تصاویر از خودم در حوزه رای گیری

ضمن اینکه به عقاید این دانشمندان احترام می‏گذاریم باید بگوئیم که بنظر می‏رسد یک فیلسوف تربیتی باید:

1- نظری واقع بینانه به مسایل جهان و انسان داشته باشد.

2- نظری جامع در مورد انسان داشته و همه ابعاد وجود انسانی را ببیند.

3- در مورد اهداف و اصول و روشهای تربیتی، آراء مشخصی را بیان نموده باشد.

4- تضادی بین‏اندیشه‏ها و گفتار و رفتار وی وجود نداشته باشد.

5- خود وی اولین نمونه‏اندیشه‏های تربیتی اش باشد.

6- نتایج عملی هرچه بیشتر تعلیمات او در واقعیت عینی جامعه مشخص باشد.
1- «هستی و جهان از دیدگاه امام (س) »

با توجه به این مقدمه اکنون باید ببینیم نظر حضرت امام در مورد جهان و انسان چیست؟

دیدگاه هستی شناسی امام که ماخوذ از دید اسلام عزیز است‏بسیار وسیع و بلند مرتبه است. ایشان در وسعت و عظمت هستی و کوچکی عالم طبیعت در مقایسه با آن می‏فرمایند:

«دنیا یک جز بسیار کمی است از عالم، عالم یک مرکبی است از ماوراء این طبیعت و این طبیعت. این طبیعت در آخر مرتبه وجود واقع شده است.» (4)

و در جای دیگر می‏فرماید: «تمام عوالم اجسام در مقابل عالم مابعدالطبیعه هیچ قدر محسوس ندارد و در آنجا عوالمی است که در فکر بشر نگنجد. (5)

پس عالم هستی بمراتب وسیعتر از جهان محسوس است و همه جهان هستی از عالم طبیعت گرفته تا عالم ماوراء طبیعت، ظهور و نمود و پرتو و تجلی حقیقت اصیل هستی است و به بیان دیگر هستی از دیدگاه امام چون اکثر بزرگان فلسفه و عرفان اسلامی هرمی است که راس آن واجب الوجود است و همه آنچه در مراتب بعدی قرار گرفته‏اند موجودات ممکنی هستند که نه اینکه فقیرند بلکه عین فقر و نیاز هستند. (6)

«جز فیض وجود او نباشد هرگز جز عکس نمود او نباشد هرگز» (7)

این است دیدگاه هستی شناسانه امام و این چنین وسیع نگری و اینکه به قول خود ایشان (به نقل از استادش) دنیا را بخاطر آنکه در صف نعال وجود و آخرین مرحله تنزل قرار گرفته اسفل السافلین خوانده‏اند، تاثیری بزرگ بر تعلیم و تربیت می‏گذارد.

منبع و ماخذ این دیدگاه حضرت امام و بزرگان دیگر آیات کریمه قرآنی و بیانات حضرات ائمه معصومین سلام الله علیهم اجمعین است که از آنهمه بذکر یک نکته می‏پردازیم.

از امام ششم نقل شده است که فرموده‏اند:

«ما السموات والارض عند کرسی الاکحلقه خاتم فی فلاة و ما الکرسی عندالعرش الا کحلقه فی فلاة»:

یعنی: «آسمانها و زمین در برابر کرسی همچون حلقه انگشتری در وسط یک بیابان است و کرسی هم در برابر عرش چون حلقه‏ای است در میانه یک بیابان». (8)
2- «انسان شناسی امام»

اگر دید امام خمینی سلام ا… علیه و بسیاری از متفکران و فیلسوفان و عارفان مسلمان نسبت‏به هستی، بسی فراتر از دید جمعی زیاد از متفکران جدید اروپا، بویژه حسی مذهبان و تجربه گرایان است، نظر ایشان نسبت‏به انسان هم بسیار وسیعتر و جامعتر از آنان است.

در دعای سحر می‏فرمایند:

«واعلم ان الانسان هوالکون الجامع لجمیع المراتب العینیه والمثالیة والحسیة منطوفیه العوالم الغیبیه والشهادیه و ما فیما کما قال ا… تعالی و علم لادم الاسماء کلها و قال مولینا و مولی الموحدین علی (ع) » علی ما نقل:

«اتزعم انک جرم صغیر و فیک انطوی العالم الاکبر»

فهو مع الملک ملک و مع الملکوت ملکوت و مع الجبروت جبروت و روی عنه و عن الصادق علیه السلام. اعلم ان الصورة الانسانیه هی اکبر حج ا… علی خلقه و هی الکتاب الذی کتبه بیده و هی الهیکل الذی بناه بحکمته و هی مجموع صورة العالمین و هی المختصر من اللوح المحفوظ و هی الشاهد علی کل غائب و هی الطریق المستقیم الی کل خیروالصراط المدودبین الجنة والنار»

«ترجمه»: بدان که انسان تنها وجودی است که جامع همه مراتب عینی و مثالی و حسی است و تمام عوالم غیب و شهادت و هر چه در آنها است در وجود انسان پیچیده و نهان است چنانچه خدایتعالی می‏فرماید خداوند همه اسماء را به آدم آموخت و مولای ما و همه موحدان علی علیه السلام فرمود:

«تو پنداری همین جرم صغیری جهانی در نهاد تو نهان است»

بنابراین آدمی با ملکیان ملکی است و با ملکوتیان ملکوتی و با جبروتیان جبروتی و روایت‏شده از آنحضرت و حضرت صادق علیهما السلام که فرمودند «بدان که صورت انسانی بزرگترین حجتهای الهی است‏بر خلقش و او همان کتابی است که آنرا با دست‏خود نوشته است و او همان هیکل است که آنرا با حکمت‏خود بنایش نموده و او است مجموعه صورت جهانیان و او است مختصری از لوح محفوظ و او بر هر غایبی شاهد است و او است راه راست‏بهر گونه خیر و نیکی و همان راهی است که در میان بهشت و دوزخ کشیده شده است.» (9) حالا ملاحظه می‏فرمائید این دید وسیع از انسان با دید بسیاری از روانشناسانی که بقول اریک فروم اصلrichFromm اصل توجه به روح انسانی را فراموش کردند و منشا انسان شناسی جدید شدند چقدر فرق دارد؟ بهتر است عین سخن فروم را نقل کنم:

«علیرغم شخصیتهای استثنائی نظیر نیچه وکی یرکه گارد سنت‏بررسی روح آدمی با توجه به تقوی و سعادت وی در روانشناسی به کنار نهاده شد. روانشناسی آکادمیک که می‏کوشید به علوم طبیعی و روشهای آزمایشگاهی توزین و شمارش تاسی جوید با همه چیز جز روح سر و کار داشت. هم چنین می‏کوشید جنبه‏هایی از انسان را که می‏توان آنها را در آزمایشگاه تحت‏بررسی قرار داد آشکار سازد و مدعی بود که وجدان، داوری ارزشها، شناسایی خیر و شر، مفاهیمی ماوراء طبیعی و خارج از قلمرو روانشناسی است، غالبا به مسایل کم اهمیتی می‏پرداخت که بیشتر مناسب با یک روش به ظاهر علمی بود تا ابداع روشهای تازه جهت‏بررسی مسایل عمده انسانی، بدینسان روانشناسی بصورت علمی درآمد که فاقد موضوع اصلی خویش یعنی روح انسان بود. (10)

بدنبال این نظر و دید وسیع از آدمی حضرت امام «ره» فرموده‏اند:

«انسان این هیکل موجود، این جثه موجود و این حواس موجود که، احساسش می‏کنیم نیست، به این معنا حیوانات و انسان مثل هم هستند، همه مادی هستند، همه این نحو ادراکات را دارند یک قدری کم و زیاد. یک بعد انسان عبارت از این موجود فعلی که دارای این حواس و دارای این خواص هست می‏باشد، بعدهای دیگرش اصلا به آن توجه نشده یا کم توجه شده است.» (11)

و در کلامی دیگر که تا حدودی مراتب و عوالم انسانی را مورد بحث قرار داده‏اند می‏فرمایند: انسان دارای کیانی جامع است و برحسب مراتب نزولی و صعودی دارای نشاه‏ها و ظهورها. و عوالم و مقدماتی است. از اینرو به حسب هر نشاه و هر عالمی که دارد او را زبانی است مناسب آن مقام. (12)

و در یک جمله بطور خلاصه می‏فرمایند:

«در عالم هیچ موجودی به پایه انسان نمی‏رسد. انسان و ادراکاتش و قابلیتش برای تربیت‏باید گفت غیرمتناهی است.» (13)

در انسان شناسی امام آدمی در بدو تولد چیزی بالفعل ندارد فقط توانایی و استعداد حرکت‏بسوی کمال در او به ودیعت نهاده شده است. توجه به این نکته برای مربی و روشهای تربیتی که در پیش می‏گیرد حائز اهمیت است. ملاحظه نمائید که چه فرموده‏اند:

«نفس در بدو فطرت خالی از هر نحو کمال و جمال و نور و بهجت است، چنانچه خالی از متقابلات آنها نیز هست. گویی صفحه‏ای است‏خالی از مطلق نقوش نه دارای کمالات روحانی و نه متصف به اضداد آن است. ولی نور استعداد و لیاقت‏برای حصول هر مقامی در او ودیعه گذاشته شده است و فطرت او بر استقامت و خمیره او مخمر به انوار ذاتیه است.» (14)

اگر کسی تمام این مطالب امام را با هم نبیند و مثلا فقط به جمله «گویی صفحه‏ای است‏خالی از مطلق نقوش نه دارای کمالات روحانی و نه متصف به اضداد آن است.» توجه نماید گمان می‏کند نظر امام (ره) همان نظر جان لاک و کسانی که قائل به فطرت و امکانات درونی انسان نیستند می‏باشد، اما بیانات بعدی امام مشخص می‏کند که ایشان آدمی را دارای نور استعداد و لیاقت رسیدن به هر مقام می‏داند. در توضیح فطرت آدمی جملات زیادی از بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران نقل شده است که به ذکر بعضی از آنها می‏پردازیم.

«فطرت خداجوئی در همه هست. کافر هم که دارد میرود دنبال اینکه یک چیزی پیدا بکند خودش ملتفت نیست که دنبال کمال مطلق است، اینرا کمال خیال کرده، هرکسی هر عملی انجام می‏دهد برای این است که آن را یک خیر و خوبی می‏داند، یک کمال می‏داند این دزدهای سر گردنه هم اینرا یک کمال می‏دانند که بروند دزدی بکنند به هم فخر می‏کنند همه دنبال کمالند همه دنبال خدا هستند (15).

و باز می‏فرمایند یکی از فطرت‏هایی که جمیع سلسله بنی الانسان مخمر به آن هستند فطرت عشق به کمال است گرچه در تشخیص کمال و آنکه کمال در چیست و محبوب و معشوق در کجاست مردم کمال اختلاف را دارند. پس این نور فطرت ما را هدایت کرد به اینکه تمام قلوب سلسله بشر متوجه به کمالی است که نقصی ندارد و عاشق جمال و کمالی هستند که عیب ندارد و علمی که در او جهل نباشد و قدرت و سلطنتی که عجز همراه آن نباشد، حیاتی که موت نداشته باشد و بالاخره کمال مطلق معشوق همه است.» (16)

اکنون اگر درنگ کنیم و بخواهیم ببینیم روانشناسان تا چه‏اندازه با نظریات حضرت امام (س) هماهنگی دارند باید سری به » روانشناسی کمال» بزنیم شاید این جمله آلپورت Allport بیانی دیگر از فطرت کمال خواهی انسان باشد که گفته است «رستگاری تنها از آن کسی است که پیوسته در پی هدفهایی باشد که سرانجام به طور کامل بدستنمی آید» هم او گفته است اموندسن پس از هر اکتشاف تازه بیدرنگ برنامه اکتشاف تازه‏ای را می‏ریخت،انگیزه و رهنمون کلی او اکتشاف دایمی بود، اما تا زمانی که منطقه کشف نشده‏ای در عالم وجود داشت این هدف هیچگاه کاملا ارضا نمی‏شد. ضرب المثل «هر چه بیشتر داشته باشی بیشتر می‏خواهی» بیان همین کمال خواهی و سیری ناپذیری انسان است (17) گذشته از آلبورت مزلو Abrahan Maslow هم در بیان شخصیت‏سالم نکاتی را بیان کرده است که کاملا با مطالب حضرت امام (ره) در مورد فطرت آدمی سازگار است. او در توضیح خصوصیات انسان خواستار تحقق خود نکاتی را مطرح کرده است که بعضی از آنها عبارتند از ادراک صحیح واقعیت پذیرش کلی طبیعت دیگران و خویشتن خود انگیختگی، سادگی و طبیعی بودن توجه به مسایل بیرون از خویشتن نیاز به خلوت و استقلال تازگی مداوم تجربه‏های زندگی. و بالاخره تجربه‏های عارفانه یا تجربه‏های استعلائی.

در مورد نکته آخر می‏گوید خواستاران تحقق خودگاه وجد و سرور و حیرتی عمیق و چیره گر نظیر تجربه‏های ژرف دینی را تجربه می‏کنند. خود از این تجربه‏ها استعلا می‏یابند متعالیان بیشتر در قلمرو هستی زندگی می‏کنند به وضوح ازانگیزش والاتری برخوردارند و تجربه‏های اوجی را دارا هستند که بصیرتی روشنگرانه نسبت‏به خودشان و جهانشان به آنها می‏بخشد، گرایششان بیشتر عارفانه، شاعرانه و دینی است (18)

آیا این تازگی مداوم تجربه‏های زندگی و تجربه‏های عارفانه استعلائی بیانی دیگر از همان فطرت کمال خواهی انسان نیست؟

روانشناسان و روانکاوان دیگری هم چون اریک فروم، فروید، یونگ، فرانکل و… در زمینه کمال جوئی انسان مطالبی ذکر می‏کنند که خواندنی است. (19)

اما یک تفاوت اساسی در نظریه حضرت امام رضوان ا… علیه از کمال با این آقایان وجود دارد و آن این است که امام بزرگوار کمال اعلای مطلوب انسان را حضرت حق جل و علا می‏دانند که علم و قدرت کامل و همه صفات دیگر از آن اوست. شاید این تعبیر حافظ شیرازی بیان شاعرانه حضرت امام (س) از کمال طلبی یا خداجوئی انسان باشد که همه کس طالب یار است چه هشیار و چه مست همه جا خانه عشق است چه مسجد چه کنشت‏بطور خلاصه می‏توان گفت انسان از نظر حضرت امام (س) :

1- موجودی است که هیچ موجود دیگری به پای او نمی‏رسد.

2- ادراکات و قابلیت‏های او برای تربیت غیر متناهی است.

3- ابعاد زیادی دارد که مورد توجه واقع نشده

4- در آغاز خلقت از کمالات و نقائص خالی است

5- در آغاز آفرینش نور استعداد و لیاقت‏برای هر مقامی را دارد

6- فطرتی کمال جو دارد. آنهم کمال بی نقص، که البته این چنین وجود کاملی حضرت حق – سبحانه و تعالی – است.
3- اهداف تعلیم و تربیت

قبل از بیان اهداف تربیت‏یک نکته اساسی را ذکر کنم و آن ضرورت و اهمیت تربیت از دیدگاه امام (ره) است. ایشان می‏فرمایند: » آنقدر که انسان غیر تربیت‏شده مضر است‏به جوامع هیچ شیطانی و هیچ حیوانی و هیچ موجودی آنقدر مضر نیست و آنقدر که انسان تربیت‏شده مفید است‏برای جوامع هیچ ملائکه‏ای و هیچ موجودی آنقدر مفید نیست. اساس عالم بر تربیت انسان است، انسان عصاره همه موجودات است و فشرده تمام عوالم است و انبیا آمده‏اند برای اینکه این عصاره بالقوه را بالفعل کنند. (20) ملاحظه می‏کنید که با توجه به انسان شناسی امام تربیت انسان از دیدگاه ایشان آنقدر مهم است که ضرر هیچ موجودی را به جوامع بالاتر از انسان تربیت نشده نمی‏دانند و از آنطرف سود انسان تربیت‏یافته را بالاتر از فرشتگان و همه موجودات می‏دانند. من نمی‏دانم مسئولین نظام ما و مسئولین تعلیم و تربیت انسانها در همه سطوح و مدیران و معلمان و دست‏اندرکاران آموزش و پرورش به عمق این سخن قائد عظیم الشان دنیای اسلام در عصر حاضر توجه کرده‏اند؟ و اگر توجه دارند – که بحمدا… دارند – مقدار توجهشان چقدر است؟ چقدر در تلاشند که از هر هزینه غیر ضروری و مستحب و تشریفاتی کم کنند و به تربیت‏بویژه نسل جوان بپردازند.

در اینجا بد نیست مطلبی را از فردریک مایر نقل کنم برای اینکه خودم و امثال خودم را در باب ضرورت و اهمیت تربیت و بیان حضرت امام رضوان ا… تعالی علیه آگاهتر کرده باشم. وی می‏گوید: «سه روش عمده جهت‏حل مشکلات جهانی وجود دارد نخست تغییر ناگهانی اوضاع اجتماعی یعنی انقلاب. دومین وسیله که ممکن است‏بدان متوسل شویم جنگ است. بعد، پس از بیان عدم موفقیت این دو روش با توجه به تجربیات تاریخی به اینجا می‏رسد که شق سوم تربیت است و ادامه می‏دهد تربیت‏به آرامی و به صورت سیر تکاملی موثر می‏افتد مدینه فاضله را آنا ایجاد نمی‏کند. داروهای سحرآمیز نمی‏دهد و وعده‏های بی قید و شرط عرضه نمی‏دارد. تربیت مستلزم کوشش و انضباط است. تربیت‏بشر را متوجه امکانات خلاقه خود می‏کند، تربیت درواقع موثرترین حربه بشر برای بقای اوست (21) البته این بنده خود به تفاوت ژرفای سخن امام راحل و آقای مایر آگاهم فقط خواستم کارسازی تربیت را از دیدگاه دیگران هم نقل کرده باشم.
هدف اعلای تربیت

«تمام کوشش انبیا برای این بوده است که انسان را بسازند، تعدیل کنند انسان طبیعی را مبدل کنند به یک انسان الهی (22)

«اگر انسان متعهد درست کردید، انسان امین، انسان معتقد به یک عالم دیگر انسان معتقد به خدا، مومن به خدا، اگر این انسان در دانشگاههای شما و ما تربیت‏شد مملکتتان را نجات می‏دهد.» (23)

«تمام نکته آمدن انبیا این است که تربیت کنند این بشر را که قابل از برای این است که تربیت‏بشود… برای اینکه همانطوری که اینجا زندگی سعادتمند دارند آنجا هم زندگی سعادتمند داشته باشند.» (24)

با توجه به عبارات گذشته معلوم می‏شود هدف آرمانی و نهایی تربیت از دیدگاه حضرت امام (س) این است که آدمی معتقد به مبدا و معاد ساخته شود، آدمی که هم در این دنیا سعادتمندانه زندگی کند و هم در عالم برزخ و قیامت دارای سعادت باشد.

هدفهای میانی تربیت «تمام جهاتی که در این عالم هست‏برگردانند به همان جهت توحیدی الهی و سایر حرکت‏ها چه حرکتهای قلبی باشد و چه حرکتهای خیالی باشد و چه حرکتهای جوارحی باشد.» (25)

در جای دیگری فرموده‏اند:

«… اسلام می‏خواهد انسان را یک انسانی بسازد جامع، یعنی رشد به آنطور که هست‏بدهد از حظ طبیعت دارد رشد طبیعی به او بدهد، حظ برزخیت دارد رشد برزخیت‏به او بدهد، حظ روحانیت دارد رشد روحانیت‏به او بدهد، حظ عقلانیت دارد رشد قلانیت‏به او بدهدحظ اولوهیت دارد رشد الوهیت‏به او بدهد…» (26)

در این عبارتها هدفهای زیر مطرح شده است 1- رشد طبیعی که همان رشد در زمینه بدنی و زیستی و توجه به خواسته‏های مربوط به آنها است.

2- رشد عقلانی که پرورش قدرت تعقل است.

3- رشد معنوی و الهی و پرورش حرکات قلب و خیال در پرتو دستورات الهی امام بزرگوار در عین توجه هر چه بیشتر به الهی شدن و تزکیه آدم از تربیت اجتماعی و سیاسی او غفلت نفرموده و با بیان مطالب زیر:

«آقایان که تربیت‏بچه‏ها را می‏کنند مسایل سیاسی روز را هم به آنها تعلیم بکنند… یک بچه‏ای که از مدرسه بیرون می‏آید باید مسایل دینی اش را بلد باشد مسایل نماز و روزه اش را بداند هم تربیت‏های علمی بشود و هم تربیت‏سیاسی…» (27) دو هدف را به هدفهای قبلی اضافه فرموده‏اند 4- تربیت علمی یعنی پرورش در زمینه علوم و دانش‏های روز.

5- تربیت‏سیاسی و آگاه شدن از مسایلی که در اطراف دانش آموزان می‏گذرد.
عمق و وسعت هدفهای انبیا

«انبیا به شما کار دارند، توی صندوقخانه ات هم که هستی به تو کار دارند، هیچکس نیست. لکن حکم خدا هست دنبال شما، آنها می‏خواهند یک انسانی تربیت کنند که خلوتش و جلوتش فرقی نداشته باشد…» (28) این هدف نیز مستقلا قابل دقت است. هیچ مکتب تربیتی تا این حد در سراسر زندگی آدمی و عمق حیات او نفوذ ندارد. هرکه هستی در هرحال و در هر مکان باید بدانی مربی و ناظر اصلی متوجه تو است. و چون انسان این چنین شد و تمام دستورات تربیتی را از یک مبدا گرفت آشکار و نهان او یکی خواهد شد، نتیجه، پرورش انسانی است‏سالم، خالی از تضاد، برکنار از تنش، آدمی صاف و سالم و یکرنگ و چقدر از این قبیل افراد کم داریم؟ بگذرم و بحث هدفها را به همین جا پایان برم که اگر بخواهم عنان قلم را کاملا و بطور مشروح در اختیار بیان هدفها از دید امام راحل (س) قرار دهم باید صفحات زیادی را به همین امر اختصاص دهم.
اصول تربیت

اگر اصل را به معنای راهنمای عملی تربیت‏بگیریم ملاحظه می‏کنیم کهامام خمینی (س) اصولی را مورد توجه قرار داده‏اند فقط که به یکی از آنها اشاره می‏کنیم

1- تقدم تزکیه بر تعلیم

«اگر اساتید دانشگاه فقط همشان این باشد که درس بگویند… فقط بنایشان بر این باشد که تعلیم کنند اینها را پهلویش تربیت نباشد تربیت معنوی نباشد از دانشگاه آنها می‏آید بیرون که فساد می‏کنند. حوزه‏های علمی هم همینطور است اگر در حوزه‏های علمی قدیمی تهذیب نباشد، اخلاق نباشد آموزش معنوی نباشد فقط آموزش علمی باشد فقط علم در کار باشد، آنجا هم افرادی از آن خواهند بیرون بیایند که دنیا را هلاک می‏کنند…» (29) «اگر نفوس تزکیه نشده و تربیت نشده باشند وارد بشوند در هر صحنه، در صحنه توحید، در صحنه معارف الهی، در صحنه فلسفه، در صحنه فقه و فقاهت، در صحنه سیاست در هر صحنه‏ای که وارد بشود، اشخاصی که تزکیه نشدند و تصفیه نشدند… خطر اینها بر بشر خطرهای بزرگ است…» (30)
عوامل موثر بر تعلیم و تربیت:

همانطور که قبلا معلوم شد، دید حضرت امام (ره) به تبع هستی شناسی وی دیدی وسیع و عمیق است. ازجمله در مورد عوامل موثر بر تعلیم و تربیت از نقطه‏های آغازین تشکیل نطفه، به زمینه‏های مختلف ارثی عنایت کرده و عواملی را پیش از تولد و یکدسته عوامل دیگر را بعداز تولد موثر در سعادت و شقاوت آدمی می‏دانند.

برای روشن شدن نظر آن بزرگوار، فشرده بحثی را که استاد دکتر عبدالکریم بی آزار شیرازی در مقاله «تربیت‏پذیری و عوامل موثر بر آن» از کتاب انوارالهدایة حضرت امام خمینی (س) در برابر نظر مرحوم آیت ا… خراسانی صاحب کفایة در مورد خبث‏باطن و ذاتی بودن سعادت و شقاوت مطرح فرموده‏اند به اطلاع خواننده ارجمند می‏رسانم.

مرحوم آخوند خراسانی در کفایه می‏نویسد: «گناه و عصیان اگرچه به اختیار شقی نیست اما وی با سؤ سریره و خبث‏باطن دست‏به گناه می‏زند و وقتی کار به اینجا رسید، اشکال منتفی و سوال قطع می‏شود زیراکه چیزهای ذاتی، ثبوت آن برای ذات ضروری است. بعد به حدیث السعید سعید فی بطن امه والشقی شقی فی بطن امه و احادیث دیگر استناد می‏نماید امام امت رحمة‏ا… علیه این نظر را اشتباه دانسته و در یک عبارت فنی فلسفی می‏فرمایند: «تفاوت افراد انسان و امتیازات فردی، بحسب هویت وجودی و عوارض شخصی است که آن نشانه‏هایی برای هویت‏بسیط وجودی است نه بحسب ماهیت و لوازم آن، و تفاوت وجودی ذاتی اشیاء نیست، بنابراین اختلاف فردی به جعل جاعل است نه به ذات» بعد اختلاف انسانها را معلول عوامل قبل از تولد و بعداز تولد، بصورت زیر، می‏دانند:
1- عوامل قبل از تولد:

الف: تاثیر عوامل غذایی در ایجاد اختلاف میان نطفه ها

ب: اختلاف صلب‏های پدران

ج: اختلاف رحم‏های مادران

و: حلال یا حرام یا شبه ناک بودن غذای والدین

ه: رعایت کردن یا نکردن دستورات و آداب دینی در آمیزش
2- عوامل بعداز تولد:

الف: شیرخوارگی و خصوصیات زن شیردهنده

ب: تربیت ایام کودکی

ج: تربیت دوران بلوغ

د: دوستان و معاشرین

ه: محیط شهر و روستا و محل زندگی

و: مطالعه علوم گوناگون

ز: رعایت آداب شرعی در زندگی (31)

در تربیت ایام کودکی مادر را دارای نقش محوری دانسته و می‏فرمایند:

«دامن مادر بزرگترین مدرسه‏ای است که بچه در آنجا تربیت می‏شود. آنچه که بچه از مادر می‏شنود غیر از آن چیزی [است] که از معلم می‏شنود. بچه از مادر بهتر می‏شنود تا از معلم. در دامن مادر بهتر تربیت می‏شود تا در جوار پدر تا در جوار معلم» (32)

«مادرها بیشتر مسئول هستند و مادرها اشرف هستند، شرافت مادری از شرافت پدری بیشتر است تاثیر مادر هم در روحیه اطفال از تاثیر پدر بیشتر است» (33)
روشهای تربیتی

با توجه به مقدماتی که گذشت و مخصوصا با عنایت‏به هدفهای تربیتی از دیدگاه امام راحل (س) و ازجمله هدف آرمانی تبدیل انسان طبیعی به انسان الهی باید روشهای تربیتی را از نظر آن مربی بزرگ تا حدودی که این مقاله اقتضا می‏کند – نه به صورت تفصیلی و کامل – مورد مطالعه قرار دهیم.
1- روش تفکر:

امام (س) می‏فرمایند: «بدان که اول شرط مجاهده با نفس و حرکت‏به جانب

حق تعالی تفکر است… و تفکر در این مقام عبارت است از آن که انسان لااقل در هر شب و روزی مقداری – ولو کم هم باشد – فکر کند که آیا مولای او که او را در این دنیا آورده و تمام اسباب آسایش و راحت را از برای او فراهم کرده و بدن سالم و قوای صحیحه که هریک دارای منافعی است که عقل هرکس را حیران می‏کند به او عنایت کرده و این همه بسط بساط نعمت و رحمت کرده و از طرفی هم این همه انبیا را فرستاده و کتاب نازل کرده و راهنمایی‏ها نموده و دعوت‏ها کرده…

آیا وظیفه ما با این مولای مالک الملوک چیست؟

آیا تمام این بساط فقط برای همین حیات حیوانی و اداره کردن شهوات است که با تمام حیوانات نزدیک هستیم یا مقصود دیگری در کار است؟ … اگر انسان عاقل لحظه‏ای فکر کند می‏فهمد که مقصود از این بساط چیز دیگر است. (34)

در جای دیگر می‏فرمایند:

«بدان که از برای تفکر فضیلت‏بسیار است و تفکر مفتاح ابواب معارف و کلید خزائن کمالات و علوم است و مقدمه لازمه حتمیه سلوک انسانیت است و در قرآن شریف و احادیث کریمه تعظیم بلیغ و تمجید کامل از آن گردیده و از تارک آن تعییر و تکذیب شده… » (35)

اگر بخواهیم در مورد اهمیت استفاده از تفکر و اینکه چگونه کلید خزائن کمالات و علوم است و چه آثاری ازاندیشه کردن در زمینه تحول و تکامل مادی و معنوی برای بشر بوجود آمده است‏بحثی داشته باشیم از مقصد باز می‏مانیم. فقط لازم است اشاره کنم که در دنیای امروز در مورد اینکه تفکر یک روش تعلیم و تربیتی است کمتر کسی شک دارد و حتی بعضی از متخصصان تعلیم و تربیت در این زمینه کتاب «تفکر منطقی روش تعلیم و تربیت» را نگاشته‏اند که به فارسی هم ترجمه شده است (36). یک بحث جالب این کتاب این عنوان را دارد که «هر کلاسی ممکن است مرکز تفکر باشد» و در ضمن گفتاری که تحت عنوان مذکور آمده است نکته مهمی ذکر شده است که باید مورد توجه همه آگاهان تعلیم و تربیت و پویندگان راه امام در مدارس و دانشگاهها قرار گیرد و آن این است که پرورش تفکر در شاگردان باید اساس فعالیتهای تربیتی را تشکیل دهد.

این نکته را هم اضافه باید کرد که تفکر در فرهنگ اسلامی از جهت هدف و پاره‏ای جهات دیگر عین آنچه‏اندیشمندان غربی از تفکر منظور دارند نیست، ولی در اصل اینکه تفکر روش اساسی تعلیم و تربیت است اتفاق نظر وجود دارد.
استقلال در تفکر:

در ادامه روش تفکر این نکته را اضافه

می کنیم که حضرت امام (س) به استقلال در تفکر اهمیت زیادی داده و فرموده‏اند: «تا تمام حیثیت‏خودمان را نفهمیم که چی بودیم، در تاریخ چه بوده و چه هستیم، چه داریم؟ تا اینها را نفهمیم استقلال نمی‏توانیم پیدا کنیم، تا فکر شما مستقل نباشد کشور شما مستقل نمی‏شود، بروید دنبال اینکه فکرتان را مستقل کنید» (37)

آن بزرگوار بدرستی می‏دانستند که دشمنان ما در شیوه‏های فکر کردن ما هم نفوذ کرده‏اند و فکر کردن را بنوعی که خودشان می‏خواهند و بنفع آنها است تبلیغ کرده‏اند. با توجه به نکات اولیه این فراز از سخنان امام بخوبی فهمیده می‏شود که ایشان به این مطلب عنایت داشته‏اند که بیگانگان ما را تحقیر کرده‏اند سوابق درخشان علمی و فلسفی و فرهنگی ما را منکر شده‏اند و همانطور که روش فکر کردن را به ملت‏هایی که تمدن درخشانی نداشته‏اند القا کرده‏اند، می‏خواهند بما هم القا کنند ولی ما باید فکر مستقل داشته باشیم، به گنجینه گرانبهای تاریخی گذشته رجوع کنیم تا ملاحظه کنیم چه بوده‏ایم و وضع حاضر را با گذشته مقایسه کنیم تا بدانیم چه هستیم و با استقلال‏اندیشه و تکیه براندیشه خودمان می‏توانیم کشور را استقلال بخشیم.
2- روش آگاهی بخشی و بینش دهی:

یکی از شیوه‏های تربیت آگاه کردن مردم به مسایل و موضوعات است. البته صرف آگاهی بر حقایق و خوبی‏ها برای حرکت تکاملی و تربیتی کافی نیست، اما ریشه

پاره‏ای از اعمال غلط و رفتارهای ناصواب ما انسانها ناشی از عدم آگاهی ما است. یکی از یاران امام نقل می‏کنند که روزی در نجف در جمع دوستان فرمودند: «چه دسته‏ای در مبارزه پیروز می‏شوند و چه دسته‏ای هستند که ناکام می‏مانند؟ اگر کسانی که

می خواهند کار بکنند صرفا سیاسی باشند و کارهایشان جز از چارچوب سیاست تجاوز نکند اینها پیروز نمی‏شوند. این مساله را ما به تجربه در ایران دیدیم که افراد صد در صد سیاسی که سیاستمدار بزرگی هم بودند پس از پیروزی از صحنه سیاست‏خارج و بکلی فراموش شدند. اگر کار صرفا سیاسی باشد چنین حالتی پیدا می‏کند… ولی اگر این سیاست و فعالیت‏های سیاسی منظم بشود به رنگ دین و آ ن صبغة ا… با آن باشد که سیاست دینی باشد، سیاستی که خدا خواسته، چون یکطرفش بسته به خدا است این همیشگی است» (38)

در جمع پزشکان فرموده‏اند «…چیزهایی که برای خدا است اینها دایم است، همیشگی است چیزهایی که برای طبیعت و ماده است. .. از بین می‏روند… شما پزشکان توجه کنید که اغراضتان مادی نباشد، اغراض الهی باشد…» (39)

در سراسر آثار مکتوب و شفاهی آن بزرگمرد این نوع بینش دهی، این آگاهی بخشی که کار برای خدا، به علت ارتباطش با او که دایمی است، پایدار خواهد ماند بسیار بچشم می‏خورد. این توجه به پیوند اعمال با صبغه الهی بود که این همه پیر و جوان را وارد جریان انقلاب کرد، در هشت‏سال دفاع مقدس، حماسه‏ها آفرید و هنوز هم بحمدالله – در عده معتنابهی از مردم نفوذ دارد.

نوعی دیگر از بینش دهی امام رحمة ا… علیه که برخاسته از متون اسلامی است توجه دادن به دشمن هم خانه نفس است. چنانکه فرموده‏اند:

«اعدا عدوک همین نفس است که در انسان است، این از همه دشمن‏ها برای انسان دشمن تر است. همه دشمن‏های عالم آنقدری که از آنها می‏آید این است که انسان را بکشند، زجرش بدهند، اما آنکه بین جنبیک، آن نفس اماره انسان، غیر این است که انسان را بکشد انسانیت را می‏کشد. همه عالم جمع بشوند که انسانیت‏شما را بکشند تا آن چیزی که در خود شما هست، آن نباشد و تغییر نکند کسی نمی‏تواند…» (40)
3- روش تحریک عواطف:

امام خمینی (ره) نه تنها از عواطف مذهبی و ملی مردم ما در جهت تربیت فردی و اجتماعی و مصالح خود مردم استفاده بجا و کامل نمود و مثلا فرمود: «این طبقه محترم زنها که در جنوب تهران و در شهر قم و در سایر شهرها هستند، همین خانمهای محجبه، همین‏ها که مظهر عفاف هستند در نهضت پیشقدم بودند و در ایثار مال هم پیشقدم» (41) از عواطف مذهبی دیگران هم در مسیر تربیت آنها بهره برد و آنها را برانگیخت. یکی از یاران امام در مصاحبه‏ای فرموده‏اند: «شب تولد حضرت مسیح پیامی برای مسیحیان جهان دادند که خبرگزاریها پخش کردند و در کنار این پیام بما دستور دادند که این هدایائی که از ایران آوردند تقسیم کنید به اهالی نوفل لوشاتو. ما آنها را همراه یک شاخه گل تقسیم کردیم. من یادم هست در یکی از خانه هائی که هدیه بردم خانمی در را باز کرد، هدیه امام را دادم، چنان هیجان زده شد که قطرات اشک از چهره اش فرو ریخت.» (42)

بعد اضافه می‏کنند که یک ساواکی روزی برای اینکه به دولت فرانسه بگوید که آمدن امام امنیت محل نوفل لوشاتو را بهم ریخته بصورت یکی از فرانسویان سیلی زد. اما آن فرانسوی از این عمل به پلیس شکایت نکرد زیرا قصد آن فرد ساواکی را فهمیده بود.
4- روش عبرت آموزی:

یکی از روشهایی که می‏تواند بدنبال روش تفکر و آگاهی دهی آید روش عبرت آموزی است امام (س) درمورد عبرت گرفتن از حوادث تاریخی، مخصوصا، اصرار دارند. ملاحظه نمائید «ما باید از تاریخ عبرت بگیریم، آن وقت که یک دولت قوی ما داشتیم مثل دولت عثمانی در مقابل شوروی، در مقابل ژاپن می‏ایستاد و گاه غلبه می‏کرد. دشمنان ما وقتی سلطه پیدا کردند این مملکت پهناور را تکه تکه کردند و هرکدام را به دست‏یکی از عمال خودشان دادند و بین آنها مع الاسف تفرقه‏انداختند و این موجب شد که مسلمین و اسلام ضعیف شد و مستعمرین بر ما غلبه کردند، ما باید از این امور عبرت بگیریم و دولتهای ما از این معانی و از این امر تاریخی عبرت بگیرند و اختلافات خودشان را رفع کنند. اگر اینها با هم مجتمع بشوند یک قدرتی خواهند داشت که هیچ قدرتی با آنها معارضه نمی‏کند البته بشرط ایمان کامل…» (43)

«ما باید از این مسائل تاریخی عبرت بگیریم و ما آنطور نباشیم تا آنطور نشویم. برادرها همه مردم با شما، با بالاتریها یک جورند. اگر با مردم خوب رفتار کنید، برای خودتان هست و اگر با مردم خدای نخواسته بد رفتار کنید به ضرر خود شماست، آنقدر که ظالم ضرر می‏برد از ظلمش، مظلوم از ظلم ظالم، آنقدر ضرر نمی‏برد.» (44)

این روش بیشتر در تربیت‏سیاسی مردم، وحدت و عدم اختلاف، خوب رفتار کردن دولتمردان با مردم و… مورد توجه امام (س) بوده است.
5- روش تکریم و تشویق

امام رحمة ا… علیه با تکریم از مردم و گروههای مختلف آنها، هم حقارت چند صد ساله را از آنها گرفتند و هم به آنها عزت دادند و هم آنها را برای کارهای بزرگ تربیت کردند. نمونه‏های زیر از فرمایشهای امام موید این روش است.

«مهم این است که ایرانیها بفهمند که خودشان می‏توانند کار بکنند. در این طول زمان این معنا را همچو کرده بودند که ایرانیها چیزی نیستند و باید همه چیز را بروند از خارج بیاورند. از اروپا بیاورند، از امریکا بیاورند… ایران افرادش، مردمش از سایر افراد کمتر نیستند، بلکه از بسیاری از نژادها بالاترند…» (45)

«مردم خیلی خوبند، شاید نظیر ملت ایران در هیچ جا نباشد… من گاهی در ذهنم این معنا می‏آید که اگر چنانچه در آخرت – خودم را می‏گویم – جهنم بروم و آن کسی که به خیال اینکه من آدم هستم برای من یک کاری کرده است در بهشت‏باشد چه جواب بدهم… این مردم خوبند، این خوبها را نگه دارید، این مردم خوب را با خودتان همراه بکنید» (46)

«زن انسان است، آنهم یک انسان بزرگ. زن مربی جامعه است… سعادت و شقاوت کشورها بسته به وجود زن است… شما بانوان اثبات کردید که در صف جلو هستید، شما اثبات کردید که مقدم بر مردها هستید… زندانهای شاه از زنان شیردل و شجاع مملو است. جلسات سیاسی که زنان در شهرهای مختلف ایران بپا می‏کنند کم نیست… باید تشکر کنیم از خانم‏ها که در این نهضت‏یک قدم راسخی داشتند و یک کمک بزرگی به ملت کردند. این خانم‏ها بودند که وقتی به خیابانها و کوچه‏ها ریختند و فریاد زدند تشجیع کردند مردها را و قدرتهای آنها را چند مقابل کردند…» (47)

«الفاظ کوتاه هستند که از شما برادران و از این چهره‏های نورانی مستعد شهادت مدیحه بگویند شماها موجب سرافرازی همه لت‏شدید ما به وجود شما افتخار می‏کنیم…» (48)

«ما مکلفیم تا افراد را در هر رشته تشویق بکنیم تا امثالشان زیاد شود.» (49)

«این نهضت مال شماست‏بلکه باید بگویم این کودکهای کوچک… اینها سهمشان بیشتر است‏برای اینکه این کودکان عزیز با اینکه کوچک هستند، ضعیف هستند معذلک در این نهضت‏ها شرکت کرده‏اند… پا به پای بزرگسالان نهضت را پیش برده‏اند» (50)

ملاحظه می‏نمائید که امام بزرگوار غیر از اینکه بارها ملت را – بطور اعم – تکریم کرده، و تشویق نموده و نسبت‏به بسیاری از مردم همزمان پیامبران و پیامبر عظیم الشان خودمان، برتر دانسته‏اند، اقشار مختلف مردم را – بطور ویژه – مورد محبت و تکریم قرار داده‏اند و سهم بچه‏ها را در پیشبرد حرکت اسلامی – ملی از یاد نبرده و اینهمه از آنها قدرشناسی نموده‏اند.
6- روش تکرار و تلقین:

یکی از روشهای تعلیم و تربیت تکرار آگاهانه مطلبی است که می‏خواهیم آموزش دهیم کسی هم که می‏خواهد چیزی یاد بگیرد – نسبت‏به توانایی حافظه اش – باید مهارت یا موضوع مورد یادگیری را تکرار کند. امام امت در مورد تکرار فرموده‏اند: «شما

می دانید که قرآن کتاب معجزه است و در عین حال در قرآن راجع به مسائل تکرار زیاد است. برای اینکه قرآن برای رشد مردم آمده است. برای انسان سازی، مسائلی که برای ساختمان انسان است نمی‏شود یک دفعه بگویند و از آن رد بشوند، باید هی بخوانند، توی گوشش مکرر بخوانند تلقین با یکدفعه درست نمی‏شود. اگر بخواهید بچه‏ای را تربیت کنید، باید یک مساله را چندین دفعه، با چند زبان، با چند وضع به او بخوانید. مطلب یکی باشد لکن طرز بیانش [مختلف»] (51)

در مورد تلقین گاهی حضرت امام بصراحت از آن یاد کرده و فرموده‏اند: «باید خودمان به خودمان تلقین کنیم که ما مستقلیم، ما باید مستقل باشیم و نباید دستمان را بدیگری دراز کنیم… پسرم چه خوب است‏به خود تلقین کنی و به باور خود بیاوری یک واقعیت را که مدح مداحان و ثنای ثناجویان چه بسا انسان را به هلاکت‏برساند و از تهذیب دورتر سازد… هیچ وقت فکر نکنید که نمی‏توانید، همیشه فکر کنید که می‏توانید» (52)

گاهی هم به مردم تلقین کرده و بیان داشته‏اند که: «در هر صورت این را می‏خواستم عرض بکنم به شما که شجاع باشید در گرفتاریها که می‏آید، پا برجا باشید، مایوس هیچ وقت نشویدای ملت عزیز قوی باش که پشتیبان تو خدا است» (53)

حضرت امام رحمة‏ا… علیه از این دست مطالب که در آنها ایمان، اتکال به حضرت حق، امیدواری، شجاعت، استقامت، نترسیدن، استقلال رای، استقلال اقتصادی و صنعتی را دایم به مردم القاء کرده‏اند، بسیار دارند و امید است این تلقین‏ها همواره در جان و روح مردم ما باقی بماند.
7- روش استفاده از دشمن:

ما انسانها، صرفنظر از تعدادی بسیاراندک، نه تنها حاضر نیستیم از دشمنان خود درس بگیریم، که غالبا درصدد انتقام از آنها هستیم، اما پیشوای عزیز ما در تربیت‏یک روش را استفاده از دشمن می‏داند و

می فرماید: «انسان خودش هم نمی‏تواند بفهمد چکاره است. انسان باید یک کسی که دشمن او هست، پیش او برود، ببیند قضاوت او نسبت‏به این چه هست تا عیبهای خودش را بتواند بفهمد انسان نمی‏تواند از دوستان خودش تعلیم بگیرد، انسان باید از دشمنان تعلیم بگیرد. وقتی که یک صحبتی می‏کند ببیند دشمن‏ها چه می‏گویند و تفکر کند که عیب‏ها را دشمن‏ها می‏فهمند» (54)

شاید مبنای این سخن امام فرموده پیامبر بزرگوار باشد که حبک الشی یعمی و یصم. دوستان ما بخاطر علاقه و محبت عیوب ما را یا نمی‏بینند یا کمتر از آنچه هست درک می‏کنند. دشمن چون با نظر انتقادی و عیب جویانه می‏نگرد می‏تواند کمک زیادی به تکامل و تربیت ما بکند. ایکاش ما اراتمندان به آن عزیز از دست رفته، بویژه مسئولین و دست‏اندر کاران امور اجرائی به همین نکته عمل می‏کردیم و در عیوبی که دشمنان (نه دشمنان حتی دوستان علاقمند به ما) در ما می‏بینند تفکر می‏نمودیم و تلاش پیوسته‏ای در برطرف کردن آنها بعمل می‏آوردیم. در اینصورت وضع ما بمراتب از آنچه داریم بهتر نبود؟
8- روش مراقبه و محاسبه:

امام راحل (س) در کتاب نقطه عطف (صفحه 18- 17) فرزند دلبندش را مخاطب به این خطاب قرار داده‏اند: «سعی کن در این قدم اول موفق شوی که در روزگار جوانی آسانتر و موفقیت آمیزتر است. مگذار مثل پدرت پیر شوی که یا در جا زنی و یا به عقب برگردی و این محتاج مراقبه و محاسبه است.» در کتاب شریف چهل حدیث فصلی دارند تحت عنوان «مشارطه و مراقبه و محاسبه» که به نکاتی از آن اشاره می‏شود:

«و از اموری که لازم است‏برای مجاهد مشارطه و مراقبه و محاسبه است. مشارطه آن است که در اول روز مثلا با خود شرط کند که امروز برخلاف فرموده خداوند تبارک و تعالی رفتار نکند… و پس از این مشارطه باید وارد مراقبه شوی و آن چنانت که در تمام مدت شرط متوجه عمل به آن باشی… و به همین حال باشی تا شب که موقع محاسبه است و آن عبارت است از اینکه حساب نفس را بکشی در این شرطی که با خدای خود کردی که آیا بجا آوردی، و با ولی نعمت‏خود در این معامله جزئی خیانت نکردی؟ »

آدمی با توجه به هدف تربیتی اسلام عزیز که گفته شد تبدیل انسان طبیعی به انسان الهی است‏باید به دقت از این روش سود جوید، شرط کردن، مراقبت و مواظبت‏خود برای عمل بشرط و حساب خود را کشیدن و بازپس دادن. بویژه که امام در فراز اول نقل شده از ایشان و در بسیاری از موارد دیگر جوانان را به این نکته آگاه می‏کنند که این مشارطه و مراقبه باید از آن روزگار که آسانتر است‏شروع شود. اگر همه یا اکثریتی از معلمان و استادان کشور ما فقط به این روش عمل کنند و خیل عظیم دانش آموزان و دانشجویان را با این شیوه تربیتی آشنا نمایند در مدت کوتاهی بسیاری از گرفتاریهای ما حل خواهد شد.
9- روش نصیحت و خیرخواهی:

در ابتدای این روش باید متذکر این نکته شویم که در چند دهه گذشته بسیاری از نویسندگان غرب زده و شرق زده، پیوسته نوشته‏اند که نصیحت اثر ندارد، نباید کسی را نصیحت کرد و… این تکرار دایمی بر

بی نتیجه بودن نصیحت‏حتی در توده مردم هم متاسفانه اثر کرده است. در رد مطلب این قبیل نویسندگان که بطور کلی نصیحت را

بی اثر دانسته‏اند کافی است‏بگوئیم به تاثیر نصایح امام بزرگوار بویژه در سالهای اول انقلاب و در طول دفاع مقدس بنگرید. بعد ببینید نصیحت‏های ایشان چقدر موثر بود و چه حرکتی در مردم ایجاد کرده بود. بلی ما منکر تاثیر نکردن پاره‏ای از نصایح نیستیم اما باید دید آنجا چرا اثر نکرده است؟ آنچه در طول این مدت به چشم دیدیم این است که اگر ناصحی خود اول عامل به نصیحت‏بود و از روی خیرخواهی دیگران را پند داد و شیوه درستی در انتقال پیام خود برگزید مسلما موثر است. به همین جهت امام راحل در بیانات زیر به نصیحت پرداخته‏اند:

«نصیحت از واجبات است، ترکش شاید از کبائر باشد، از شاه گرفته تا این آقایان تا آخر مملکت همه را علماء باید نصیحت کنند. ارشاد مردم ولو اینکه خوب باشند یک امر راجح است‏خدای تبارک و تعالی پیغمبر را نصیحت می‏کند. امر به تقوی می‏کند» (55)

در پاسخ نامه‏ای که بچه‏ها برای ایشان نوشته بودند با کمال صفا مرقوم داشته‏اند: «چه خوب بود که نصیحتی را که در نظر داشتید می‏نوشتید ما همه محتاج به نصیحت هستیم و نصیحت‏شما عزیزان بی غرضانه و از روی صفای قلب است. اکنون بعنوان پدر پیری شما عزیزان را نصیحت می‏کنم که در تحصیل علم و فرا گرفتن دانش و اخلاق و کردار نیکو کوشا باشید.» (56)
10- روش الگوئی:

یکی از روشهایی که همواره بشر در تربیت از آن بهره برده است روش الگویی است. ارائه یک نمونه و مدل تربیتی چه در موارد جزیی و چه در حد نسبتا کلی از شیوه‏هایی است که در تربیت مورد نظر و عمل ما انسانها بوده است. رفتاری یا رفتارهایی را در کسانی سرمشق قرار داده یا سعی کرده‏ایم آنگونه عمل کنیم یا دیگران را به عمل کردن بمانند آن رفتارها تشویق کرده‏ایم. مباحث مفصلی که در عرفان و اخلاق تحت عنوان «انسان کامل» آمده است. نیز بیانگر تلاشی است که انسان برای عرضه الگو و نمونه کامل انسانی بعمل آورده است. امام در بیان الگو بودن مربیان برای ایجاد اثر تربیتی در دیگران مطالب زیادی دارند که دو نمونه از آنها را ذکر می‏کنیم:

«اول خودتان را اصلاح کنید، اول مهذب بشوید، تعلیمات اسلامی را که برای

آدم سازی است، آن تعلیمات را عمل بکنید و بعد هم جوان‏ها را، بچه‏ها را، تربیت کنید.» (57) در جای دیگری می‏فرمایند: «هر اصلاحی نقطه اولش خود انسان است اگر چنانچه خود انسان تربیت نشود

نمی تواند دیگران را تربیت کند، از این جهت آن چیزی که بر همه ما لازم است ابتدا کردن به نفس خودمان است و قانع نشدن به اینکه همان ظاهر درست‏شود و از قلبمان شروع کنیم، مغزمان شروع کنیم و هر روز دنبال این باشیم که روز دوممان بهتر از روز اولمان باشد. » (58)

حاصل این دو مطلب این است که تربیت‏خود و نمونه و سرمشق قرار گرفتن برای عمل دیگران مقدم بر تربیت دیگران است. کسی که خود را اصلاح نکرده و پرورش نداده چگونه می‏تواند تاثیر تربیتی بر دیگران داشته باشد؟

تا اینجا با توجه به معیارهایی که در مورد فیلسوف تربیتی گفتیم معلوم شد

امام راحل (س)، در مورد انسان و جهان و ابعاد وجودی انسان و اهداف و اصول و روشهای تربیتی چه نظراتی اظهار فرموده‏اند. اینک به نکته چهارم می‏رسیم و آن این است که معلوم کنیم

4- تضادی بین‏اندیشه‏ها و گفتار و رفتار امام (س) وجود نداشته است.

مقدمتا عرض می‏کنیم که در میان متفکران کمتر اشخاصی را می‏توان یافت که در میان‏اندیشه‏ها و آراء ایشان در طول زندگی تغییر و تضاد بروز نکرده یا بین رای و عمل آنها توافق و سازگاری وجود داشته باشد. این تضاد فکر و عمل عاملی در جهت کم اثر کردن نظرات تربیتی عده‏ای ازاندیشمندان گردیده است.

امام بزرگوار (س) ازجمله مردانی است که به علت اتکاء به مبانی الهی اسلام، تضادی بین‏اندیشه‏ها و گفتار و رفتارش بوجود نیامده است.

او نه تنها از آغاز نهضت، بلکه از نخستین روزهای حرکت فکری خویش هر پدیده و تحولی را در پهنه هستی از آفریدگار دانست و تا لحظه آخر عمر کمترین تزلزلی در عقیده اش بوجود نیامد. او کتاب کشف اسرار را با آیه شریفه: قل انما اعظکم بواحده ان تقوموالله مثنی و فردی ثم تتفکروا شروع کرد و در طول سالهای انقلاب بارها و بارها همین آیه شریفه را به شنوندگان سخنان ارزشمند خویش گوشزد کرد و از همه خواست‏برای خدا و به‏انگیزه الهی حرکت کنند.

از روزگار جوانی که جز در حوزه علمیه قم شناخته نشده بود، مردم را به تهذیب دعوت کرد و تا آخرین سال زندگی خود از این هدف اعلای تربیتی دست‏برنداشت. با همه قدرتی که در رهبری سیاسی بزرگترین و مردمی ترین انقلاب قرن نشان داد و با تغییری که در معادلات سیاسی جهان بوجود آورد همواره از روی واقع بینی – نه تواضع معمولی – برای خود و توان خویش جائی باز نکرد و فرمود انقلاب نه مربوط به فرد است نه مربوط به مردم بلکه اراده الهی است که به این صورت جلوه گری کرده است. و این نکته‏ای است که حتی آنها که خارج از مرزهای ایران اسلامی زندگی می‏کنند به آن توجه کرده‏اند.

با کمال صداقت‏بارها گفت که بسیاری از تصمیم گیریهای ایشان هیچ‏اندیشه و برنامه قبلی نداشته است و با اطمینان به نیروی لایزال الهی وقتی مطلبی یا نظری را صلاح دانسته، اعلام نموده و اعمال کرده است.

همان هدف‏ها و اصول و روشهایی را که قبل از دسترسی به قدرت سیاسی اعلام فرموده بود، بعداز انقلاب پیگیری کرد و تغییری در آنها بوجود نیاورد.

در سازگاری بین‏اندیشه تربیتی و عمل وی یکی از بزرگان نکته جالبی در یکی از جلسات فرمودند. آن نکته این است که امام مت‏سائق نبود بلکه قائد بود در توضیح بیان داشتند که بعضی رهبران سائقند یعنی مردم را به سوی هدفی حرکت می‏دهند و ایشان قائد بودند اول به مرتبه‏ای و هدفی می‏رسیدند بعد به مردم می‏گفتند حرکت کنید و به اینجا برسید. (59)

آری او همانطور که بارها از زبان مولایش علی علیه السلام در دعای کمیل از خداوند خواسته بود که بدانجایش برساند که حتی تکون اعمالی و اورادی کلها وردا واحدا همه افکار و اعمالش و تمام ذکرها و وردهایش یک یادآوری یگانه بود: یاد خدا. او تحقق این شعر حافظ شیراز بود که:

نیست‏بر لوح دلم جز الف قامت‏یار چکنم حرف دگر یاد نداد استادم

5- مربی و فیلسوف تربیتی. خودش اولین نمونه عملی‏اندیشه‏های تربیتیش باشد. گفتیم یکی دیگر از معیارهای یک مربی بزرگ این است که خود وی با عملش بیانگراندیشه و نظام تربیتی مورد ادعای او باشد. وقتی‏اندیشمندی هدفهایی برای تربیت انسانها تعیین کرد و اصول و روشهایی را برای رسیدن به آنها مطرح نمود، لابد آنها را حق دانسته که دیگران را به آنها فرا خوانده است. در این صورت دیگران می‏توانند از او بپرسند چرا این هدفها را در خود تحقق نبخشیده و خویشتن را به زیور کمال مطلوبهای مورد نظرش نیاراسته است؟

شاید، اگر در این مورد بررسی عمیقی صورت گیرد، افراداندکی از مربیان بزرگ را بتوان نمونه عینی‏اندیشه‏های تربیتی آنها دانست. آنهم نه در همه ابعاد بلکه در بعضی از جهت ها. اینک مجددا هدفهای مورد نظر امام قدس سره را با جمال یادآوری و نشان خواهیم داد خود وی اولین نمونه آن هدفها بوده است.

هدف اعلا و آرمانی تربیت از دیدگاه بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران، اعتقاد به مبدا و معاد و ساختن انسان متعهد و امین بود. به عبارت خود ایشان هدف تبدیل انسان طبیعی است‏به انسان الهی اکنون می‏گویم با توجه به همه آنچه در مباحث گذشته، بویژه بحث قبل ملاحظه شد آیا در زمان ما

نمونه‏ای والاتر از امام خمینی سلام ا… علیه در داشتن بینش الهی و عمل خالص برای رضای آفریدگار سراغ دارید؟

هدف دیگر تربیت در دید ایشان رشد همه جانبه دادن و ساختن انسان جامع بود در جهات طبیعی عقلانی و معنوی و قلبی.

از جهت طبیعی و توجه به سلامت جسم امام امت علاوه بر رعایت دستورات بهداشتی اسلام ورزش قدم زدن در هر روز و سر ساعت معین را تا آخر عمر ترک نکرد.

از جهت رشد عقلانی کافی است‏به آثار حکیمانه آن فیلسوف الهی مانند حواشی ایشان به اسفار اربعه ملا صدرای شیرازی نگاهی بنمائیم و اضافه کنیم که آن بزرگمرد در بیست و هفت‏سالگی تدریس کتب فلسفی را آغاز کرد. بعلاوه موضع گیریهای خردمندانه آن قائد عظیم الشان از آغاز نهضت اسلامی تا شکستی که به آمریکا داد (که به قول ترنر انتظار آنرا از یک رهبر هفتادو نه ساله تبعیدی نداشتند) و ادامه حرکت در حدی که به قول نویسنده‏ای در مجله اشترن (باید او را یک استاد تاکتیکی که رفتار بسیار حساب شده‏ای در کنترل و جهت دهی مسلمانان داشت) تا نوشتن وصیت نامه سیاسی – الهی که خطوط کلی حرکت را برای روزگار بعداز خود ترسیم نمود، همه و همه حاکی از رشد قدرت عقلانی آن عزیز از دست رفته است.

از بعد معنوی و روحانی، آثار عرفانی آن عارف دلداده مانند سرالصلاة، آداب الصلاة تعلیقه علی شرح فصوص الحکم، مصباح الهدایة الی الخلافة والولایة، رساله لقاء الله دیوان اشعار و… بیانگر رشد بسیار بالای ایشان است. از بعد عملی رشد معنوی و روحانی آن بزرگمرد را این نکته ثابت می‏کند که توحید و همه آنچه شده است را منتسب به آفریدگار کردن در سراسر بیانات ایشان بطور پیوسته به چشم می‏خورد هدف بعدی تربیتی او تربیت علمی و سیاسی بود. در بعد علمی علاوه بر آثاری که نام بردیم باید به فهرست نوشته‏ها و آثار ایشان یک نگاه اجمالی کرد. (60)

در مورد رشد سیاسی ایشان هم باید گفت آن را که عیان است چه حاجت‏به بیان است‏بالاتر از همه اینها نمونه بودن ایشان در بعد تهذیب و اخلاق است.

رعایت ریزترین نکات اخلاقی، مردم دوستی، خیرخواهی (حتی برای دشمنانش) در کمتر کسی مانند وی دیده شده است.

6- معیار آخری در تعیین فیلسوف و مربی بزرگ نتایج عملی تعلیمات او در جامعه است. در مورد نتایج عملی آراء تربیتی آن مربی عالیقدر در جامعه خودمان نیازی به گفتن مطلبی نیست. همه از تعبد، الهی شدن، پایمردی و استقامت اکثریت عظیم مردم، بویژه جوانان در گذشته، مخصوصا در طول سالهای دفاع مقدس آگاهیم. برای بیان تاثیر تربیتی و معنوی آن مرد الهی در دیگران مطالب زیراندکی است از بسیار روزنامه ملی گازته چاپ ترکیه می‏نویسد: «امام خمینی به جهانیان درسهای زیادی آموخت. او به ملتهای جهان قیام را آموخت، درس عزت و شرف و ایستادگی در برابر کفار را آموخت، به مومنان مقاومت در مقابل ظلم و دشمنان تا دندان مسلح اسلام را آموخت و بالاخره خمینی آموزگار بزرگ شهادت بود…» (61)

اسقف کاپوچی می‏گوید:

«تمام قلبهای آزادگان و محرومان و مستضعفان دنیا برای امام خمینی می‏تپد. او فقط متعلق به ایران نیست، تمام محرومان دنیا چه مسلمان و چه غیر مسلمان او را نجات دهنده خود می‏دانند» (62)

دکتر فتحی شقاقی با بیان زیر تاثیر تربیتی امام را در مردم فلسطین بخوبی روشن کرده است «ای ملت‏شریف و داغدار ایران، مصیبت ارتحال امام برای ما ملت فلسطین بزرگتر و سنگینتر از همه شما و حتی امت اسلامی امام است… ما در این فاجعه بزرگ پدر، رهبر و مرشد خود را و کسی را که اسلام را زنده کرد و به مسلمانان شخصیت واقعی خود را بازگرداند از دست دادیم…» (63)

هنری پرشت کاردار سابق سیاسی – نظامی امریکا در ایران گفته است:

«آیت ا… خمینی از مردان بزرگ تاریخ در این قرن است و کمتر کسی را امروز می‏توان یافت که ازجاذبه و نفوذی همانند او نه تنها در ایران بلکه در جهان داشت‏برخوردار باشد…» (64)

از این نوع تعبیرات که همه حکایتگر اثر روحی و معنوی و تربیتی آن یگانه دوران است‏بسیار می‏توان یافت و کیست که نداند حرکت اسلامی مردم در شمال افریقا کشورهای خاورمیانه و جنوب شرقی آسیا و آسیا و حتی امریکای لاتین به برکت تعلیمات آن قائد و مربی بزرگ بوجود آمده است.

دو نکته دیگر در پایان بحث لازم است گفته شود و آن دو نکته یکی آن است که در آغاز بحث از ژان شاتو در مورد مربیان بزرگ نقل کردیم که اینان آثاری دارند که اومانیته را تشکیل می‏دهند.

بدون آنکه بخواهیم وارد بحث فلسفی اومانیسم و نقد آن بشویم، باید بگوئیم همانطور که خود او بعدا گفته است منظورش توجه به جنبه انسانی آموزش و پرورش است که بدون آن تعلیم و تربیت تا سطح دست آموز کردن تنزل می‏یابد.

اکنون ببینیم امام خمینی (س) به این نکته چگونه عنایت فرموده است. ملاحظه کنید: «انبیا آمده‏اند انسان را از اخلاق فاسده، از آن اخلاق و خویهای حیوانی بیرون بیاورند و به خویهای انسانی و اخلاق انسانی برسانند»

«یک تحول دیگری که از این لطیفتر است آن تحول انسانی است که پیدا شد که دکترها و تحصیلکرده ها… به این فکر بیفتند که بروند گندم درو کنند… بروند توی صحرا و کمک کنند به این کشاورزها. این یک تحول لطیفی بود که در ایران پیدا شد » (65)

«انقلاب روحی بالاتر از این سدی است که شکستید، شما از اروپا پاشدید آمدید که به مردم کمک کنید. این انقلاب روحی مهم است، این را هیچکس نکرده الا خدا » (66)

در این جملات و امثال آن که به جهت کوتاه کردن مطلب نخواستیم آنها را ذکر کنیم، امام رحمة‏الله تعالی علیه به تحول انسانی و دیگرگونیهای لطیف و خاص روحی اشاره فرموده‏اند، همان تحولاتی که تعلیم و تربیت را از سطح نازل دست آموز کردن خارج نموده و به آن بعد انسانی می‏دهد. با توجه به این نکته ژان شاتو، می‏بینیم که امام (ره) یک مربی بزرگ است.

نکته آخر چیزی است که کرشن اشتاینر در باب مربی بزرگ گفته است و آن این است که: مربی بزرگ دستخوش شور و شوقی است که مستلزم جوانی زوال ناپذیر احساسات و احساس خوشبختی از پیشرفت معنوی دیگران و کمک به پیروزی ارزشهای لایزال عالم انسانیت است.

شاید بتوان این مطلب را به سه بخش یا سه معیار تقسیم کرد:

الف: شور و شوق مستلزم جوانی

زوال ناپذیر احساسات

ب: احساس خوشبختی از پیشرفت معنوی دیگران

ج: کمک به پیروزی ارزشهای لایزال عالم انسانیت

برای روشن کردن این مطلب که با توجه به این سه نکته هم می‏توان امام راحل را مربی بزرگ دانست‏باید به گفته‏ها و نوشته‏های آن بزرگوار استناد کنیم.

در مورد شور و شوقی که مستلزم جوانی زوال ناپذیر احساسات است کافی است‏به بیان عباراتی از ایشان در مورد استقلال آزادی و مبارزه و دفاع پرداخته شود. عنایت‏بفرمائید:

«در همه حال شعار ما قطع ایادی اجانب راست و چپ از کشور است زیرا رشد و استقلال و آزادی با وجود دخالت اجنبی از هر جنس و مسلک و مکتب در هر امری از امور کشور، اعم از سیاسی و فرهنگی، اقتصادی و نظامی خواب و خیالی بیش نیست» (67)

«جنگ ما جنگ حق و باطل بود و تمام شدنی نیست، جنگ ما جنگ فقر و غنا بود، جنگ ما جنگ ایمان و رذالت‏بود و این جنگ از آدم تا ختم زندگی وجود دارد» (68)

«جمهوری اسلامی ایران نباید تحت هیچ شرایطی از اصول و آرمانهای مقدس و الهی خود دست‏بردارد، انشاءا… مردم سلحشور ایران کینه و خشم انقلابی و مقدس خویش را در سینه‏ها نگهداشته و شعله‏های ستم سوز آن را علیه شوروی جنایتکار و آمریکای جهانخوار و اذناب آنان بکار خواهند گرفت»

«شماای مستضعفان جهان وای کشورهای اسلامی و مسلمانان جهان بپاخیزید و حق را با چنگ و دندان بگیرید و از هیاهوی تبلیغاتی ابرقدرتها و عمال سرسپرده آنان نترسید…» (69)

یکبار دیگر این جملات را بخوانید و ببینید مردی در حدود هشتاد سالگی با چه احساس و شوری مردم را به پیکار و مبارزه و استقلال خواهی دعوت کرده است.

و اما نکته دوم در نظر مربی آلمانی به عنوان معیار عبارت بود از احساس خوشبختی از پیشرفت معنوی دیگران. در این مورد عبارات زیر از امام امت قابل ملاحظه است.

«از اینکه احساس می‏کنم طبقات جوانان غیور دانشجوی قدیم و جدید داخلی کشور و خارج، و روشن ضمیران سایر طبقات لت‏شریف مسلمان ایدهم ا… تعالی از خواب گران چند صد ساله… بیدار شده‏اند و در فکر چاره هستند، احساس مسرت و سربلندی می‏کنم» (70)

«از این نعمت‏هایی که خدای تبارک و تعالی به آنها عنایت فرموده است قدردانی کنیم از آن جمله نجات از آن انحطاط فرهنگی و اخلاقی و وصول به مراتبی از مراتب اخلاق و فرهنگ و پیروزی در جبهه‏ها و بالاتر از آن پیروزی بر نفس که برای جوانان ما در قشر وسیعی حاصل شده است… اینها از نعمت‏هایی است که ما باید تشکر کنیم» (71)

«ما باید… به زنان خویش افتخار نمائیم چه افتخاری بالاتر از اینکه زنان بزرگوار ما در مقابل رژیم ستمکار سابق و پس از سرکوبی آن در مقابل ابرقدرتها و وابستگان آنان در صف اول ایستادگی و مقاومت از خود نشان دادند که در هیچ عصری چنین مقاومتی و چنین نجابتی از مردان ثبت نشده است.» (72)

و نکته آخر که یک مربی بزرگ را مشخص می‏کند کمک او به پیروزی ارزشهای لایزال عالم انسانیت است. ببینیم در این باب امام و مربی بزرگوار قرن ما چه فرموده‏اند

«… پس اگر بنا باشد همه اینها و همه انبیا در تاریخ اشتباه کرده باشند و می‏بایست‏با منطق این آقایان با قلدرها بسازند ما هم اشتباه کرده‏ایم و به آن اعتراف می‏کنیم و اگر مساله این نیست‏بلکه مساله، مساله انسانیت و ارزش‏های انسانی است مساله جلوگیری از این جنایاتی است که قلدرها به بشریت و انسانیت می‏کنند، مساله تباهی افراد ارزشمند است پس ما نمی‏توانیم داخل خانه نشسته باشیم…» (73)

«مستضعفین همه بلاد، همه ممالک باید حق خودشان را با مشت محکم بگیرند، منتظر نباشند که آنها حق آنان را بدهند مستکبرین حق کسی را نخواهند داد» (74)

«اسلام با صراحت می‏گوید که آنی که پیش خدا کرامت دارد آدم متقی است… عرب و عجم و کرد و ترک و اینها بطور علی السواء به همه نظر دارد. همه از یک پدرند و از یک مادرند و علی السواء هستند، همین معنا در راس برنامه هایمان است» (75)

«در اسلام، بین اقشار ملت‏ها هیچ فرق نیست در اسلام حقوق همه ملت‏ها مراعات شده است‏حقوق مسیحی مراعات شده ست‏حقوق یهود و زردتشیین مراعات شده است تمام افراد عالم را بشر می‏داند و حق بشری برای آنها قائل است تمام عالم را به نظر محبت نگاه می‏کند. می‏خواهد عالم مستضعفین نجات پیدا کنند می‏خواهد تمام عالم روحانی بشوند، تمام عالم به عالم قدس نزدیک بشوند. اسلام برای نجات بشر آمده است.» (76)

اکنون به پایان بررسی آراء تربیتی حضرت امام خمینی قدس سره الشریف رسیدیم و معلوم شد با توجه به معیارهای این مقاله و معیارهای سه نفر از علمای تعلیم و تربیت غربی آن بزرگمرد بحق یکی از مربیان بزرگ و فیلسوفان تربیتی است زیرا هم در باب هستی و جهان و انسان و هم در مورد هدفها و اصول و روشهای تربیتی مطالب عالی و ارزنده دارند. روشن شد خود آن بزرگوار نمونه اعلای تربیتی و تحقق بخش آن کمال مطلوبها دراندیشه و گفتار و کردار بوده‏اند. آشکار گشت که نه تنها جمع زیادی از مردم کشورش را که جمع کثیری از مسلمانها و غیر مسلمانها را تحت تاثیر جاذبه معنوی خویش قرار داده‏اند.

بعلاوه مشخص گردید در زمینه انسانی کردن تعلیم و تربیت و داشتن احساسات و شور و شوق پایدار و خوشحالی از پیشرفت دیگران و توجه به ارزشهای عالی انسان و حرکت دادن توده‏های میلیاردی مردم تحت‏ستم و مستضعف جهان علیه آنها که همه ارزشهای انسانی را نابود کرده و می‏کنند نظرات ارزشمندی بیان داشته‏اند.

امید است نویسنده و خواننده را خدای تبارک و تعالی موفق بدارد این سرمشق بزرگ انسانیت و اسلامیت را همواره در برابر دیده داشته، پیروی از او را که پیروی از کسی است که از انسانهای کامل و پرورش یافته و محبوب الهی درس گرفته است هرگز و در هیچ عملی فراموش نکنیم. به امید لطف و کرم و عنایت او.

پاورقی‏ها و مآخذ:

1. Your philosophy of Education What is it.

2- مربیان بزرگ، ژان شاتو، ترجمه دکتر غلامحسین شکوهی، صفحه 4.

3- مربیان بزرگ، ژان شاتو، ترجمه دکتر شکوهی، صفحه 265- 264.

4- صحیفه نور جلد 5، صفحه 22.

5- چهل حدیث، صفحه 84.

6- هرم هستی، دکتر مهدی حائری.

7- هرم هستی، صفحه 217.

8- تفسیر نمونه، جلد 2، صفحه 202.

9- شرح دعای سحر، صفحه 15.

10- دین و روانکاوی، اریک فروم، ترجمه آرسن نظریان.

11- صحیفه نور، جلد 10، صفحه 274.

12- شرح دعای سحر، صفحه 238.

13- صحیفه نور جلد 6 صفحه 237.

14- چهل حدیث، صفحه 272.

15- چهل حدیث، صفحه 433.

16- چهل حدیث، صفحه 182.

17- روانشناسی کمال، دوآن شولتس، ترجمه گیتی خوشدل، ص 23.

18- روانشناسی کمال، دوآن شولتس، ترجمه گیتی خوشدل، ص 139- 128.

19- روانشناسی کمال، دوآن شولتس، ترجمه گیتی خوشدل.

20- صحیفه نور، جلد 14، صفحه 103.

21- تاریخ فلسفه تربیتی، آلفرد مایر، ترجمه علی اصغر فیاض، ص 10.

22- صحیفه نور، جلد 8، صفحه 2- 81.

23- صحیفه نور، جلد 7، صفحه 64- 63.

24- صحیفه نور، جلد 2، صفحه 288.

25- صحیفه نور ، جلد 13، صفحه 54- 53.

26- جستجوی راه از کلام امام، دفتر بیست و دوم، صفحات 51- 39- 38.

27- صحیفه نور، جلد 5، صفحه 109.

28- صحیفه نور، جلد 7، صفحه 286.

29- صحیفه نور، جلد 17، صفحه 20.

30- صحیفه نور، جلد 14، صفحه 254.

31- نقش تعلیم و تربیت در سعادت و شقاوت از نظر محقق حراسانی و امام خمینی، دکتر عبد الکریم بی آزار شیرازی.

32- صحیفه نور جلد 8، صفحه 241- 240.

33- صحیفه نور جلد 6، صفحه 283- 282.

34- چهل حدیث، صفحه 6- 5.

35- چهل حدیث، صفحه 265.

36- تفکر منطقی تعلیم و تربیت، ترجمه دکتر علی شریعتمداری.

37- صحیفه نور، جلد 7، صفحه 76.

38- سرگذشتهای ویژه، جلد 1، صفحه 37- 36 بااندکی تغییر نقل شده است.

39- صحیفه نور جلد 20، صفحه لا79.

40- صحیفه نور جلد 7، ص 227.

41- سرگذشتهای ویژه، جلد 1، صفحه 52 مصاحبه با حجة الاسلام آقای محتشمی.

43- صحیفه نور جلد 6، صفحه 50.

44- صحیفه نور جلد 13، صفحه 184.

45- صحیفه نور جلد 13، صفحه 198.

46- صحیفه نور جلد 13، صفحه 19.

47- صحیفه نور جلد 3 ص 182، جلد 5 ص 177، ج 6 ص 186، ج 14 ص 280.

48- صحیفه نور جلد 17، ص 185.

49- صحیفه نور جلد 19، ص 216.

50- صحیفه نور جلد 5، ص 265.

51- صحیفه نور جلد 9، ص 153.

52- صحیفه نور جلد 16، ص 141، نقطه عطف ص 31.

53- صحیفه نور جلدصحیفه نور جلد 9، ص 23.

54- صحیفه نور جلد 14، ص 97.

55- صحیفه نور جلد 1، ص 21، ج 17 ص 270.

56- صحیفه نور جلد 16، ص 54.

57- صحیفه نور جلد 9، ص 157.

58- صحیفه نور جلد 15، ص 282.

59- بیانات حضرت آیة الله جوادی آملی.

60- مجله حضور، شماره 1، صفحه 56، حجت الاسلام والمسلمین آقای رضا استادی.

61- درخشش در غروب 144.

62- اطلاعات هفتگی ص 40.

63- روزنامه اطلاعات ص 16.

64- درخشش در غروب، ص 71.

65- صحیفه نور ج 9، ص 20- 19.

66- صحیفه نور جلد 6 ص 114.

67- صحیفه نور جلد 21، ص 84.

68- صحیفه نور جلد 21، 36.

69- صحیفه نور جلد 21، ص 203.

70- صحیفه نور جلد 1، ص 131.

71- صحیفه نور جلد 17، ص 214.

72- صحیفه نور جلد 16، ص 27- 125.

73- صحیفه نور جلد 7،

74- صحیفه نور جلد 7، ص 269.

75- صحیفه نور جلد 10، ص 19- 18.

76- صحیفه نور جلد جلد 5، ص 241.
منبع

مناظره‌های چهارکاندیدای ریاست جمهوری در ایران، نه‌تنها ایرانیان که بسیاری از ناظران بی طرف جهانی و مردم منطقه را به حیرت و ستایش واداشته است. حیرت از این همه خصومتی که ممکن است بین عالی‌ترین سطوح مدیران کشور وجود داشته باشد
و ستایش به دلیل آن که تصور پخش چنین مناظره‌های عریانی در اغلب کشورهای منطقه بیشتر به رؤیا می‌ماند تا واقعیت.در حقیقت پخش این مناظره‌های تلویزیونی بیش از هر چیز نشان می‌دهد که حاکمیت، مردم خود را محرم دانسته و حاضر است دغدغه‌های مدیریتی ‌و فکری‌اش را در معرض قضاوت شهروندانش قرار دهد. نکته‌ی ارزشمندی که در صورت استمرار می‌تواند به نزدیکی هر چه بیشتر مردم و دولت منجر شود و هم میزان مسئولیت‌پذیری ایرانیان را نسبت به وظایف شهروندی‌شان ارتقاء دهد. در این بین، نوع گفتگوها و ماهیت برهنه‌ی اتهام‌های مطرح شده در مناظره میرحسین موسوی و محمود احمدی‌نژاد کاملاً استثنایی و متمایز است و تقریباً هیچ خط قرمزی در این مناظره‌ی جنجالی رعایت نشد؛ مناظره‌ای که بازتاب‌های بین‌المللی و فرامنطقه‌ای آن، حتا سخنان  مهم باراک اوباما در مصر را تحت‌الشعاع خود قرار داد و همچنان بسیاری از خبرگزاری‌ها، تلویزیون‌ها و روزنامه‌ها به تفسیر و تحلیل آن در سراسر جهان ادامه می‌دهند.

بعد از اعلام اسامی کاندیداهای واجد صلاحیت برای انتخابات ریاست جمهوری ،انتخابات دهم وارد مراحل حساس خودش شد در این چند روزه من هم مثل همه مردم پیگیر اخبار انتخابات و اظهار نظر کاندیداها هستم
احمدی نژاد کسی که بیشترین شانس رو در نظرسنجی های اعلام شده برای کسب دوباره عنوان ریاست جمهوری داره و برنامه خودشو ادامه روند کنونی و اجرای عدالت اجتماعی قرار داده و به شخصه اعلام کرده هزینه ای رو جهت تبلیغات در انتخابات اختصاص نخواهد بیشترین طرفداران احمدی نژاد طبقه محروم و متوسط جامعه هستن همان طبقه ای که احمدی نژاد خودشو حامی اونا میدونه
میر حسین موسوی مرد روزهای سخت ، کسی که هشت سال در سخت ترین شرایط (هشت سال دفاع مقدس )زمامدار نخست وزیری دولت آقای خامنه ای بود اعم برنامه های خودشو بر آزدای اجتماعی و تمرکز بر روی برنامه های اقتصادی و معیشتی مردم قرار داده و به نظر میاد با تبلیغات سبز خودش جایگاه مناسبی بین مردم داشته باشه چند روز پیش که ایشون در جریان سفرهای انتخابی سفری به شهرمون زنجان داشتن با استقبال خوب مردم روبرو شدن
کروبی شیخ اصلاحات به نظر میاد نسبت به چهار سال قبل بسیار پخته تر وارد عرصه انتخابات شده و تیم بسیار قوی از مشاوران ایشون رو ساپورت می کنند و اغلب بزرگان اصلاح طلب حامی ایشون هستند و با توجه یه چهار سال قبل که فقط بر روی 50 هزار تومن هر ایرانی تمرکز کرده بود برنامه های انتخاباتی و شعارهای مناسبی انتخاب کرده ودر طی چند روز گذشته جمیله کدیور و کرباسچی از اعضای ستاد انتخاباتی ایشون تو شهرمون برنامه سخنرانی داشتن
محسن رضایی یکی از سرداران بزرگ هشت سال دفاع مقدس که حضور سیاسی فعالی در طی این چند سال در کشور داشته و دارد بیشتر تمرکز خودشو بر روی برنامه های اقتصادی قرار داده و از حضور مشاوران قتصادی ورزیده ای بهره میبره ایشون در جریان سخنرانی که در سال آمفی تئاتر دانشگاهمون داشتن به طور خلاصه برنامه هاشونو اعلام کردن که با استقبال دانشجویان نیز مواجه شد .
انتخاب بین این نامزدها به نظر کار بسیار مشکلی میاد . و نکته بسیار جالبی که من در این دوره شاهد اون هستم اینه که دیگه کسی از تحریم و رای ندادن حرفی نمیزنه و مردم به حدی از شعور سیاسی رسیدن که میدونن انتخابات یعنی انتخاب شرایط آینده خودشون   

بهجت، محمدتقی
( ملیت: ایرانی   قرن: 14 )

ولادت: آیت الله العظمی محمد بهجت فومنی در اواخر سال 1334 ه.ق. در خانواده ای دیندار و تقوا پیشه، در شهر مذهبی فومن واقع دراستان گیلان، چشم به جهان گشود. هنوز 16 ماه از عمرش نگذشته بود که مادرش را از دست داد و از اوان کودکی طعم تلخ یتیمی را چشید. درباره نام آیت الله بهجت خاطره ای شیرین از یکی از نزدیکان آقا نقل شده است که ذکر آن در اینجا جالب می‌نماید، و آن اینکه: پدر آیت الله بهجت در سن 16-17 سالگی بر اثر بیماری وبا در بستر بیماری می افتد و حالش بد می شود به گونه ای که امید زنده ماندن او از بین می رود وی می گفت: در آن حال ناگهان صدایی شنیدم که گفت: « با ایشان کاری نداشته باشید، زیرا ایشان پدر محمد تقی است. » تا اینکه با آن حالت خوابش می برد و مادرش که در بالین او نشسته بود گمان می کند وی از دنیا رفته، اما بعد از مدتی پدر آقای بهجت از خواب بیدار می شود و حالش رو به بهبودی می رود و بالاخره کاملاً شفا می یابد. چند سال پس از این ماجرا تصمیم به ازدواج می گیرد و سخنی را که در حال بیماری به او گفته شده بود کاملاً از یاد می برد. بعد از ازدواج نام اولین فرزند خود را به نام پدرش مهدی می گذارد، فرزند دومی دختر بوده، وقتی فرزند سومین را خدا به او می دهد، اسمش را « محمد حسین» می گذارد، و هنگامی که خداوند چهارمین فرزند را به او عنایت می کند به یاد آن سخن که در دوران بیماری اش شنیده بود می افتد، و وی را « محمد تقی » نام می نهد، ولی وی در کودکی در حوض آب می افتد و از دنیا می رود، تا اینکه سرانجام پنجمین فرزند را دوباره « محمد تقی » نام می گذارد، و بدینسان نام آیت الله بهجت مشخص می گردد. کربلایی محمود بهجت، پدر آیت الله بهجت از مردان مورد اعتماد شهر فومن بود و در ضمن اشتغال به کسب و کار، به رتق و فتق امور مردم می پرداخت و اسناد مهم و قباله ها به گواهی ایشان می رسید. وی اهل ادب و از ذوق سرشاری برخوردار بوده و مشتاقانه در مراثی اهل بیت علیهم السلام به ویژه حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام شعر می سرود، مرثیه های جانگدازی که اکنون پس از نیم قرن هنوز زبانزد مداحان آن سامان است. باری آیت الله بهجت در کودکی تحت تربیت پدری چنین که دلسوخته اهل بیت علیهم السلام به ویژه سید الشهداء علیه السلام بود، و نیز با شرکت در مجالس حسینی و بهره مندی از انوار آن بار آمد. از همان کودکی از بازیهای کودکانه پرهیز می کرد و آثار نبوغ و انوار ایمان در چهره اش نمایان بود، و عشق فوق العاده به کسب علم و دانش در رفتارش جلوه گر. تحصیلات : تحصیلات ابتدایی را در مکتب خانه فومن به پایان برد، و پس از آن در همان شهر به تحصیل علوم دینی ‌پرداخت. به هر حال، روح کمال جو و جان تشنه او تاب نیآ ورد و پس از طی دوران مقدماتی تحصیلات دینی در شهر فومن، به سال 1348 ه.ق. هنگامی که تقریباً 14 سال از عمر شریفش می گذشت به عراق مشرّف شد و در کربلای معلّی اقامت‌ گزید. بنا به گفته یکی از شاگردان نزدیک ایشان، معظّم له خود به مناسبتی فرمودند: « بیش از یک سال از اقامتم در کربلا گذشته بود که مکلّف شدم. » آری، دست تربیت حضرت ربّ سبحانه هماره بندگان شایسته را از اوان کودکی و نوجوانی تحت نظر جهان بین خود گرفته و فیوضاتش را شامل حال آنان گردانیده و پیوسته می پاید، تا در بزرگی مشعل راهبری راه پویان طریق الی الله را به دستشان بسپارد. بدین سان، آیت الله بهجت حدود چهار سال در کربلای معلّی می ماند و از فیوضات سید الشهداء علیه السلام استفاده نموده و به تهذیب نفس می پردازد و در طی این مدت بخش معظمی از کتابهای فقه و اصول را در محضر استادان بزرگ آن دیار مطهّر می‌خواند. در سال 1352ه.ق. برای ادامه تحصیل به نجف اشرف مشرّف می گردد و قسمتهای پایانی سطح را در محضر آیات عظام از آن جمله مرحوم آیت الله آقا شیخ مرتضی طالقانی به پایان می رساند. با این همه، همّت او تنها مصروف علوم دینی نبوده، بلکه عشق به کمالات والای انسانی هماره جان ناآرام او را به جستجوی مردان الهی و اولیاء برجسته وا می داشته ‌است. یکی از شاگردان آیت الله بهجت می گوید: در سالهای متمادی که در درس ایشان شرکت می جویم هرگز نشنیده ام که جز در موارد نادر درباره خود مطلبی فرموده باشد. از جمله سخنانی که از زبان مبارکش درباره خود فرمود، این است که در ضمن سخنی به مناسبت تجلیل از مقام معنوی استاد خود حضرت آیت الله نائینی(رحمت الله علیه) فرمود: « من در ایام نوجانی در نماز جماعت ایشان شرکت می نمودم، و از حالات ایشان چیزهایی را درک می کردم. » استادان بر جسته فقه و اصول : آیت الله بهجت پس از اتمام دوره سطح، و درک محضر استادان بزرگی چون آیات عظام: آقا سید ابوالحسن اصفهانی(رحمت الله علیه) ، آقا ضیاء عراقی(رحمت الله علیه) ، و میرزای نائینی(رحمت الله علیه) ، به حوزه گرانقدر و پر محتوای آیتِ حقّ حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی (رحمت الله علیه)، معروف به کمپانی وارد شد و در محضر آن علامه کبیر به تکمیل نظریات فقهی و اصولی خویش پرداخت، و به یاری استعداد درخشان و تأییدات الهی از تفکرات عمیق و ظریف و دقیق مرحوم علامه کمپانی، که دارای فکری سریع و جوّال و متحرک و همراه با تیز بینی بوده، بهره ها برد. آیت الله محمد تقی مصباح درباره استفاده آیت الله بهجت از استادان خود می گوید: « در فقه بیشتر از مرحوم آقا شیخ محمد کاظم شیرازی- که شاگردان مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی و از استادان بسیار برجسته نجف اشرف بود- استفاده کرده، و در اصول از مرحوم آقای نائینی، و سپس بیشتر از مرحوم آقا شیخ محمد حسین کمپانی اصفهانی فایده برده بودند، هم مدّت استفاده شان از مرحوم اصفهانی بیشتر بود و هم استفاده های جنبی دیگر. » سیر و سلوک وعرفان : آیت الله بهجت، در ضمن تحصیل و پیش از دوران بلوغ، به تهذیب نفس و استکما ل معنوی همّت گمارده، و در کربلا در تفحّص استاد و مربی اخلاقی بر آمده و به وجود آقای قاضی که در نجف بوده پی می برد. و پس از مشرف شدن به نجف اشرف از استاد برجسته خویش آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی کمپانی استفاده های اخلاقی می نماید. آیت الله مصباح در این باره می گوید: « پیدا بود که از نظر رفتار هم خیلی تحت تأثیر مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی بودند، چون گاهی مطالبی را از ایشان با اعجابی خاص نقل می کردند، و بعد نمونه هایش را ما در رفتار خود ایشان می دیدیم. پیدا بود که این استاد در شکل گرفتن شخصیت معنوی ایشان تأثیر بسزایی داشته است. » همچنین در درسهای اخلاقی آقا سید عبدالغفار در نجف اشرف شرکت جسته و از آن استفاده می نموده، تا اینکه در سلک شاگردان حضرت آیت الله سید علی قاضی(ره) در آمده و در صدد کسب معرفت از ایشان بر می آید، و در سن 18 سالگی به محضر پر فیض عارف کامل حضرت آیت الله سید علی آقای قاضی بار می یابد، و مورد ملاطفت و عنایات ویژه آن استاد معظّم قرار می گیرد و در عنفوان جوانی چندان مراحل عرفان را سپری می کند که غبطه دیگران را بر می انگیزد. آیت الله مصباح می گوید: « ایشان از مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی مستقیماً در جهت اخلاقی و معنوی بهره برده و سالها شاگردی ایشان را کرده بودند. آیت الله قاضی از کسانی بودند که مُمَحَّضِ در تربیت افراد از جهات معنوی و عرفانی بودند، مرحوم علامه طباطبایی و مرحوم آیت الله آقا شیخ محمد تقی آملی و مرحوم آقا شیخ علی محمد بروجردی و عده زیادی از بزرگان و حتی مراجع در جنبه های اخلاقی و عرفانی از وجود آقای قاضی بهره برده بودند. آیت الله بهجت از اشخاص دیگری نیز گهگاه نکاتی نقل می کردند مثل مرحوم آیت الله آقا شیخ مرتضی طالقانی و دیگران… خود آقای بهجت نقل می کردند: شخصی در آن زمان در صدد بر آمده بود که ببیند چه کسانی سحر ماه مبارک رمضان در حرم حضرت امیر علیه السلام در قنوت نماز وترشان دعای ابو حمزه ثمالی می خوانند، آن طور که خاطرم هست اگر اشتباه نکنم کسانی را که مقید بودند این عمل را هر شب در حرم حضرت امیر علیه السلام انجام بدهند شمرده بود و بیش از هفتاد نفر شده بودند. به هر حال، بزرگانی که تقید به جهات عبادی و معنوی داشتند در آن عصرها زیاد بودند. متأسفانه در عصر ما کمتر این نمونه ها را مشاهده می کنیم. البته علم غیب نداریم، شاید آن کسانی که پیشتر در حرمها این عبادتها را انجام می دادند حالا در خانه هایشان انجام می دهند، ولی می شود اطمینان پیدا کرد که تقید به اعمال عبادی و معنوی سیر نزولی داشته و این بسیار جای تأسف است.» یکی دیگر از شاگردان آقا ( حجّة الاسلام و المسلمین آقای تهرانی ) جریان فوق را به صورت ذیل از حضرت آیت الله بهجت نقل می کند: « شخصی در آن زمان شنیده بود که در گذشته هفتاد نفر در حرم حضرت امیر علیه السلام در قنوت نماز وترشان دعای ابو حمزه ثمالی را می خواندند، آن شخص تصمیم گرفته بود ببیند در زمان خودش چند نفر این کار را انجام می دهند، رفته بود و شمارش کرده و دیده بود تعداد افراد نسبت به زمان سابق تقلیل پیدا کرده و مجموعاً پنجاه نفر (آن طور که بنده «تهرانی» به یاد دارم) در حرم ( اعّم از نزدیک ضریح مطهّر، و رواقهای اطراف) دعای ابوحمزه را در دعای نماز وتر خود قرائت می کنند. » فلسفه : آیت الله بهجت، اشارات ابن سینا و اسفار ملا صدرا را نزد مرحوم آیت الله سید حسن بادکوبه ای فرا گرفته است. مرجعیت : با اینکه ایشان فقیهی شناخته شده اند و بیش از سی سال است که اشتغال به تدریس خارج فقه واصول دارند، ولی هماره از پذیرش مرجعیت سرباز زده اند. آقای مصباح درباره علت پذیرش مرجعیت از سوی ایشان و نیز پیرامون عدم تغییر وضعیت آیت الله بهجت بعد از مرجعیت می گوید: « بعد از مرجعیت منزل آایت الله بهجت هیچ تغییری نکرده است، ملاقات و پذیرایی از بازدید کنندگان در منزل امکان ندارد لذا در اعیاد و ایام سوگواری، در مسجد فاطمیه از ملاقات کنندگان پذیرایی می شود. اصولاً قبول مرجعیت ایشان به نظر من یکی از کرامات ایشان است، یعنی شرایط زندگی ایشان آن هم در سن هشتاد سالگی به هیچ وجه ایجاب نمی کرد که زیر بار چنین مسؤلیتی برود، و کسانی که با ایشان آشنایی داشتند هیچ وقت حدس نمی زدند که امکان داشته باشد آقا یک وقتی حاضر بشوند پرچم مرجعیت را به دوش بکشند و مسولیتش را قبول بکنند. و بدون شک جز احساس یک وظیفه متعین چیزی باعث نشد که ایشان این مسؤلیت را بپذیرند. و باید گفت که رفتار ایشان در این زمان با این وارستگی و پارسایی، حجت را بر دیگران تمام می کند که می شود در عین مرجعیت با سادگی زندگی کرد، بدون اینکه تغییری در لباس، خوراک، مسکن، خانه و شرایط زندگی پیش بیاید. » تا اینکه بعد از فوت مرحوم آقای سید احمد خوانساری(ره) جلد اول و دوم کتاب «ذخیره العباد» (جامع المسائل کنونی) را به قلم خود تصحیح و در اختیار خواص گذاشتند، و پیش از فوت مرجع عالیقدر حضرت آیه الله العظمی اراکی(ره) اجازه نشر رساله عملیه خویش را دادند، سرانجام وقتی جامعه مدرسین با انتشار اطلاعیه ای هفت نفر از آن جمله حضرت آیه الله العظمی بهجت را به عنوان مرجع تقلید معرفی کرد و عده ای از علمای دیگر از جمله آیت الله مشکینی و آیت الله جوادی آملی و … مرجعیت ایشان را اعلام کردند، به دنبال در خواستهای مصرانه و مکرر راضی شدند تا رساله عملیه ایشان در تیراژ وسیع به چاپ برسد، با این حال از نوشتن نام خویش بر روی جلد کتاب دریغ ورزیدند. در همین ارتباط یکی از مرتبطین ایشان می گوید: ایشان پیش از در گذشت آیت الله العظمی اراکی چون مطلع شدند جامعه مدرسین نظر به معرفی ایشان را دارند پیغام دادند که راضی نیستم اسمی از بنده برده شود. و بعد از فوت مرحوم اراکی و پیام جامعه مدرسین و اطلاع از انتشار اسمشان فرمودند: « فتاوای بنده را در اختیار کسی قرار ندهید. از ایشان توضیح خواسته شد فرمودند: صبر کنید، همه رساله خود را نشر دهند، بعدها اگر کسی ماند و از دیگران تقلید نکرد و فقط خواست از ما تقلید کند آن وقت فتاوی را منتشر کنید » چندین ماه پس از این رخداد رساله ایشان توسط بعضی از اهل لبنان به چاپ رسید. هجرت: ایشان بعد از تکمیل دروس، در سال 1363 ه.ق. موافق با 1324 ه.ش. به ایران مراجعت کرده و چند ماهی در موطن خود فومن اقامت گزید و بعداً در حالی که آماده بازگشت به حوزه علمیه نجف اشرف بود، قصد زیارت حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام و اطّلاع یافتن از وضعیت حوزه قم را کرد، ولی در طول چند ماهی که در قم توقف کرده بود، خبر رحلت استادان بزرگ نجف، یکی پس از دیگری شنیده می شد، لذا ایشان تصمیم گرفت که در شهر مقدس قم اقامت ‌کند. در قم از محضر آیت الله العضمی حجت کوه کمره ای استفاده کرده و در بین شاگردان آن فقید سعید درخشید. چند ماهی از اقامت حضرت آیه الله العظمی بروجردی در قم نگذشته بود که آیت الله بهجت وارد قم شد، و همچون حضرات آیات عظام امام خمینی، گلپایگانی و … به درس فقید سعید مرحوم بروجردی حاضر شد. آیت الله مصباح در این باره می گوید: « آیت الله بهجت از همان زمانی که مرحوم آیت الله بروجردی(ره) در قم درس شروع کرده بودند از شاگردان برجسته واز مُستَشکِلین معروف و مبرّز درس ایشان بودند. معمولاً استادانی که درس خارج می گویند، در میان شاگردانشان یکی دو سه نفر هستند که ضمن اینکه بیش از همه مطالب را ضبط می کنند احیاناً اشکالاتی به نظرشان می رسد که مطرح و پی گیری می کنند تا مسائل کاملاً حل شود، اینان از دیگران دقیق ترند، و اشکالاتشان علمی تر و نیاز به غور و بررسی بیشتری دارد، و ایشان در آن زمان چنین موقعیتی را در درس مرحوم آیت الله بروجردی داشتند. » تدریس : آیت الله بهجت در همان ایام که در درس آیات عظام اصفهانی، کمپانی و شیرازی حضور می یافت، ضمن تهذیب نفس و تعلم، به تعلیم هم می پرداخت و سطوح عالیه را در نجف اشرف تدریس می کرد. پس از هجرت به قم نیز پیوسته این روال را ادامه می دادند. در رابطه با تدریس خارج فقه توسط ایشان نیز در مجموع می توا ن گفت که ایشان بیش از چهل سال است که به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال دارند و به واسطه شهرت گریزی غالباً در منزل تدریس کرده است، و فضلای گرانقدری سالیان دراز از محضر پر فیض ایشان بهره برده اند. شیوه تدریس : آیت الله مصباح در مورد روش تدریس ایشان می گوید: « ایشان در بیان مطالب سعی می کردند ابتدا مسأله را از روی کتاب شیخ انصاری قدس سره مطرح کنند، و بعد هر کجا مطلب قابل توجهی از دیگران مخصوصاً از صاحب جواهر قدس سره در طهارت، و از مرحوم حاج آقا رضا همدانی و دیگران مطالب برجسته ای داشتند آن را نقل می کردند، و بعد هر جا خود ایشان نظر خاصی داشتند آن را بیان می کردند. این شیوه از یک طرف باعث این می شد که انسان از نظر استادان بزرگ در یک موضوع آگاه بشود و در عین حال صرفه جویی در وقت می شد. استادان دیگر هم برای تدریس شیوه های جالبی داشتند که شاید برای مبتدی مفیدتر بود که هر مطلب را از هر استاد جداگانه طرح می کردند، ولی خوب این باعث می شد که وقت بیشتری گرفته بشود و احیاناً مطالبی تکرار بشود. در ضمن تدریس، در میان نکته هایی که از خود ایشان ما استفاده می کردیم و طبعاً بعضی از این نکته ها چیزهایی بود که ایشان از استادانشان شفاهاً دریافت کرده بودند، به مطالب بسیار ارزنده و عمیق و دارای دقتهای کم نظیری بر می خوردیم. » آیت الله مسعودی که خود سالها از درس آیت الله العظمی بهجت بهره برده اند درباره ویژگی تدریس ایشان می گوید: « سبک درس ایشان سبک خاصی است. معمولاً آقایان مراجع و بزرگان در درس خارج یک مسأله ای را مطرح می کنند و اقوال دیگران را یکی یکی ذکر می کنند، سپس یکی را نقد می کنند و دیگری را تأیید، و سرانجام یکی از آن نظرات را می پذیرند، یا نظریه دیگری را انتخاب می کنند. ولی ایشان بر خلاف همه، نقل اقوال نمی کنند بلکه ابتدا مسأله را مطرح می کنند و بعد روند استدلالش را بیان می کنند. اگر شاگرد آراء علماء را دیده و مطالعه کرده باشد، می فهمد که دلیلی را که استاد ذکر می کند چه کسی گفته است، و اشکال یا تأییدی را که می کند می فهمد به سخن چه کسی اشکال یا قول چه کسی را تأیید می کند. لذا هر کس بخواهد در درس ایشان شرکت کند باید مبانی و نظرات آقایان دیگر را دیده باشد. » آیت الله محمد حسین احمدی فقیه یزدی درباره شیوه درس ایشان می گوید: « نوعاً ایشان چند مسئله اصلی یا فرعی را که عنوان می فرمودند بعد از توجه به ظرافتهای حدیث و روایت و یا آیه شریفه ای که دلالت بر موضوع بحث داشت، مقایسه ای بین موضوع بحث و سایر بحثهای مشابه می نمودند و دقت عقلی و فکری خاصی در تعادل آن دو انجام می دادند، آنگاه نتیجه می گرفتند که انصافاً نتیجه علمی و جدید بود. و حقیقتاً مطلبی را که ذکر می کردند ناشی از اوج و عظمت دید و فکرشان بود که از ائمه علیهم السلام و اسلام گرفته بود و اجتهاد صحیح نیز هم این گونه بحث و تجزیه و تحلیل کردن است. » موعظه در درس : حجة السلام والمسلمین قدس، امام جمعه کلاچای که خود سالها در درس ایشان حضور داشته است می گوید: « روال آیت الله العظمی بهجت این بود که پیش از شروعِ درس، حدود ده دقیقه موعظه می کرد، ولی نه به عنوان موعظه بلکه به عنوان حکایت حال بزرگان گذشته. و معلوم بود که منظور اصلی آیت الله مصباح یزدی که سالها در درس خارج فقه ایشان شرکت می کردند (15سال)، علاوه بر استفاده علمی، استفاده از روحیه ملکوتی آقا بوده است. » آیت الله مصباح در این باره می گوید: « آیت الله بهجت گاهی داستانی را یا حدیثی را نقل می کردند که برای ما تعجب آور بود ایشان چه اصراری دارند که بر مطالب معلوم و روشن تکیه می کنند، از جمله مطلبی که ایشان در تذکّرات پیش از درس اصرار می کردند امامت امیر المؤمنین علیه السلام بود، ما تعجب می کردیم که ما مگر در آن حضرت شک داریم که ایشان این قدر اصرار دارند که دلائل امامت حضرت علی علیه السلام را برای ما بیان کنند. یک خورده ته دلمان گله مند بودیم که چرا به جای این مطالب یک چیز هایی که بیشتر حاجت ماست ( در امور اخلاقی و معنوی ) مطالبی را نمی گویند. اما بعد از این که به پنجاه- شصت سالگی رسیدیم، در بسیاری از مباحث دیدیم که آن نکته هایی که ایشان چهل سال پیشتر در درسشان درباره امامت علی علیه السلام می فرمودند به دردمان می خورد. گویا ایشان آن روز می دید که یک مسائلی بناست در آینده مورد غفلت و تشکیک قرار بگیرد. شاید اگر توجه های ایشان نبود ما انگیزه ای نداشتیم درباره این مسائل مطالعه ای داشته باشیم، حتی از نکته هایی که ایشان چهل سال پیش بیان می کردند امروز بنده در نوشته هایم در مورد مسائل اعتقادی یا جاهای دیگر استفاده کرده‌ام. » جایگاه علمی : گواهی استادان و هم دوره ایها و نیز شاگردان برجسته که بخشی از آن در ذیل می آید نمایانگر دقت نظر و نبوغ برجستگی علمی ایشان است: از آن جمله گویند: روزی ایشان در درس کفایه یکی از شاگردانِ مرحوم آخوند خراسانی به نحوه تقریر مطالب آخوند خراسانی توسط استاد اعتراض می کند، ولی با توجه به اینکه از همه طلاب شرکت کننده در درس کم سنّ و سال تر بوده در جلسه بعدی پیش از حضور استاد مورد اعتراض و انتقاد شدید شاگردان دیگر قرار می گیرد، ولی در آن هنگام ناگهان استاد وارد می شود و متوجه اعتراض شاگردان به ایشان می گردد. سپس خطاب به آنان می فرماید: « با آقای بهجت کاری نداشته باشید. » همه ساکت می شوند آنگاه استاد ادامه می دهد: « دیشب که تقریرات درس مرحوم آخوند را مطالعه می کردم متوجه شدم که حقّ با ایشان است » و پس از این سخن، از جدیت و نبوغ آیت الله بهجت تمجید می نماید. یکی از دانشمندان نجف می گوید: « ایشان در درس، به مرحوم آیت الله کمپانی امان نمی داد، و پیوسته بحثها را مورد نقد قرار می داد. » مرحوم آیت الله حاج شیخ مرتضی حائری نیز می گوید: « ایشان با اظهار نظرهای دقیق و اشکالات مهمّ، چنان نظر استاد را جلب کرده بود که چند روزی مجلسِ درس از حالت درس خارج شده بود، آن ایرادها برای ما هم مفید بود؛ ولی آقای بهجت برای گریز از شهرت دیگر به انتقاد نپرداختند و اگر ادامه می دادند معلوم می شد اگر بالاتر از دیگران نباشند بی شک کمتر از آنان نیستند. » مرحوم علامه محمد تقی جعفری می گوید: « آن هنگام که در خدمت آقا شیخ کاظم شیرازی مکاسب می خواندیم، آیت الله بهجت نیز که اینک در قم اقامت دارند، در درس ایشان شرکت می نمودند، خوب یادم هست که وقتی ایشان اشکال می کردند آقا شیخ کاظم با تمام قوا متوجه می شد، یعنی خیلی دقیق و عمیق به اشکالات آقای بهجت توجه می کرد، و همان موقع ایشان در نجف به فضل و عرفان شناخته شده بود. » آیت الله سید محمد حسین طهرانی در کتاب انوارالملکوت می نویسد: « آیت الله حاج شیخ عباس قوچانی، وصیّ سید علی آقای قاضی می فرمودند: آیت الله العظمی حاج شیخ محمد تقی بهجت در فقه و اصول به درس مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی حاضر می شدند و چون به حجره خود در مدرسه مرحوم سیّد باز می گشتند بعضی از طلابی که در درس برای آنها اشکالاتی باقی مانده بود به حجره ایشان می رفتند و اشکالشان را رفع می نمودند. و چه بسا ایشان در حجره خواب بودند و در حال خواب از ایشان می پرسیدند و ایشان هم مانند بیداری جواب می دادند جواب کافی وشافی، و چون از خواب بر می خاستند و از قضایا و پرسشهای در حال خواب با ایشان سخن به میان می آمد ابداً اطلاع نداشتند و می گفتند: هیچ به نظرم نمی رسد و از آنچه می گویید در خاطرم چیزی نیست. » آیت الله مشکینی می گوید: « ایشان از جهت علمی ( هم در فقه و هم در اصول ) در یک مرتبه خیلی بالایی در میان فقهای شیعه قرار دارند. » حجة السلام و المسلمین امجد می گوید: « ایشان در علمیت در افق اعلی است. فقیهی است بسیار بزرگ، و معتقدم که باید مجتهدین پای درسشان باشند تا نکته بگیرند و بفهمند، و حق این است که درس خارج را باید امثال آیت الله بهجت بگویند نه آنهایی که به نقل اقوال بسنده می کنند. » تشویق بزرگان به شرکت در درس ایشان : آیت الله مصباح می گوید: « اولین چیزی که ما را جذب کرد آن جاذبه معنوی و روحانی ایشان بود. ولی تدریجاً متوجه شدیم که ایشان از لحاظ مقامات علمی و فقاهت هم در درجه بسیار عالی قرار دارد. این بود که سعی کردیم خدمت ایشان درسی داشته باشیم تا وسیله ای باشد هم از معلومات ایشان بهره ای ببریم، و هم بهانه ای باشد که هر روز خدمت ایشان برسیم و از کمالات روحی و معنوی آقا بهره مند شویم. کتاب طهارت را در خدمت ایشان شروع کردیم، ابتدا در یکی از حجرات مدرسه فیضیه چند نفر از دوستان شرکت می کردند، و بعد از گذشت یک سال، یکی دو سالی هم در حجره ای در مدرسه خان (مدرسه مرحوم آیت الله بروجردی) خدمت ایشان درس داشتیم، و بعدها که ضعف مزاج ایشان بیشتر شد از آن به بعد در منزل، خدمتشان می رفتیم که یک دوره طهارت را خدمت ایشان خواندیم، و بعد یک دوره هم مکاسب و خیارات را که تقریباً حدود 15 سال ادامه پیدا کرد. ما در درس ایشان استفاده هایی می بردیم که در بسیاری از درسها کمتر یافت می شد. » شهید بزرگوار استاد مطهری(ره) نیز به درس ایشان عنایت خاصّی داشتند. آیت الله محمد حسین احمدی یزدی در این رابطه می گوید: « آیت الله شهید مطهری درباره درس آیت الله بهجت به ما خیلی سفارش می کرد و می فرمود: حتماً در درس ایشان شرکت کنید مخصوصاً در اصول، چون آقای بهجت درس آقا شیخ محمد حسین اصفهانی را دیده حتماً در درس ایشان شرکت کنید.» استاد خسرو شاهی می گوید: « بنده در درس فقه خارج خیارات آیت الله العظمی شیخ مرتضی حائری شرکت می کردم. ایشان اواخر عمر مریض بودند و درسشان تعطیل شد. یک روز وقتی که آیت الله حایری از حرم بیرون می آمدند، به خدمتشان رفتم و پس از سلام عرض کردم: ان شاء الله درس را شروع می فرمایید؟ فرمودند: نه. بعد فرمودند: « شما که جوان هستید من یک ضابطه ای را در اختیار شما قرار بدهم، و آن اینکه درس کسانی شرکت بکنید که فقط نقل اقوال نکنند، بلکه اقوال را بررسی کرده و نکاتی را در درس بیان کنند که در فعلیت رساندن ملکه اجتهاد خیلی سودمند باشد. چون درسی برای شما مفید است که این ملکه اجتهاد را از قوه به فعلیت برساند، و تنها به نقل اقوال کفایت نکند. » من همان جا به ایشان عرض کردم: جناب عالی کسی را با اسم برای ما معرفی بفرمایید. فرمودند: « من از اسم بردن معذورم. » عرض کردم: من در درس آیت الله العظمی بهجت شرکت می کنم. ایشان اظهار رضایت نمود و تبسم کردند و فرمودند: « درس ایشان از نظر دقت و محتوا همین قاعده و ضابطه ای را که به شما گفتم دارد، خوب است که در درس ایشان شرکت می کنید. درس ایشان از هر جهت سازنده است هم از جهت علمی هم از جهت اخلاقی، این درس را ادامه بدهید. » تألیفات : حضرت آیت الله بهجت دارای تألیفات متعددی در فقه و اصول هستند که خود برای چاپ اکثر آنها اقدام نکرده اند، و گاه به کسانی که می خواهند آنها را حتی با غیر وجوه شرعیه چاپ کنند، اجازه نمی دهند و می فرمایند: هنوز بسیاری از کتابهای علمای بزرگ سالهاست که به گونه خطی مانده است، آنها را چاپ کنید نوبت اینها دیر نشده است. فهرست عمده تألیفات ایشان که برخی نیز با اصرار و پشتکاری برخی از شاگردانشان به چاپ رسیده، عبارتند از: الف) کتابهای چاپ شده: 1. رساله توضیح المسائل ( فارسی و عربی ) 2. مناسک حجّ دو کتاب فوق توسط برخی از فضلا بر اساس فتاوی ایشان تألیف و پس از تأیید آقا به چاپ رسیده است. 3. وسیله النجاة این کتاب در بردارنده نظرات فقهی ایشان در اکثر ابواب فقه است که در متن وسیله النجاه آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی(ره) گنجانده شده و نهایتاً جلد نخست آن با تأیید ایشان به چاپ رسیده است. 4. جامع المسائل این کتاب مجموعه حواشی ایشان بر کتاب « ذخیره العباد» استادش آیت الله العظمی محمد حسین غروی اصفهانی، و نیز تکمیل آن تا آخر فقه می باشد، که قسمتهایی از آن ابتدا با نام « ذخیره العباد» با حروفچینی نه چندان زیبا و در تعداد نسخه اندک در اختیار برخی از شاگردان و خواصّ ایشان قرار گرفت، و بعداً جلد اول از این مجموعه که قرار است در پنج مجلد به چاپ برسد، به خاطر کثرت فروع فقهی که توسط حضرت آیت الله بهجت بر اصل کتاب افزوده شده و جامعیت آن « جامعُ المسائل » نام گرفته و به همت برخی از شاگردان ایشان به چاپ رسید. ب) تألیفات آماده چاپ و نشر: 1. جلد اول از کتاب صلوة آیت الله بهجت در این کتاب با سبکی ویژه و تلخیص مطالب به ترتیب مباحث « جواهر الکلام» به بیان نظریات نو و ابتکاری خویش پرداخته اند. 2. جلد اول از دوره اصول این کتاب تقریبا» به ترتیب « کفایه الاصول» نگارش یافته است، و بارها توسط ایشان مورد مداقّه و تجدید نظر قرار گرفته، و نظریاتی نو در بسیاری از مباحث اصول را در بردارد. 3. تعلیقه بر مناسک شیخ انصاری این کتاب در بردارنده نظرات ایشان درباره مناسک حجّ می باشد. ج) تألیفاتی که هنوز اقدام به چاپ آنها نشده است: 1. بقیه مجلّدات دوره اصول 2. حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری که به ترتیب مکاسب شیخ انصاری(ره) از اول تا انجام، و پس از اتمام آن ادامه مباحثی که در مکاسب مطرح نشده بر اساس متن « شرائع الاسلام » نگارش یافته است، ایشان در این دوره از مباحث فقهی نظرات جدیدی را ارائه داده اند. 3. دوره طهارت در این کتاب نیز آیت الله بهجت بسان دوره « کتاب الصلوة » به ترتیب مباحث « جواهر الکلام» با تلخیص و نو آوری نظرات خویش را مطرح نموده اند. 4. بقیه مجلّدات دوره کتاب الصلوة همچنین ایشان در تألیف سفینة البحار با مرحوم حاج شیخ عباس قمی (ره) همکاری داشته اند، و قسمت زیادی از سفینة البحار خطی، به خط ایشان نوشته شده است. شاگردان : با توجه به اینکه ایشان به خاطر شهرت گریزی عمدتاً در منزل خود تدریس می کردند، با وجود این افراد بسیاری از محضر آن جناب استفاده کرده و می کنند. که برخی از آنان خود صاحب رساله و فتوی می باشند، اینک نام بعضی دیگر از آنان را با حذف القاب ذکر می کنیم: 1. محمد تقی مصباح یزدی. 2. عبدالمجید رشید پور. 3. سید مهدی روحانی. 4. علی پهلوانی تهرانی. 5. مختار امینیان. 6. محمدهادی فقهی. 7. هادی قدس. 8. محمود امجد. 9. محمد ایمانی. 10. محمد حسن احمدی فقیه یزدی. 11. محمد حسین احمدی فقیه یزدی. 12- مسعودی خمینی 13- سید رضا خسروشاهی. 14- حسن لاهوتی 15- عزیز علیاری 16- سید محمد مؤمنی 17- حسین مفیدی 18- جواد محمد زاده تهرانی 19- سید صابر مازندرانی 20- شهید نمازی شیرازی این عارف برجسته و فقیه ارزشمند در ساعت پانزده و ده دقیقه عصر 27 اردیبهشت 1388 مطابق با 22 جمادی الاولی 1430 قمری دار فانی را وداع گفتند.

برگرفته از کتاب: گنجینه دانشمندان (جلد ششم)