб чым расказвае Дом – людзі і іх лёсы. Дзеянне адбываецца ў Усці над Лабай – памежжа Чэхіі і Нямеччыны. Пытанне адрознасці чэхаў і немцаў паўстае сям-там з вуснаў герояў. Гаспадар дому Соўграда – чалавек, які цяжкай працай і мазалём зарабіў на пабудову дома. Ондржэй Соўграда вырошчвае садавіну і гародніну, сам прадае яе: “Nelenil a skl?zel z pole od p?lnoci, ozbrojen? lucernou, v n?? blikala sv?ce doma d?lan?, pral a ?kr?bal zeleninu pod studenou vodou od prvn?ho rann?ho ?svitu, cel? prok?ehl? a s prsty tuh?mi zimou a hlubok?mi puklinami, kter? ve?er mazal marn? jelen?m lojem“ (Sedlmayerov? 1993, 8).
Жонка Караліна – яго сапраўднае каханне, з якога, як кветкі, нараджаюцца дзеці. Чэшская сям’я мае нямецкую прыслугу і няньку. Гаспадыня, ставячыся да прыслугі добра, усё ж мае сваю тэорыю адрознасці нацый. „Ur?it? by byla pan? Karolina R?zi vyhodila z domu, proto?e podle tehdej??ch z?sad bylo d?n? za vraty n?co odli?n?ho od d?n? v lo?nici, ale R?zi byla jednak ve dne neoby?ejn? spolehliv? u d?t? a det? ji z nevysv?tliteln?ch d?vod? m?ly r?dy, ale slou?ila sou?asn? jako mimo??dn? doklad paniny teorie: ?e?ka do kuchyn?, N?mka do postele“ (Sedlmayerov? 1993, 20).
Шчасце жыве ў Доме Соўградаў. Але прыходзіць нечаканае і незразумелае для Дома – вайна. Гаспадар пакідае свой Дом, а жонка здраджвае мужу і памірае. Абражаны і раз’юшаны, паранены Соўграда, вярнуўшыся з вайны, бярэ за жонку немку Рэзі – няньку сваіх дзяцей і прадае Дом.
Канец першай жыццёвай гісторыі, якая належыць Дому – трагічны, з гэтага моманту пачынаецца своеасаблівая “адплата”, перш за ўсё чужых грахоў, якія былі ў гэтым доме. В. Іпатава, аўтарка беларускага гістарычнага раману, у вусны сваёй гераіні – паганскай жрыцы Жывены ўкладае наступныя словы: “...дух і справы даўно памерлых ўсё яшчэ жывуць з іхнімі рэчамі. Таму такімі асцярожнымі трэба быць з даўніною, якая пераходзіць ад пакалення да пакалення, несучы з сабой не толькі добрае” (Іпатава, 2002). Адразу ўзгадваюцца рэчы, якія Каралінін бацька купляў для іх пры ўсіх магчымых выпадках у крамах, якія крахавалі – рэчы з чужога няшчасця. Беларус прытрымліваецца погляду: лепш сваё старое, чым чужое залотое. І здрада Караліны – якая забіла сям’ю.
Першая сусветная вайна скончылася і Дом купілі новыя людзі – нямецкая сям’я Гарз. Адухоўленая істота – Дом бароніцца, гаспадары не падабаюцца яму. Новыя ўладальнікі з’яўляюцца лагічным пацьверджаннем тэорыі адплаты. Пражываючы свой
ўласны лёс, разам з тым, як бы працягваюць гісторыю, дакладней, яе магчымы варыянт.
Першая гаспадыня Караліна памерла ад няўдала зробленага ў хатніх умовах аборту. Паспрабуем уявіць, як склалася б яе жыццё далей, калі б яна выжыла. Сэдлмаерава дае нам лёс другой сям’і, якая мае дачыненне да першай толькі тым, што купіла іх дом і будуе сваё жыццё ў ім. Але нямецкая сям’я – гэта адзін з магчымых варыянтаў працягу першай гісторыі ў той самай прасторы, але ў іншым часе і з папраўкай на нацыянальныя адрозненні. Што гэта за варыянт? Новая гаспадыня Труда пайшла замуж за знаёмага, да якога не мела ніякіх пачуццяў. Зрабіла гэта з той прычыны, што была цяжарная, а бацька яе дзіцяці іх далейшым лёсам не цікавіўся. Спадар Гарз – чалавек высакародны: „Nevadilo mu, co tenkrat Schichtov? pokl?dali za hrozn?, a nikdy, pokud pamatuji, za cel? ?ivot Trud? nep?ipomn?l, ?e mu mimo m? a p?im??en?ho v?na p?inesla do man?elstv? jest? tak? ciz? d?t?“ (Sedlmayerov? 1993, 65). Спадар Вільгельм Гарз, зрабіўшы рыцарскі ўчынак, за сваё дабро, аднак, атрымлівае адплату: „...pan? se milovala s komin?kem, listono?em, pokr?va?i, prost? s ka?d?m, kdo cht?l a kdo se naskytl, a nav?c jezdila dvakr?t t?ikr?t doroka do l?zn?, o n?ch? se nemluvilo, ale kde – jak jsem poznal, kdy? se navracela – si u?ila sv?“ (Sedlmayerov? 1993, 67). Спадар Гарз – вынаходнік па прызванню, зразумеўшы сітуацыю, не ператварае з гэтай прычыны жыццё сваёй сям’і ў пекла, увесь час праводзіць, можна сказаць, жыве ў сваёй майстэрні, дзе робіць вопыты і вынаходніцтвы. Два сыны, якія растуць у сям’і – Жорж і Віллі – розныя як зямля і неба. Жорж Гарз вырастае добрым чалавекам, Віллі памірае маладым ад хваробы, якую ў многім завініў сам. Быў непрыемным і зайздросным, нават у апошнія тыдні свайго жыцця. Адухоўлены дом у сваіх разважаннях – „ …nemohl jsem pochopit, ?e je tak zly a olizuje bratrovu l??ci nebo mu plive do kapesn?ku, aby to nikdo nevid?l, ale s touhou nakazit ho, nech?pal jsem, pro? chod? lehat do postel? slu?ek a plat? jim stokorunami, aby se s n?m milovaly a on jim mohl sv? sliny vpravit na rty“ (Sedlmayerov? 1993, 91-92).
Па беларускай традыцыі нованароджанаму не даюць імя сваяка, які быў нядобрым чалавекам, таму што лічыцца, што ягоныя дрэнныя ўласцівасці пяройдуць да дзіцяці. Па другое, дзіцяці не даюць імя сваяка, які памёр у маладым узросце ці ад цяжкай хваробы. Гэты беларускі звычай невядомы і бліжэйшым суседзям – рускім. Сын рускага класіка Льва Талстога ў сваёй кнізе ўспамінаў “В Ясной Поляне. Правда об отце и его жизни” піша: “У нашай сям’і існуе прыкмета, што нашы Мікалаі доўга не жывуць. Так, дзед наш, бацька Льва Мікалаевіча, памёр маладым, таксама маладым памёр і дзядзька Мікалай Мікалаевіч, бацькаў брат; потым у дзіцячым узросце памёр наш уласны маленькі брацік Міколка, і нарэшце, памёр у брата Іллі – таксама ў дзіцячым узросце – ягоны Мікалай. Сын Марыі Мікалаеўны не пазбег агульнага наканавання. Зараз у нашай сям’і німя ніводнага Мікалая” (Толстой, 1923, пераклад).
У рамане Седлмаеравай “Дом” імя Віллі атрымлівае хлопчык, які нараджаецца ў ягонага брата Жоржа. Гэта ўжо час другой сусветнай вайны. „O v?noc?ch za?alo d?t? chodit. V dubnu ?eklo prvn? mama. Za ?trn?ct dn? potom ho ve t?i hodiny odpoledne zabil i s d?de?kem Wilhelmem na ?ahrad? od?t?pek ?koln? zdi. Na ?kolu, plnou eses?k?, dopadlo sedm bomb, na mou zahradu p?t. Cel? ?st? se ve ?tvrthodin? zm?nilo v trosky“ (Sedlmayerov? 1993, 114). Праз пару дзён адвялі і Труду з Арыяднай – маткай Віллі, для дэпартацыі – як немак, а значыць ворагаў, адказных за ўсе ідэі Гітлера.
Трэцяя сям’я, якая становіцца ўласніцай Дому, прыходзіць пасля вайны. Дом моцна пашкоджаны, і па ўсім відаць, што лягчэй пабудаваць новы, чым адрамантавць гэты. Але доктара Голіцкага зачароўвае месца, Крушнагорскае наваколле і рэшткі былой велічы гэтага дома, дэталі, што захаваліся і прамаўлялі аб былым. Дом ужо на першы погляд успрымае свайго новага гаспадара, яму адразу ясна, што яны належаць адзін аднаму, у доктары Голіцкім Дом знаходзіць найлепшыя рысы ўсіх сваіх папярэдніх гаспадароў. І не памыляецца. ям’я Голіцкіх кладзе ўсе свае сілы і грошы на тое, каб дом аднавіць.
Аўтарка выкарыстоўвае цікавы прыём – прасторай служыць Дом, а людзей – гаспадроў Дома розных часоў яна збірае ў пэўны час разам. Час ператвараецца ў абстракцыю, істотная толькі прастора, прастора канцэнтруе думкі, якія нарадзіліся тут ў розны час, але ў кожнага героя час свой. Прастора – Дом, у якім кожнаму з герояў было добра, кожны перажыў тут нешта ў свой час. Час мае пераемнасць, ён цячэ: даўняе належыць Соўградам, нядаўна перажытае і страчанае – Гарз, і будучыня, як здаецца, Голіцкім. Сэдлмаерава сумяшчае час у прасторы. Ваеннапалонныя немцы рамантуюць Дом Голіцкіх; сярод іх апынуўся малодшы сын Соўградаў. Што можа адчуваць чалавек, які на сваёй зямлі лічыцца чужынцам і мусіць працаваць на аднаўленні свайго ад нараджэння, але зараз чужога Дома? Ондраш робіць спробу спаліць Дом, але віна за гэтую спробу ўскосна кладзецца на другую гаспадыню Дома – спадарыню Труду Гарз, якая перад дэпартацыяй прыходзіць паглядзець на свой – чужы Дом. Лёс галоўнага героя незайздросны, ён любімы, кожная душа ў ім мае свой час для шчасця, але час гэты абмежаваны. Лёсам наканавана так, што прыйдзе час з яго адысці. Кожны наступны прыходзіць як бы на чужое няшчасце, хаця ў гэтым не вінаваты, аплочвае нейкія памылкі іншых.
У беларускай вышыўцы вобраз птушкі шматзначны. Сэнс вышытага недасведчанаму трэба тлумачыць, таму што галубы, якія ідуць у адзін бок азначаюць пачатак кахання ці заляцанні, калі паміж галубамі, павернутымі адзін да аднаго вышыта кветка – гэта азначае каханне ў росквіце, моцныя пачуцці. Але птушкі, павернутыя адна да адной не галоўкамі, а хвастамі азначаюць канец кахання. Акрамя гэтага існуюць іншыя нюансы, напрыклад, узнятыя крылы сведчыць аб вірлівым, трагічным каханні. І зусім іншы сэнс нясе вышытая зязюля. Гэта сімвал жанчыны ў смутку. Сэнс яе смутку патлумачаць іншыя ўзоры: зоркі – гэта дзеці, кветка – страчанае каханне, лёс удавы.
Птушка – шматсэнсоўны сімвал беларускага фальклору тлумачыць будучыню. Нейкая птушка, якую дагэтуль каля Дома ніхто не бачыў, прылятае да Доркі. Невядомая птушка – сімвал нязведанай будучыні, у якую кожны глядзіць з надзеяй. Але радасць Доркі азмрочвае зайздросны кватарант, які птушку забівае. Забітая птушка не можа быць сімвалам шчасця. І ўжо зусім наканавана трагічна выглядае цяжарнасць Доркі, адзінай дачкі Голіцкіх, якая чакае двойню ад мужчыны, у якога незадоўга перад тым загінулі абодва сыны – блізняты. Чалавечая зайздрасць нішчыць і разбурае Дом і плацяць за гэта яго апошнія жыхары – Голіцкія і яшчэ ненароджаныя двайняты. Гэта здаецца несправядлівым, але ўначы Дом упаў...
„Nevydr??m. Nemohu vydr?et. J?, p??li? star?, p??li? slaby, p??li? bezmocn? d?m. J? a vy. Nemohu padat jinak, nedovedu se z??tit mimo v?s. Ach, Josefe, Dorlo! Ale pro?? Sly??te, jak je?t? k?i??m? Pro?? Pro?? Pro?, kdy? nen? v?lka?
Ten den se psal dvac?t? prvn? srpen tis?c dev?t set ?edes?t osm“ (Sedlmayerov? 1993,212).
Выкарыстоўваючы беларускія стэрэатыпы як своеасаблівы трафарэт для ацэнкі вобразаў і падзей ў чэшскім рамане, знаходжу, што раман ў беларускім прачытанні набывае рысы сімвалісцскага. Тэрмін сімвалізм у адносінах да Сэдлмаеравай будзе гучаць парадаксальна для чэха, таму што раман напісаны ў манеры рэалістычнай, без прэтэнзій на падтэксты. Ды нельга назваць раман “Дом” Г. Сэдлмаеравай цалкам рэалістычным. Галоўным героем, ад імя якога вядзецца апавяданне, з’яўляецца дом – Дом адухоўлены. Беларускія забабоны дапамагаюць знайсці шматлікія кантэксты, узаемапранікаючую сістэму вобразаў, кожны з якіх з’яўляецца сімвалам. Вобразы ідуць па спіралі часу, ў кожным наступным адчуваем рэшткі часу мінулага і нараджэнне будучыні.

Літаратура
Іпатава, В. Альгердава дзіда. Мінск: “Беллітфонд” 2002
Кацар, М.С. Беларускі арнамент. Ткацтва. Вышыўка. Мінск:” Беларуская Энцыклапедыя” 1996 Sedlmayerov?, A. D?m. Praha: V r?ji 1993
Толстой, Л.Л. В Ясной Полянъ. Правда объ отцъ и его жизни. Прага: “Пламя” 1923
Фадзеева, В. Беларускі ручнік. Мінск: Полымя 1994
Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя. Мінск: “БелСЭ” 1989
www.gramota.ru

Арыентаванасць сучаснай дыдактыкі вывучэння моў на стварэнне кампетэнцый міжкультурнай камунікацыі вядзе да пераасэнсавання ўсіх без выключэння моўных з’яў. Трансляцыя ведаў праз фонд парэміі займае спецыфічнае месца пры вывучэнні чужой мовы. Парэміі належаць да адзінак, якія карыстальнік мовы не засвойвае на першым этапе вывучэння. Этнакультуралагічная парадыгма складаецца паступова і абумоўлена засваеннем фонавых ведаў. В. Сысоеў выдзяляе тры асноўныя этапы, якія праходзіць чалавек у працэсе засваення іншай мовы: 1) этнацэнтрызм, 2) культурнае самавызначэнне, 3) дыялог культур. Паводле В. Сысоева, трэці этап павінен садзейнічаць фармаванню асобы – субъекта дыялога культур, здольнай папярэджваць міжнацыянальныя непаразуменні. Трэці этап – гэта выхад па-за межы лексічнага засваення і пераход у стан разумення ментальнага свету мовы.
У гэтай сувязі моўны план парэмій можна разглядаць ў кантэксце вучэння Ю. Караулава аб псіхаглосе, і тэорыі Барта, паводле якой сказ дэфінаваны як апошні лінгвістычны і першы транслінгвістычны ўзровень, які ў транслінгвістыцы павінен перарайсці ў тэкст, непасрэдна звязаны з сацыяльнай практыкай. Р. Барт адзначае, што “пераход у сферу транслінгвістыкі заключаецца ў тым, каб надаць выказванню некаторы дадатковы сэнс: так, будучы зачлененым ў сітуацыю апавядання, выказванне можа стаць аб’ектам камутацыі наступнага ўзроўню <...> Інакш кажучы, да таго моманту, пакуль выказванне не суаднесена з сітуацыяй, яно, з пункту гледжання звязнага тэкста, застаецца толькі прапазіцыйнай функцыяй без значэння”. (Барт 1978: 446)
Р. Барт прапаноўвае адштурхоўвацца ад лінгвістыкі, і ў яе межах верхняй граніцай аб'ектаў разглядаць узровень сказа. Спасылаючыся на Э. Бенвеніста, ён адзначае: “Сказ вызначаецца толькі праз свае кампаненты; ён падлягае сегментацыі, але не ўваходзіць ні ў якія больш крупныя адзінствы; гэта самы апошні ўзровень інтэграцыі моўных знакаў; ён складаецца са знакаў. Але сам знакам не з'яўляецца; тут канчаецца лінгвістыка і пачынаецца новая вобласць апісання – вобласць звязнага тэкста, элементамі якой могуць быць сказы <...>” (Барт 1978: 444).
Парэміі, якія аб’ядноўваюць малыя жанры фальклора (Норман 2007: 3) прымаўкі і прыказкі, афарызмы і крылатыя выразы, пацешкі і загадкі, лічылкі і дражнілкі), неаднародныя па сваёй функцыянальнай нагрузцы, але аб’яднаныя агульнай рысай сваёй узнаўляльнасці, а таксама прыналежнасцю да пэўнага ментальнага кантэкста, маюць права быць дэфінаваны як спецыфічны пласт (сказ) пераходнага ўзроўню. Іх неабходна разглядаць у параўнанні з парэміямі роднай мовы, дзе важным з'яўляецца менавіта той факт, што яны не перакладаюцца, а маюць ў іншых мовах падобныя, ці абсалютна іншыя варыянты, абумоўленыя фонавымі канстантамі, ці ў некаторых выпадках не маюць адпаведнікаў, таксама разглядаць іх як паказчык інаментальнага мышлення, іншага спосабу ўспрымання свету.
Фонавыя кампетэнцыі (культурна-нацыянальныя стэрэатыпы, эталоны, лінварэаліі) звычайна адлюстроўваюць прыналежнасць чалавека да адпаведнага ментальна-абумоўленага асяроддзя. Е. Верашчагін і В. Кастамараў фонавымі называюць веды, агульныя для удзельнікаў камунікатыўнага акта. Яны падзяляюць фонавыя веды на 1) агульначалавечыя, 2) рэгіянальныя, 3) звесткі, даступныя ўсім членам этнічнай і моўнай камуны. (Верещагин, Костомаров 1976: 210) Трэцяя група прэзентуе непасрэдна нацыянальную культуру, знітавана з краязанаўствам, гісторыяй і літаратурацэнтрычнасцю; гэта моўныя веды, якія не паддаюцца вывучэнню без знаёмства і асэнсавання элементаў ментальнай матрыцы народа. Б. Норман засцярожвае перад памылковым аднясеннем агульных культурна-эстэтычных крытэрыяў да асаблівасцяў нацыянальнай культуры (Норман 2007: 3), прапаноўваючы улічваць мінімальна тры фактары: коснасць, экспрэсіўнасць і амбівалентнасць.
Да названай класіфікацыі Е. Верашчагіна – В. Кастамарава можам дадаць знешні ўплыў (кампанент), якім азначым абумоўленае суседства і гістарычныя калізіі; элемент, які можа праяўляцца ў рознай ступені: мінімальна/максімальна, мець розныя віды і формы. Знешні кампанент праяўляецца шырокім спектрам уплываў ў развіцці моў малых па колькасці носьбітаў, і наадварот, нязначным ў колькасна вялікіх мовах. Знешні ўплыў можа праяўляцца дэфармавана, калі дзве мовы доўгі час знаходзяцца ў стасунках мажарытарная – мінорытная; шматлікія варыянты такой сітуацыі зараз назіраюцца ў постсавецкіх дзяржавах. Характарызуючы змены моў постсавецкай прасторы, можам казаць аб сацыялізацыі новых паняццяў праз узнікненне новых слоў і парэмій на аснове існуючых, добра вядомых, у тым ліку архаічных. Метафарызацыя працінае не толькі лексічныя адзінкі, але ў больш значнай ступені менавіта парэміі.
У беларускім кантэксце гэтая з’ява адлюстроўвае і сучасную моўную сітуацыю. Існаванне і пашыранае ўжыванне трасянкі ва ўсіх сферах, прыводзіць да ўзнікнення спецыфічных адзінак – парэмій, створаных на беларускай глебе, але агучаных па руску ці на трасянцы. Такія ўтварэнні, розныя па сваёй сутнасці і суаднесенасці з менталітэтам беларусаў, часта адлюстроўваюць нейкія часовыя змены, што закранаюць асобную групу, напрыклад, прадпрымальнікаў. У іх асароддзі, па прычыне шматлікіх вымушаных перарэгістрацый форм уласнасці, якія не змяняюць ні сутнасць, ні форму, але даюць толькі новую паперу, за якую трэба заплаціць, узнікла расшыфроўка аббрэвіятуры ЧУП (частное унитарное предрприятие) як чудом уцелевший предприниматель. Названы выраз існуе ў беларускім кантэксце на рускай мове ці ў трасянкавай фанетычнай адаптацыі для абазначэння беларускіх рэалій; у рускім кантэксце незразумелы, таму што не суадносіцца з адпаведнай сітауцыяй.
Ва ўсіх ўсходнеславянскіх мовах пасля распаду СССР назіраецца працэс пераасэнсавання існуючых парэмій, выкарыстанне іх як гатовых шаблонаў, у якія ўкладаецца новы змест з улікам новых сацыяльных адносін, ці ўсталяваных у мінулым стагоддзі, але раней табуізаваных, не абмяркоўваемых. Напрыклад, алкагольная тэма ў савецкі час была не ў пашане, у постсавецкі перыяд табу было знята. На падарункавых прадметах Брэсцкага лікёра-водачнага завода знойдзем: кто к нам с пивком придёт, тот за водочкой побежит (кто к нам с мечом придёт, тот от меча и погибнет, ці распаўсюджанае ў часы Вялікай айчыннай: ішоў да нас ваякам, а назад поўз ракам; у выпадку, калі выраз існуе на рускай мове, узнікае заканамернае пытанне, ці можам яго адносіць да парэмій беларускіх. У дадзеным выпадку і семантычна ён адлюстроўвае зразумелы код як беларусаў, так рускіх і украінцаў, але не будзе зразумелы, напрыклад, чэхам, таму што для іх піва з’яўляецца традыцыйным і больш прыдатным.
Дадзены аспект некаторым чынам дапамагае праясніць тэрмін славацкага моваведа Й. Сіпко, які ў сваёй манаграфіі называе літаратурацэнтрызм адной з галоўных рыс рускага народа. Гэты тэрмін можна аплікаваць на сітуацыю ў постсавецкіх краінах, таму што літаратурацэнтрызм абумоўлены існаваннем агульнай савецкай школьнай сістэмы з абавязковым вывучэннем рускай мовы і культуры, часта ў аб’ёме значна большым, чым сваёй нацыянальнай, гэта паспрыяла засваенню канцэптаў рускай культуры ўсімі народамі былога Саюза. Акрамя архаічных, да крыніц агульных парэмій адносяцца не толькі тэксты мастацкай літаратуры, але ў значнай меры тэкставы матэрыял эстрадных песень, фразы з кінафільмаў савецкага часу, якія зараз, у сувязі са значнымі сацыяльнымі зменамі ў грамацтве, губляюць сваю актуальнасць і вагу з той натуральнай прычыны, што малодшыя пакаленні цікавяцца іншымі фільмамі і музыкай.
Навейшыя беларускія парэміі, заснаваныя на беларускім лексічным матэрыяле, адлюстроўваюць сучаснасць, але не ва ўсіх можна выдзяляць кампазіт ментальнага бачання свету, часта яны толькі канстатуюць факт: што зарабіў, тое сцерабіў, якое па сваёй семантыцы зусім не новае, яно блізка па значэнню да каб не дзірка ў роце, хадзіў бы ў злоце, ці каб не ежка ды адзежка, была б грошай поўна дзежка. Але ў некаторых можна бачыць і сталыя адзнакі нацыянальнага характару, напрыклад, беларуская традыцыйнасць, неахвота да змен: хочаш разарыцца, пасей грэчку і купі авечку. Праз гэты выраз беларускіх фермераў прасочваецца прывязанасць беларусаў да бульбы, як галоўнага нацыянальнага блюда, без яе ў штодзённым жыцці не абыходзіцца ні адна беларуская сям’я. Таму грэчка, хоць і з’яўляецца культурай прэстыжнай і цэннай, не заменіць беларусу бульбы. Цікавым пацвержанем таму з’яўляецца выбар тэматыкі дзяржаўных конкурсаў, як, напрыклад, праект KARTOFFEL (16.11.2008 Мінск), акі аб’яднаў некалькі мастацкіх накірункаў: паказ дакументальных і кароткаметражных анімацый, фотавыставу, перфомансы і прэзентацыю кліпа “Ляпіса Трубяцкога”.
Сімвалы нацыянальных канцэптаў могуць быць ярка выражанымі, ці ўвогуле не названымі, а прызначанымі для апазнання, слова бульба не гучыць ў названым вышэй хочаш разарыцца, пасей грэчку і купі авечку, не гледзячы на гэта, яно беспамылкова будзе ідэнтыфікавана беларусам, але не носьбітам іншай культуры. Таму пры імкненні вылучыць ментальны кампазіт парэмій, неабходна ўлічваць канцэпты канкрэтнай культуры, суаднесеннасць яе з сімваламі, прысутнымі на нацыянальнай тэрыторыі ад старажытнасці і зразумелымі для ўсіх носьбітаў пэўнай культуры.
“ <...> Звязныя тэксты накшталт апавядання аб нейкім здарэнні не існуюць у вакууме. Яны ствараюцца і ўспрымаюцца суразмоўцамі і слухачамі ў канкрэтных сітуацыях, у рамках шырокага сацыякультурнага кантэкста. Таму апрацоўка дыскурса – не проста кагнітыўная, але адначасова і сацыяльная падзея. <...> Гэта думка зразумелая, але тут мы хацелі б падкрэсліць, што сацыяльныя характарыстыкі дыскурса ўзаемадзейнічаюць з кагнітыўнымі. Інакш кажучы, кагнітыўная мадэль павінна адлюстроўваць той факт, што звязны тэкст і адпаведна працэс разумення тэкста ажыццяўляецца ў сацыяльным кантэксце. Гэта мы называем падмуркам (сацыяльнай) функцыянальнасці. Найбольш відавочны кагнітыўны вынік гэтага цверджання: карыстальнікі мовы канструююць уяўленні не толькі адпаведнага тэкста, але і сацыяльнага кантэкста, і гэтыя два ўяўленні ўзаемадзейнічаюць“ (Дейк, Кинч 1988: 159)
Пры суаднясенні і параўнанні славянскіх парэмій, многія з'явы, якія звычайна адносяць да рыс пэўнага нацыянальнага характару, знойдзем ў шырокім славянскім кантэксце. Напрыклад, kto pr?de medzi vrany, mus? kv?kat? jako ony (славацк.) – з ваўкамі жыць – па воўчы выць (бел.). Народы выпрацоўваюць падобныя ці цалкам ідэнтычныя арыенціры каштоўнасцей, якія адлюстроўваюць нацыянальную іманентнасць праз лінгварэаліі і нацыянальна-значымыя канстанты, як, напрыклад, ежа, святы, тапанімія, прыродныя асаблівасці, рэлігія, таксама светаўспрыманне, абумоўленае канкрэтным гістарычным суседствам з памежнымі нацыямі і нацыямі на сваёй тэрыторыі.
У аснову парэмій кладуцца асаблівасці, якія для носьбітаў ментальнай матрыцы не з’яўляюцца асаблівасцямі, але нормай, не адметнасцю, але прывычнай з’явай. Таму іх аплікацыя на іншыя жыццёвыя сферы выглядае натуральнай. Напрыклад, паводле колькаснай папуляцыі ваўкоў, Беларусь і сёння займае першае месца ў Еўропе, а наяўнасць воўка ў шматлікіх парэміях, зафіксаваных усімі беларускімі слоўнікамі, сведчыць пра архаічнасць з’явы і таму адаптаванасць да жыццёвых адносін.
АБ ВОЎКУ ПАМОЎКА, А ВОЎК ТУТ* (Говораць, калі ў гутарцы некага ўспамінаюць, а той у гэты час з’яўляецца. Насовіч: Пра воўка памоўка, а воўк з падналуску. Санько: Пра цыгана гамана, а ён і тут; Мы пра цыганку, а яна на ганку (а яна за клямку); Пра воўка памоўка, а ён на парог; Пра каго звоняць, таго і чэрці гоняць; Федароўскі: На воўка памоўка, а мядзведзь цішком (спадцішка); Аб воўку памоўка, а воўк тут (есць). (Аксамітаў 2002: 12);
АДРЫГНУЦЦА ВАЎКУ АВЕЧЫ СЛЁЗЫ* За зробленыя слабаму крыўды крыўдзіцель паплаціцца. Гаворыцца як перасцярога або пагроза крыўдзіцелю ці суцяшэнне пакрыўджанаму. Ляцкі: Адальюцца ваўку авечыя слёзкі; Грынблат: Адрыгнуцца ваўку кароўі слёзы; Федароўскі: Пабілі воўка гавечыя слёзы; Санько: Колькі б воўк ні валок, павалакуць і ваўка; Будзе і на крапіву мароз. (Аксамітаў 2002: 18);
ВАЎКА БАЯЦЦА, У ЛЕС НЕ ХАДЗІЦЬ* Калі баяцца цяжкай работы, то не варта наогул брацца за справу. Насовіч: Баючыся воўка, і ў лес не хадзіць; Санько: Хто ваўкоў баіцца, па ягады не ходзіць; Баяўшыся трэску, і ў лес не трэба хадзіць. (Аксамітаў 2002: 25);
ВАЎКА НОГІ КОРМЮЦЬ* Каб дасягнуць чаго-н., трэба не сядзець на адным месцы, а выстарацца нечага карыснага. Федароўскі: Ваўка ногі жывяць (гадуюць); Санько: Пасланцамі воўк не сыты; старца кій корміць. (Аксамітаў 2002: 25);
ВАЎКОМ ВАЎКА НЕ ЗАЦКУЕШ* Калі злачынец пакрывае другога злачынца;
ВОЎК ДА ЛЕСУ ЦЯГНЯ* Так характарызуюць дзікаватага чалавека, які ігнаруе грамадскую думку, ухіляецца ад грамады;
ВОЎК І ЛІЧАНАЕ БЯРЭ* Пра злодзея, які бярэ апошняе;
ВОЎК САБАКІ НЕ БАІЦЦА, АЛІ ЗВЯГІ НЯ ЛЮБЯ* Надакучлівыя дакоры, прыдзіркі, абгаворы да людзей уплывовых з боку нікчэмных выклікаюць толькі агіду і непрыемную рэакцыю. Таксама пра высокіх чыноўнікаў-хабарнікаў, якія не баяцца людской гаворкі пра іх злачынствы, але гэтыя гутарка для іх дакучлівая. Насовіч: Воўк не баіцца сабакі, да звягі яго; Грынблат: Воўк сабакі не баіцца, ды звягі яго не любіць; Федароўскі: Воўк сабакі не баіцца, ды толькі звягу ненавідзіць (Аксамітаў 2002: 27);
ВОЎК, ДЗЕ ПЛОДЗІЦЦА, ТАМ НІ БЯРЭ*;
ВОЎЧА ДОЛЯ РАСЦЕ СКОРА*;
ВОЎК НЕ ЕЎШЫ, ЯК СЕЛЯНІН ПАГАРЭЎШЫ: ШТО ЎБАЧЫЦЬ, ТОЕ І ТРЭБА*;
У часы Вялікай айчыннай вайны:
КОЖНАМУ ВОЎКУ Ў ГОРЛА ПА АСКОЛКУ*;
ЖАРТАВАЎ ВОЎК З АГНЁМ, ДЫ Ў ЖМЕНІ ЗУБЫ ПАНЁС*.
Некаторыя з прыведзеных сустракаюцца ў рускай і ўкраінскай мовах, але трэба пазначыць, што вобраз воўка кожная з усходнеславянскіх моў інтэрпрэтуе па-свойму; акрамя агульных: и волки сыты, и овцы целы; укр.: і вовкі сыті, і козы цілі; бел, рус. і ўкр.: марскі воўк – пра вопытнага марака; ці глядзець як воўк на авечку; укр.: як голодні вовк на вівцю, сустракаем і адметныя, як, напрыклад, ва ўкр.: хоч вовк траву їж, адпаведнік рускай после нас хоть потоп.
Культурныя коды парэмій у розных мовах маюць універсальны характар, адрозненне палягае ва ўнутранай форме, рэалізуецца праз традыцыйныя вобразы, добра знаёмыя і зразумелыя для ўсіх носьбітаў этнічнай культуры. Ужыванне свініны ў беларускай кулінарнай традыцыі фіксуецца ў мове: не будзь ласы на чужыя кілбасы, ў рускай мове яму адпавядае на чужой каравай рот не разевай. Укр. носитися як дурень із ступою; носитися як баба із ступою; у рускай мове адпавядае носится как с писаной торбой, што існуе і ва ўкраінскай мове, але ў выглядзе носитися як [дурень (циган, старець)] з писаною торбою; носитися як курка з яйцем; носитися як з писанкой; носитися як чорт із гришною душею (Білоноженко 2003: 441).
Парэміі часта азначаюцца як маркеры сітуацый ці адносін. У сучасным кантэксце, калі многія парэміі праяўляюць тэндэнцыю да страты свайго першаснага значэння, яны тым самым канстатуюць змену маральных і этычных нормаў, якія ў розных культурах могуць супадаць ці мець супрацьлеглыя крытэрыі. Колькасць парэмій з пэўнай тэматыкай (як культурных і маральных дамінантаў) сведчыць пра актуальнасць/неактуальнасць пэўнай тэмы пры акцэптаванні знешніх і ўнутраных змен, пра пераасэнсаванне цалкавай карціны сучаснага свету канкрэтным народам.

Літаратура:
Аксамітаў, А. (2002) Прыказкі і прымаўкі. Мінск: Беларуская навука.
Барт, Р. (1978) Лингвистика текста In Новое в зарубежной лингвистике Выпуск VIII, М.: Прогресс.
Білоноженко, В., Гнатюк, С., Дятчук, В, Неровня, Н., Федоренко, Т. (2003) Словник фразеологізмів українскої мови. Київ: Наукова думка.
Buffa, F. (1998) Frazeologick? slovn?k pol’sko-slovensk?. Pre?ov: N?uka.
Верещагин, Е., Костомаров, В. (1976) Язык и культура М.: Русский язык.
Дейк, В., Кинч, В.: (1998) Стратегия понимания связного текста In Новое в зарубежной лингвистике. М.: Прогресс.
Иваницкий, В. (2008) Порча языка и невроз пуризма. / Інтэрнэт-партал РФ [Электронны рэсурс] / Доступ: http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Linguist/Ivan/Ivan_PorJaz.php. – Дата доступа: 18.11.2008.
Караулов, Ю. (2008) Русская языковая личность и задачи ее изучения. / Інтэрнэт-партал РФ [Электронны рэсурс] / Доступ: http://www.nspu.net/fileadmin/library/books/2/web/xrest/article/leksika/aspekts/kra_art01.htm. – Дата доступа: 18.11.2008.
Калита, И. (2008) Изучение русского языка как иностранного или способ приобретения социокультурной компетенции In Sborn?k Sociokulturn? slo?ka v?uky ciz?ho jazyka a SERR, UJEP ?st? nad Labem – St?tn? odborn? ?kola v Ratibo?i, s.163 – 173.
Киселёв, И. (1991) Русско-белорусский фразеологический словарь. Минск: Народная асвета.
Крапотина, Т. (2007) Роль вторичной номинации в образовании новых фразеологических единиц. In Вестник МГОУ. Серия Русская филология, № 1, 2007, М.: Изд-во МГОУ.
Лепешаў, І., Якалцэвіч, М. (2002) Слоўнік беларускіх прыказак. Мінск: Беларуская навука.
Macha?ov?, E., Ponczov?, R. (2004) Lidsk? t?lo v ?esk? a polsk? frazeologii a idiomatice. Filozofick? fakulta Ostravsk? univerzity Nakladatelstv? Tilia.
Норман, Б. (2007) Славянские паремии: архаика и новации, мудрость и алогизм, In Opera Slavica. 2007, XVII. № 2, с. 1 – 12.
?erm?k, F., Holub, J., Hronek, J. a kol. (1994) Slovn?k ?esk? frazeologie a idiomatiky. Praha, Akademie.
Санько, З. (1991) Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак, фразем. Мінск: Навука і тэхніка.
Сипко, Й. (2008) В поисках истинного смысла. Прешов.
Янкоўскі, Ф. (2004) Беларускія прыказкі, прымаўкі, фразеалагізмы. Мінск: Беларуская навука.

Abstract: The Mental Component of Belorussian Phraseologisms

Уводзіны
Фармаванне культурных, а з пункту гледжання лінгвакультуралогіі – лінгвакультурных канцэптаў (лінгвакультурэм) – працяглы культурна-гістарычны працэс, пры чым бясконцы, як культурнае развіццё чалавецтва.
Шматмернасць свету абумоўлівае стварэнне своеасаблівага наднацыянальнага “кодэксу архетыпаў” ці базісных канцэптаў, з якімі чалавецтва працуе на працягу ўсёй гісторыі свайго існавання. Гэта іманентныя паняцці, што ляжаць у аснове этычных канвенцый кожнай культуры: дабро – зло, свой – чужы, мужчына – жанчына, бацькі – дзеці, жыццё – смерць і іншыя. Многія з іх іканічныя, ўспрымаюцца як структурныя (бінарныя) апазіцыі. Архетып – лінгва-псіхалагічная з’ява, яе развіццё непарыўна звязана з апперцэпцыяй агульнавядомага рэцыпіентамі, якія валодаюць рознымі мовамі і з’яўляюцца носьбітамі розных ментальных матрыц. Суб’ектывацыя заўсёды непарыўна звязана з моўнай адаптацыяй.
М. Благо называе мову крывым люстэркам рэальнасці, бо мову можна разглядаць як люстэрка рэальнага і культурна-паняційнага свету (г. зн. свету культурна-абумоўленых паняццяў), таму што менавіта мова адлюстроўвае і першы, і другі. М. Благо канстатуе: мова не адлюстроўвае аб’ектыўна індыферэнтны вобраз свету, але суб’ектыўны, ўласцівы дадзенаму народу, прафільтраваны праз яго мысленне, душу і культуру; таму, паводле Благо, правільней было б назваць мову не крывым, але стваральным, ці нават чароўным люстэркам (Blago, 2009, 303).
Мова як люстэрка, падобна бінарным архетыповым канцэптам, прапаноўвае існаванне вобраза і інварыянта (ці ў агульнасветавым кантэксце – нацыянальных інварыянтаў), пры гэтым два света – рэальны і адлюстраваны (суб’ектываваны ці суб’ектыўны) знаходзяцца ў непарыўнай сувязі.

1. Маўленчы канструкт ‘свой’ – ‘чужы’
Адным з асноўных і найстаражытнейшых канцэптаў кожнай без выключэння культуры, з’яўляецца бінарны канструкт ‘свой’ – ‘чужы’, які на працягу свайго гістарычнага развіцця быў і застаецца актуальным як паняцце гістарычнае, філасофскае, палітычнае. Ён адбіваецца на ўсіх ўзроўнях мовы. Узровень фанетычны і непарыўна звязаныя з ім фаналагічны і акцэнталагічны, (не)успрыманне якіх цяжка паддаецца аб’ектыўнаму лагічнаму тлумачэнню, выклікаюць асаблівую цікавасць.
На ўзроўні лексічным прыязнь ці непрыязнь да слова (роднага і чужога) можна тлумачыць зыходзячы з семантыкі; ўзровень фразеалагічны прапаноўвае гатовыя для карыстання “прадукты” альбо ў выпадку патрэбы – пошук эквівалентаў у чужой мове. Менавіта адсутнасць такіх магчымасцяў у фанетыцы ставіць пытанні, на якія пакуль немагчыма даць тэарэтычна абгрунтаваны аб’ектыўны адказ – паводле якіх крытэрыяў ідэнтыфікуецца носьбітамі сваё і чужое ў маўленні?
Э. Сепір адзначаў, што моўная сфера звязана са стэрэатыпамі сацыяльных паводзін. Па сваёй функцыянальнай значнасці моўныя формы маюць апасродкаваны характар. Гукі, словы, граматычныя формы і сінтаксічныя канструкцыі, якія засвойваюцца з дзяцінства, маюць пэўнае значэнне толькі таму, што грамадства моўчкі пагадзілася лічыць іх сімваламі тых ці іншых рэферэнтаў. Па гэтай прычыне мова ўяўляе сабой прыдатную вобласць для вывучэння агульнай тэндэнцыі сацыякультурных паводзін, адлюстроўвае выпрацоўку шматлікіх фармальных прыёмаў, якія выражаюць другасныя, постфактумныя адносіны да функцыянальных патрэб (Сепир, 2001, 600). Сепір прыводзіць прыклад – ніводзін індзеец яна не мае ніякага паняцця пра класіфікацыі і правілы, якім падпарадкоўваюцца гукі яго мовы, але пры гэтым гукавыя суадносіны носьбітамі мовы адчуваюцца і ўлічваюцца. Памылковае выкарыстанне гукаў у моўнай плыні выклікае ў носьбіта мовы такое ж непрыняцце, якое можа быць выклікана эстэтычным парушэннем, як нешта несуразнае, не адпавядаючае агульнай карціне, ці калі падыходзіць з рацыянальнага боку, як нешта нелагічнае ў сваёй аснове. Такую ацэнку Сепір адносіць да падсвядомага структуравання моўных паводзін, і яе паспяхова можна супастаўляць з тэорыяй Я. Мукаржоўскага аб эстэтычным, аб двух баках эстэтычнай ацэнкі прадметаў і з’яў (Muka?ovsk?, 1966).

2. ‘Свой’ – ‘чужы’ ў рэчышцы першаснага эмпатычнага структуравання. Да пытання терміналогіі.
Падсвядомае і вельмі суб’ектыўнае структураванне паводле параметраў ‘свой’ – ‘чужы’ часцей за ўсё датычыцца маўлення і назіраецца ў ацэнцы мілагучнасці моўнай плыні. Прымарная павярхоўная ідэнтыфікацыя і эстэтычнае ўспрыманне карыстальніка заснавана на падсвядомым ўспрыманні мілагучнасці, ці інакш кажучы – фонаэмпатыі. Як правіла, маркерам ‘чужога’ ў моўнай плыні карыстальніка з’яўляюцца гукі, якія адсутнічаюць ў сістэме яго роднай мовы, але імгненна ідэнтыфікуюцца носьбітам мовы. Гэта, напрыклад, украінскі [г], беларускія афрыкаты [дж], [дз’] ці [ў], чэшскі [?]. Да міжмоўных маркераў можна аднесці і гукі, якія ў розных (і роднасных) мовах маюць розныя паказчыкі па цвёрдасці-мяккасці ці глухасці-звонкасці.
Такім чынам, са сферай дзеяння сегментных і суперсегментных моўных адзінак цесна звязаны суб’ектыўныя асаблівасці ўспрымання гучання роднай і чужой мовы – ці інакш кажучы – фонаэмпатыя.
Пад эмпатыяй (ад грэч. empatheia – суперажыванне) разумеем псіхалагічнную здольнасць пранікнуць у эмацыйны стан іншай асобы, адчуць унікальнасць яе ўспрымання. Эмпатыя, такім чынам, ўваходзіць у сувязь з паняццем талерантнасць.
Антыпатыя, ці больш дакладным здаецца медыцынскі тэрмін ідыясінкрэзія (ад грэч. іdios – своеасаблівы, незвычайны, synkrasis – змешванне) – хваравітая рэакцыя, непераноснасць, якая ўзнікае ў некаторых людзей на асобныя раздражняльнікі. У адрозненне ад алергіі ўзнікае пры першым кантакце са з’явай і выклікае побочныя эфекты: галаўны боль, смутак і інш. У псіхалогіі гэтым тэрмінам абазначаецца псіхалагічная несумяшчальнасць людзей.
Мілагучнасць ці немілагучнасць мовы, якую суадносім з дэфініцыямі фонаэмпатыя (фаналагічная эмпатыя ці мілагучнасць) і ідыясінкрэзія (фаналагічная антыпатыя ці немілагучнасць), па сваёй сутнасці паняцці надзвычай суб’ектыўныя. Не існуюць аб’ектыўныя параметры, па якіх можна ствараць катэгорыі ацэнкі і адносіць той ці іншы гук да фонаэмпатычных ці ідыясінкрэзійных. Таму пры расрацоўцы дадзенай тэмы нельга абмяжоўвацца толькі лінгвістычнымі падыходамі.
Фонаэмпатыя – адзін з узроўняў эмпатычнага ўспрымання мовы, які імгненна фіксуе надзвычай чуллівую субстанцыю – фанетычную абалонку, пашкоджанне якой можа прывесці да змен ў цэлым корпусе мовы.

3. Ракурсы фонаэмпатычных сувязяў
Можна прапанаваць наступныя варыянты фонаэмпатычных суадносін:
3.1 Ідэальны варыянт – ці магчымы? Талерантнае ўзаемаўспрыманне
Фонаэмпатычнымі ў чужой мове з’яўляюцца гукі, якія прысутнічаюць у роднай мове, чым большы набор аднолькавых гукаў маюць дзве мовы, тым большая магчымасць іх “раўнапраўнага”, талерантнага ўзаемаўспрымання.
3.2 Нейтральны запас
Дадзеная гіпотэза ставіць пад сумненне папярэднюю (3.1). Чым большы набор аднолькавых гукаў маюць дзве мовы, тым меньш яны ўзаемна прыцягальныя, набор аднолькавых гукаў можам разглядаць як нейтральны запас – чужая мова не раздражняе, але і не вабіць.
3.3 Фонаэмпатычная прыцягальнасць ‘чужога’, мала- ці незразумелага маўлення
Сустракаемся з сітуацыямі, калі чужая мова (у папулярнай песні) здаецца прыемнай на слых, а таму прыгожай, але пры перакладзе тэкста назіраем адсутнасць глыбокага сэнсу, і песня страчвае сваю першапачатковую прыцягальнасць – першасная фонаэмпатыя рассейваецца.
3.4 Фонаэмпатычная ацэнка ‘свайго’ нестандартнага ці варыянтнага маўлення
У гэтай катэгорыі разглядаем толькі носьбітаў пэўнай мовы. Вымаўленне падзяляе носьбітаў канкрэтнай мовы паводле сацыяльных маркераў і супрацьпастаўляе носьбітаў паводле катэгорый:
А) Сталічны жыхар – прадстаўнік пэўнага рэгіёна (дыялектнай зоны). У Чэшскай рэспубліцы супрацьпастаўляецца, напрыклад, маўленне жыхароў Чэхіі і Маравіі ці Астравы.
“Maj? kr?tk? zob?ky. ?asto ??kaj? sprost? slova. V?c pracuj?. Fand? Ban?ku. Jsou tak n?jak legra?n?. Mnoz? obyvatel? ?ech a Moravy je pova?uj? za zvl??tn? ?ivo?i?n? druh” (Wilkov?, 2008).
Яны (жыхары Астравы – ІК) маюць “кароткія дзюбы” (выразная рэдукцыя галосных у параўнанні са стандартнай сістэмай краткіх і доўгіх чэшскіх галосных, скарачэнне не толькі галосных гукаў, але і цэлай сінтагмы да памеру доўгага слова – ІК). Часта ўжываюць вульгарызмы. Больш працуюць. Балеюць за Банік (Банік – Астраўскі футбольны клуб – ІК). Выглядаюць неяк смешна. Многія жыхары Багеміі і Маравіі лічаць іх адмысловым жывёльным відам.
Даволі падобны погляд існуе ў жыхароў цэнтральнай Беларусі на палешукоў.
Б) Паводле імкнення заняць дамінантную пазіцыю (расійскі прыклад маскоўскага і пецярбуржскага вымаўлення – адна нацыянальная мова дыферэнцаваная паводле дзвюх культурна-гістарычных традыцый).
В) Адукаваны – малаадукаваны, гарадскі жыхар – вясковы жыхар (такі падыход у Беларусі сустракаецца пры характарыстыцы носьбітаў трасянкі).
Акрамя названага сінхроннага падзелу ў кожную эпоху заўсёды прысутнічаюць рэшткі дыяхронных сувязяў:
? Нормы вымаўлення старыя і новыя:
o у рускай мове – тв?рог і твор?г, кулин?рия і кулинар?я,
o ў чэшскай мове – folkl?r і folklor,
o варыянтнасць беларускага маўлення ў тарашкевіцы і наркомаўцы, альбо размоўная варыянтнасць беларускай мовы: г?луб і гал?б, цяж?р і ця?жар.
? Нормы, якія афіцыйна прызнаныя слоўнікамі, але ў вымаўленні сучасных носьбітаў мовы саступаюць месца новым, яшчэ не зафіксаваным слоўнікамі.
? Нормы, нядаўна зафіксаваныя слоўнікамі, але не ўспрынятыя ўсімі носьбітамі як “прыдатная” для ўжытку. Яскравым прыкладам з’яўляецца нядаўняя рэформа ў рускім правапісе і акцэнталагічных зменах, напр. ?вгустовский і август?вский, й?гурт і йог?рт.
? Праявы суб’ектыўнага ўспрымання, якое немагчыма падмацаваць нейкімі лагічнымі аргументамі:
“«Пылесосить, пылесошу» – этот глагол я легко переношу в чужой речи, готов признать его фактом разговорного языка, но сам не люблю это слово...” (Новиков, 2007, 149).
Для многіх сучасных носьбітаў рускай мовы, асабліва для моладзі, суб’ектыўна выглядае імкненне захаваць традыцыйныя нормы пачатку-сярэдзіны мінулага стагоддзя, аб якіх піша Ўл. Новікаў:
“«Осторожно, двери закрываются!» – звучит голос диктора. Спокойный темп, мягкий бархатный тембр, да еще к тому же еще ласкающее слух слово «дьвери». Хороший диктор, он и перед губными звуками зубные мягко произносит. С благородной традиционностью. Но это уже по нынешним временам роскошь, это прямо-таки «от кутюр», а нам бы для начала речевое «прет-а-порте» надо освоить как следует” (Новиков, 2007, 291).
Фармаванне катэгорыі эстэтычнай эўфаніі – артыкуляцыйна-акустычнай мілагучнасьці ў кожнай мове абапіраецца на ўласныя нормы. Для беларускай мовы эўфанічна прыдатныя пратэтыкі і чаргаванні гукаў [в] – [ў], [в’] – [ў] пасля галосных, падоўжаныя зычныя, на месцы гістарычнага спалучэння мяккага зычнага з [j] паміж галоснымі.
У рускай мове немілагучнымі лічацца спалучэнні шыпячых і свісцячых гукаў. Яшчэ М. Горкі раіў маладым пісьменнікам пазбягаць шыпячых спалучэнняў вши, вша, вшу, ща, щей, падобна крытэрыі рускай мілагучнасці вызначаў і А. Чэхаў:
«Вообще следует избегать некрасивых, неблагозвучных слов. Я не люблю слов с обилием шипящих и свистящих звуков» (Щукин, 1960, 297).
Але Ўл. Маякоўскі ў вершы “Приказ по армии искусства”, наадварот, абараняе тыя гукі, што іншым не да спадобы:
“...и вперед, поя и свища. Есть еще хорошие буквы: Эр, Ша, Ща” (Маяковский, 1918).

3.5 Ідыясінкрэзійная ацэнка ‘чужога’ адрознага. Міжмоўны маркер
Міжмоўны маркер крышталізуецца пры ацэнцы маўлення карыстальніка мовы яе носьбітам. Гэты маркер часта атаясамліваецца носьбітам з маркерам сацыяльным, таму што носьбіт схільны да суб’ектыўнай ацэнкі моўнай плыні, у якой ён здольны “прабачыць” карыстальніку няведанне пэўнай лексікі ці сінтаксічную няграматнасць, але акцэнталагічныя парушэнні выклікаюць “алергічную” рэакцыю, менавіта яны ўспрымаюцца як фанетычная ідыясінкрэзія.
Ідыясінкрэзія часцей бывае выклікана гукамі чужой мовы, якія не маюць адпаведнікаў у роднай мове, і таму дзейнічаюць як раздражняльнікі. Такі канструкт ‘свой’ – ‘чужы’ можа развівацца і ў адносінах роднасных моў. Разгледзім прыклад ўсходнеславянскага суседства.
Калі параўнаем фанетычныя рысы беларускай і рускай моў, у якіх колькасны склад кансанантаў прыблізна аднолькавы, назіраем значную адрознасць іх якасных характарыстык. Перш за ўсё беларуская мова характарызуецца наяўнасцю звонкіх зычных афрыкат [дж], [дз], [дз’]. Наступны паказчык фанетычнай “чужасці” – адрознасць характару глухіх: мяккасць рускага [ч’] і цвёрдасць [ч] беларускага, адсутнасць у беларускай мове [ш:’] і наяўнасць мяккага [ц’].
У палатальнасці зычных дзвюх моў назіраюцца нязначныя адрозненні, руская мова мае 15 пар па цвёрдасці-мяккасці, беларуская – 14, але адрозненні назіраюцца ў рэалізацыі няпарных. Беларускія зацвярдзелыя гукі: [ж], [ш], [дж], [р], [ц] не змякчаюцца ні ў якой пазіцыі. Да няпарных цвёрдых адносіцца санорны [ў] і малачастотная афрыката [дз] – цалкам не характэрныя для рускай мовы.
Сваю спецыфіку мае размеркаванне зычных па цвёрдасці-мяккасці: у беларускай мове наяўнасць пар [д] – [дз’], [т] – [ц’], але адсутнічае пара, характэрная для рускай мовы [р] – [р’], беларускі [р] зацвярдзелы.
Карэляты кансанантаў па глухасці-звонкасці ў абедзвюх мовах утвараюць 12 пар, пры гэтым іх размяшчэнне тоесна толькі ў 6 парах: [б] – [п], [б’] – [п’], [д] – [т], [ж] – [ш], [з] – [с], [з’] – [с’]. Адрозненні назіраюцца ў размяшчэнні карэлятаў г, ў беларускай мове ўтвараюцца пары [г] – [х], [г’] – [х’], ў рускай [г] – [к], [г’] – [к’], руская мова прадстаўляе пары [д’] – [т’], [в] – [ф], [в’] – [ф’], якіх няма ў беларускай, а беларуская прапаноўвае варыянты, адсутныя ў рускай [дз’] – [ц’], [дз] – [ц], [дж] – [ч].

НЯПАРНЫЯ ЗЫЧНЫЯ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

НЯПАРНЫЯ ЗЫЧНЫЯ РУСКАЙ МОВЫ

Руская мова мае 5 пучкоў карэлятаў, якія аб’ядноўваюць цеснай сувяззю 20 фанем, беларуская мова – 4 пучкі, якія звязваюць меньшую колькасць зычных – 16. Параўнанне пучкоў карэлятаў дзвюх моў паказвае, што роднасныя мовы перасякаюцца толькі ў 2 аднолькавых чатырохчленных пучках.

У абедзвюх мовах сустракаюцца: [б] – [п] / [б’] – [п’] і [з] – [з’] / [с] – [с’], але гэты набор знешне аднолькавых карэлятаў не азначае іх абсалютнай раўнацэннасці, таму што гукі, якія іх утвараюць, у кожнай мове маюць сваю валентнасць.
Асаблівасці рэалізацыі беларускіх кансанантаў абумоўлены наяўнасцю гістарычнай асіміляцыі па мяккасці свісцячых [з], [с] ў пазіцыі перад мяккімі, за выключэннем [г’], [ѓ’], [к’] [х’]: снег – [с’н’эх], смех – [с’м’эх], звязаць – [з’в’азац’]; у гэтых прыкладах да рэформы 1933 года мяккасць перадавалася на пісьме напісаннем ь.

4. Маркеры ідэнтыфікацыі і стратыфікацыі
4.1 Памежны ідэнтыфікацыйны маркер
Успрыманне беларускай трасянкі (не кажучы пра рэфлексіі сацыяльных маркераў) у першую чаргу адбываецца менавіта паводле фонаэмпатычнага набора гукаў, заснаванага на асаблівасцях беларускай фанетыкі.
Маркер ідэнтыфікацыі спецыфічны тым, што знаходзіцца на памежжы дзвюх моўных сістэм і дае адначасова імпульсы для “апазнання” ‘чужога’ носьбітам абедзвюх моў. Такім чынам, у большасці выпадкаў размова ідзе пра адносіны ідыясінкрэзіі, пры якіх вылучаецца неэстэтычнае, ці інакш кажучы, непрыемнае паводле суб’ектыўных, лагічна неабгрунтаваных ацэнак.

4.2 Памежны стратыфікацыйны маркер
У Беларусі суб’ектыўная дыхатамія “мілагучнасць – немілагучнасць” як маркер існуе ва ўспрыманні заходнімі палешукамі маўлення цэнтральнабеларускага ці цалкам непалесскага насельніцтва Беларусі як ‘чужога’ (дзекаючага і цекаючага, з вымаўленнем выразнага ў, адкрытага акання). Адпаведна, і непалесскае насельніцтва ідэнтыфікуе палешукоў перш за ўсё паводле фанетычнай адрознасці.
“Палессе – ці не адзіны беларускі рэгіён, дзе беларускамоўнасць – прыкмета не “апазіцыйнасці”, “свядомасці”, “інтэлігентнасці”, “адукаванасці” (што даволі характэрна для Мінска), але найперш прыналежнасці тэрытарыяльнай: там, дзесьці за Баранавічамі альбо за Пружанамі, гавораць ужо іначай – па-беларуску. Сваю ж гаворку палешукі акрэсліваюць як “месная” (“говорыты по-месному”), “нашая” (“говорыты по-нашому”), “своя” (“говорыты по-своёму”)” (Міхальчук, 2011).
На Палессі катэгорыя ‘свой’ – ‘чужы’ дыферэнцавана паводле мовы больш выразна, чым на этнічнай беларускай частцы тэрыторыі.
Г. Міхальчук прыводзіць наступны прыклад з уласнага вопыту:
“Сама пошчытай, – хваліцца дзед, – я знаю ажно пьять мов”. Памалу загібаючы пальцы, паважным голасам дадае: “Наша, месная – то раз, білоруска – два, руска – тры. А шчэ польска (то ж і под полякамы жыв, і до польскыйі школы ходыв) – штыры, ну і украіньска – пьять (шо тут тая Украіна – блызынько)” (Міхальчук, 2011).

4.3 Маркер маўленчы як стратыфікатар палітычны
Сучасны рускі лінгвіст Ўл. Новікаў піша: раман з мовай, любоў да роднага слова – лепшы сродак ад моўных немачаў, шчаслівы той чалавек, у якага з роднай мовай не панурае сумеснае жыццё, а гарачы раман, які з гадамі мацнее (Новиков, 2007, 414). Прыведзенае выказванне адцяняе магчымасць існавання цэлага спектра інварыянтаў адносін да роднага слова ў асобных краінах.
Адыходзячы ад лінгвістычных катэгорый, прывядзём прыклад жыццёвы, які тым не менш, цесна звязаны з разглядаемым намі аспектам, не толькі фанетычным, але з любоўю да роднага слова.
Прыклад Міколы Шэляговіча сведчыць пра магчымасць іншай ацэнкі любові да роднага слова. За свой раман з мовай набыў шмат праблем, быў абвінавачаны ў антысаветызме і сепаратызме, супрацоўніцтве з украінскімі нацыяналістамі, парушэнні цэласнасці адзінага беларускага руху, імкненні адарваць Палессе ад Беларусі і г.д. Насамрэч – меў на мэце зрабіць старажытную мову, якая існуе ў гутарковым варыянце, мовай пісьмовай – даць яе носьбітам магчымасць самаідэнтыфікацыі.
На пачатку 90-ых гадоў ХХ стагоддзя з ініцыятывы М. Шэляговіча на Палессі распачаўся працэс самаідэнтыфікацыі мясцовага насельніцтва на аснове яцьвяжскай тэорыі, выходзіла газета «Збудінне» (1989—1994), але к канцу 90-ых гадоў рух заняпаў.
‘Свой’ – ‘чужы’ Шэляговіч паўстаў і пры ўтварэнні БНФ, калі аб’явіў групу падтрымкі на правах фракцыі. Пасля аглашэння дакумента распачалась жорсткая дыскусія. Пазняк падтрымаў пазіцыю Н. Гілевіча – заходнепалесскай праблемы не існуе... Лаяльны падыход Марачкіна, Чарняўскага, Сушы, Івашкевіча, Вячоркі і вырок М. Дубянецкага: “Я за принятие условий полешуков. И не потому, что полностью разделяю их точку зрения – я спасаю оргкомитет БНФ от недемократичности. Не хочу обвинений в бюрократизме. Если мы так начинаем, с отказа, с диктата другим, не стоит и продолжать” вырашылі спрэчку на карысць “Полісься”. Але далей прапановы “Полісься” не ўлічваліся. (Шелягович, 1991). Гіпербалізавана можна сказаць, што беларусы і палешукі размаўлялі на розных мовах, таму і не паразумеліся.
Акрамя таго папрокі Шэляговічу выказвалі і самі палешукі. Паэт М. Федзюкевіч пісаў, што ягоныя дарагічынскія дзядзькі яцвяжскай мовы не разумеюць. Але гэты прыклад – пацвержанне імкнення народа да сцвярджэння сваёй унікальнасці.
“Палескія” гаворкі – умоўная назва народных гаворак шырокага рэгіёна, якія не ўтвараюць адзінае цэлае, “гэты тэрмін умоўна ўжываем у значэнні “мясцовыя народныя гаворкі рэгіёна наогул” (Клімчук, 2001). Практычна Шэляговіча папракалі ў тым, што ён імкнуўся стварыць прыдатны пісьмовы варыянт, пісьмова замацаваць і ўнармаваць варыянтнае маўленне рэгіёна, аб’яднаць шматлікія гаворкі, носьбіты якіх ідэнтыфікавалі іх як самастойныя мовы. Спроба пацярпела крах, наватар патрапіў у жаронцы, дзе скрыжаваліся некалькіх канструктаў ‘свой’ – ‘чужы’, да моўнага дадалося палітычнае, міжнацыянальнае (Беларусь – Украіна), ідэалагічнае, савецкае і антысавецкае. Імпульсам для ўзнікнення гэтага эпіцэнтра стала поле
‘сваё’ нацыянальнае – ‘чужое’ рэгіянальнае
ці
‘сваё’ рэгіянальнае – ‘чужое’ нацыянальнае
– гэта залежыць з якога боку паглядзець!

Заключэнне
Фонаэмпатыя як паняцце маўленчай і ментальнай кампетэнцыі прапаноўваецца для далейшай распрацоўкі. Пры стварэнні катэгарыяльнага апарата для вывучэння (не)мілагучнасці, можна гаварыць аб стварэнні механізмаў карэкцыі ўспрымання той ці іншай мовы ці тлумачэння з’яў у роднай мове. Некаторыя крокі да распрацоўкі гэтага пытання робіць фоніка, якая даследуе гукавую арганізацыю маўлення і класіфікуе фанетычныя сродкі ў адпаведнасці з іх эстэтычным патэнцыялам; таксама нэймінг, які разглядае эўфанію перадусім як сродак стварэння прывабнай назвы прадукту, сродак стварэння паспяховай рэкламы з мэтай паспяховага вырашэння камерцыйных праектаў.
Мілагучнасць назвы, па меркаванні Э. Лі, не з’яўляецца ў нэймінгу самамэтай, а толькі адным з інструментаў у руках нэймера; зацікавіць пакупніка можна і іншымі спосабамі. Тым не менш, нэймінг працуе над стварэннем крытэрыяў мілагучнасці, але алгарытм і аўтаматызацыя вылічэння мілагучнасці – справа далёкай будучыні (Ли, І).
Трэба падкрэсліць, што мілагучнасць – паняцце неўніверсальнае, ў кожнай мове яно мае свае адзнакі, але і сярод носьбітаў адной мовы сустракаем шмат адхіленняў і варыяцый ва ўспрыманні маўленчых плыняў. Аднак ужо сёння існуюць тэставыя механізмы праверкі ассацыятыўнай ацэнкі фонаэмпатыі. Такі сервіс прапаноўвае старонка http://www.psevdonim.ru/. Існаванне такой сістэмы дае імпульс задумацца над такімі пытаннямі як фонаэмпатыя роднай мовы і фонаэмпатыя чужой мовы. Калі ў гэтай сістэме задаць азбукай любое слова, будзе выдадзены спектр якасцяў і ўласцівасцяў – як яны ўспрымаюцца рускім носьбітам рускай мовы. Малы эксперымент дае цікавыя вынікі .
Нацыянальная мова не ў кожнай постсавецкай краіне з’яўляецца сёння моўнай будзённасцю. На постсавецкай прасторы нацыянальныя мовы часта нагадваюць калек ці далёкіх сваячак, нясхопных дагадзіць жыхару краіны, які страціў успаміны на прыгажосць свайго дзяцінства. Менавіта фанетыка выступае той добрай ці злой чараўніцай, якая вабіць ці адштурхоўвае ад мовы. Фанемны склад – своеасаблівая семіятычная сістэма, звязаная з псіхікай кожнага асобнага чалавека, які самастойна і суб’ектыўна ацэньвае ўнікальнасць сваёй і чужой мовы. Калі сінтаксіс прынята называць пазваночнікам мовы, то фанетыку можам назваць яе душой, летуценная прыгажосць якой зразумелая толькі яе ўважліваму і чулліваму прыхільніку.

Бібліяграфія:

БЕЛЯНИН, В. Лингвистический шок. // Rusistica Espanola. N 5, Мадрид, 1995.
БЕРНАЦКАЯ, А. О трех аспектах экологии языка. // Вестник КрасГУ. Гуманитарные науки 2003, №4, с. 122-125.
БЕРЕЗОВИЧ, Е. – ГУЛИК, Д. Ономасиологический портрет “человека этнического”: принципы построения и интерпретации. [Электронный ресурс] / Доступ: http://www.ruthenia.ru. Дата доступа: [2010-12-09].
БІДЭР, Г. Развіццё беларускай літаратурнай мовы ў кантэксце славянскага адраджэння. // Беларусь паміж Усходам і Захадам. Ч. 2. (Беларусіка – Albаruthenica 6). У. Конан, А. Мальдзіс, Г.Цыхун (рэд.). Мінск 1997. с 112-118.
БІДЭР, Г. Моўная сітуацыя на заходнім Палессі. // Язык и социум. Материалы III Международной научной конференции. Минск, 1998 г. Минск, 2000. с. 26-32.
ГОЛУБ, И. Стилистика русского языка. [Электронный ресурс] / Доступ: http://www.hi-edu.ru/e-books/xbook028/01/part-016.htm. Дата доступа: [2012-07-09].
ИВАНОВ, В. Парадигматические и синтагматические отношения в фонологической системе русского языка. // Современный русский язык. Новиков, Л. и кол. под общ. ред Л. Новикова СПб.: Лань 1999.
ЛИ, Э. Благозвучность в нейминге. [Электронный ресурс] / Доступ: http://www.lexica.ru/old/art04.html. Дата доступа: [2012-07-20].
МАЯКОВСКИЙ В. Приказ по армии искусства (1918) Полное собрание сочинений: В 13 т., АН СССР. М.: Худож. лит., 1955—1961. Т.2.
МІХАЛЬЧУК, Г. Колькі словаў аб заходнепалескай гаворцы. З уласнага досведу. // Прайдзісвет. [Электронный ресурс] / Доступ: http://prajdzisvet.org/mova/11-kolki-slovau-ab-zakhodniepalieskaj-havortsy.html. Дата доступа: [2012-07-20].
НОВИКОВ, Вл. Роман с языком. М.: Зебра Е — АСТ, 2007.
СЯМЕШКА, Л. Беларуская мова: Уводзiны у навуку аб мове. Фанетыка. Арфаэпiя. Графiка. Арфаграфiя. Мiнск: Сучаснае слова, 1999.
СЕПИР, Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. М.: Прогресс 1931/2001, с. 656.
ШЕЛЯГОВИЧ, М. У нашего дела – космический знак. // Уліцёнок А.Л. Іншадумцы =
Мыслящие иначе / Прадм. В.У. Быкава. Мінск: Беларусь, 1991. с. 123-146.
ЧАХОЎСКІ, Г. К. – ЧАХОЎСКАЯ Т. Л. Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Мінск: 2010.
КЛІМЧУК, Ф. Д. Моўная сітуацыя ў Берасцейска-Пінскім Палессі ў XIX — XX стст. // Загароддзе-3. Матэрыялы навукова-краязнаўчай канферэнцыі “ПАЛЕССЕ Ў ХХ СТАГОДДЗІ” 1-4 чэрвеня 2000 г., Беласток. Мінск: Тэхналогія, 2001. с. 7-16.
КЛІМЧУК, Ф. Д. Феномен Палесся. Загароддзе-1. Матэрыялы Міждысцыплінарнага навуковага семінара па пытанях даследавання Палесся (Мінск, 19 верасня 1997 г.). Мінск, 1999. с. 5-9.
ЩУКИН, С. Из воспоминаний об А. П. Чехове. // А. П. Чехов в воспоминаниях современников. М.: Художественная литература, 1960/1986.

BLAHO, M. Jazyk – (krve) zrkadlo reality. // HL?ADANIE EKVIVALENTNOST? IV. Jazykovedn? zborn?k 31. ISBN 978-80-555-0066-90, Pre?ov, Pre?ovsk? univerzita 2009, 729 s., s. 301-306.
MUKA?OVSK?, J. Studie z estetiky. Praha: Odeon 1966.
WILKOV?, S. Mluv? kr?tce, mluv? sprost?: Ostrav?ci. // Maratom klub SEITL OSTRAVA, [Электронный ресурс] / Доступ: 22.4.08 http://mkseitl.blogspot.cz/2008/04/mluvi-kratce-mluvi-sproste-ostravaci.html. Дата доступа: [2012-07-18].