Bối cảnh vụ án nhập tài sản riêng vào tài sản chung khi tái hôn

Vụ án bắt nguồn từ tranh chấp thừa kế phát sinh sau hai lần tái hôn liên tiếp trong cùng một gia đình, khi phần đất gốc được bồi thường thu hồi rồi hình thành tài sản mới đứng tên chung.

Nhà đất tọa lạc tại số 6/246A ấp C, phường P, quận Đ, Thành phố Hồ Chí Minh có nguồn gốc do cụ Nguyễn Thị T cho con gái là bà Phạm Thị T1. Năm 1977, bà T1 kết hôn với ông Nguyễn Văn B, có ba người con chung. Năm 2001, bà T1 qua đời; năm 2003, ông B tái hôn với bà Trần Thị H và tiếp tục sinh sống tại nhà đất trên.

Năm 2004, nhà đất bị thu hồi để xây dựng Khu công nghệ cao quận Đ, gia đình ông B được bồi thường, hỗ trợ tổng cộng 1.199.850.000 đồng. Ông B dùng số tiền này mua nền đất tái định cư, xây nhà tại số 122 đường D1, khu phố 6, phường Q và được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất năm 2005.

Đến năm 2010, khi nhà đất số 122 xây dựng xong, ông B và bà H cùng vào ở và cùng đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở cấp năm 2011. Ông B qua đời năm 2011, để lại tranh chấp giữa những người thừa kế của bà T1 và bà H về việc xác định nhà đất số 122 là di sản của ai.

Cùng đứng tên trên giấy chứng nhận có đương nhiên là nhập tài sản riêng vào tài sản chung không?

Câu hỏi pháp lý trung tâm của vụ án là: khi một người có tài sản hình thành từ tài sản riêng trước hôn nhân (ở đây là phần tài sản bà T1 để lại thông qua ông B), sau khi tái hôn lại cùng người vợ mới đứng tên trên giấy chứng nhận, thì tài sản đó có trở thành tài sản chung của cuộc hôn nhân mới hay không. Trả lời trực tiếp: có, nếu việc cùng đứng tên thể hiện sự tự nguyện của cả hai bên.

Quy định về nhập tài sản riêng vào tài sản chung theo Điều 46 Luật Hôn nhân và gia đình 2014

Điều 46 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 (sửa đổi, bổ sung 2025) quy định vợ chồng có quyền thỏa thuận nhập tài sản riêng vào tài sản chung. Việc nhập tài sản riêng vào tài sản chung không bắt buộc phải lập thành văn bản riêng trong mọi trường hợp, mà có thể được xác định thông qua hành vi thể hiện rõ ý chí tự nguyện của cả hai bên, như việc cùng đứng tên trên giấy tờ sở hữu tài sản.

Trong vụ án này, Hội đồng Thẩm phán xác định chính việc ông B và bà H cùng đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà năm 2011 là căn cứ cho thấy ông B đã có ý chí nhập phần tài sản của mình vào khối tài sản chung với bà H, dù nguồn gốc tiền xây dựng nhà đất bắt nguồn từ tài sản chung trước đó với người vợ đã mất.

Phân biệt trường hợp cùng đứng tên tự nguyện với đứng tên do nhầm lẫn hành chính

Không phải mọi trường hợp hai người cùng có tên trên giấy chứng nhận đều đương nhiên là nhập tài sản chung; cần phân biệt với các trường hợp đứng tên do sai sót, nhầm lẫn của cơ quan cấp giấy hoặc do yêu cầu thủ tục hành chính mà không phản ánh đúng ý chí của các bên.

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, Luật Long Phan PMT nhận thấy yếu tố quyết định để phân biệt hai trường hợp này là có hay không bằng chứng về ý chí tự nguyện đồng thuận của cả hai bên tại thời điểm đứng tên — ví dụ như việc cùng ký hồ sơ xin cấp giấy chứng nhận, cùng tham gia thủ tục kê khai tài sản, hoặc không có tranh chấp, khiếu nại nào về việc đứng tên tại thời điểm đó.

Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên cả hai vợ chồng là chứng cứ quyết định của vụ án

Chứng cứ then chốt mà Hội đồng Thẩm phán căn cứ vào để đưa ra kết luận là Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất, cấp ngày 25/3/2011, đứng tên đồng thời ông Nguyễn Văn B và bà Trần Thị H.

Đây không phải là loại chứng cứ gián tiếp hay suy đoán, mà là văn bản pháp lý chính thức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp, ghi nhận rõ ràng quyền sở hữu của cả hai người trên cùng một tài sản — nên có giá trị chứng minh cao về ý chí nhập tài sản của các bên tại thời điểm được cấp giấy.

Nhận định của Hội đồng Thẩm phán TANDTC về căn cứ xác định tài sản chung

Tại đoạn nhận định số [2] — cũng là đoạn được chọn làm “Nội dung án lệ” trong Dự thảo Án lệ số 08/2026 — Hội đồng Thẩm phán nêu rõ lập luận về cách xác định tài sản chung trong hoàn cảnh đặc thù của vụ án.

Căn cứ xác định hành vi nhập tài sản riêng vào tài sản chung qua việc cùng đứng tên

Hội đồng Thẩm phán nhận định: nhà đất số 6/246A ấp C là tài sản chung của vợ chồng ông B và bà T1; ông B đã dùng tiền bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi nhà đất này để mua nền tái định cư, xây nhà tại số 122 đường D1, nên nhà đất mới cũng là tài sản chung của ông B và bà T1 tại thời điểm hình thành. Đến năm 2010, khi nhà đất số 122 xây xong, ông B và bà H cùng đứng tên trên Giấy chứng nhận cấp năm 2011, “nên có căn cứ xác định ông B đã nhập phần tài sản của ông B thành tài sản chung của vợ chồng ông B, bà H”.

Lập luận này cho thấy Tòa án tách bạch rõ hai lớp quan hệ tài sản: phần tài sản có nguồn gốc chung với người vợ đã mất (bà T1) vẫn là di sản của bà T1 và ông B theo tỷ lệ tương ứng; riêng phần thuộc quyền sở hữu của ông B trong khối tài sản đó, khi ông B tự nguyện cùng đứng tên với bà H, mới là phần được xác định đã nhập vào tài sản chung của cuộc hôn nhân sau.

Hệ quả phân chia tài sản chung giữa di sản người vợ trước, di sản người chồng và tài sản người vợ sau

Từ căn cứ trên, Hội đồng Thẩm phán xác định nhà đất số 122 đường D1 là tài sản chung của ba chủ thể theo tỷ lệ: một phần hai nhà đất là di sản của bà T1 (người vợ trước); một phần tư nhà đất là di sản của ông B; một phần tư nhà đất còn lại là tài sản riêng của bà H (đã hình thành từ việc nhập tài sản chung với ông B). Đây là cách phân chia phản ánh đúng bản chất “tài sản chung nối tiếp” qua hai giai đoạn hôn nhân, thay vì coi toàn bộ nhà đất chỉ là tài sản chung của cuộc hôn nhân sau như Tòa án cấp phúc thẩm trước đó đã xác định.

Chính vì Tòa án cấp phúc thẩm xác định sai tỷ lệ này (không công nhận nhà đất là tài sản chung của ông B và bà H theo đúng tỷ lệ, đồng thời ghi nhận nhầm sự tự nguyện của bà H cho lại một bên khác phần thừa kế không đúng điều kiện thỏa thuận), nên Hội đồng Thẩm phán đã chấp nhận kháng nghị giám đốc thẩm, hủy bản án phúc thẩm số 262/2022/DS-PT để xét xử lại.

Kinh nghiệm thực tế xử lý tranh chấp tài sản chung khi vợ, chồng tái hôn có tài sản riêng

Trong thực tế tư vấn các vụ việc thừa kế có yếu tố tái hôn, Luật Long Phan PMT nhận thấy đây là một trong những loại tranh chấp phức tạp nhất vì phải xác định tài sản qua nhiều giai đoạn hôn nhân, nhiều lần chuyển đổi hình thái tài sản (từ đất đai gốc, sang tiền bồi thường, rồi sang nhà đất mới).

Một sai lầm phổ biến mà các gia đình thường gặp là chỉ nhìn vào Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hiện tại để xác định ai là chủ sở hữu, mà bỏ qua việc truy nguyên nguồn gốc hình thành tài sản qua từng giai đoạn — trong khi đây chính là yếu tố quyết định để phân định đâu là di sản của người đã mất, đâu là tài sản chung của cuộc hôn nhân sau.

Qua các hồ sơ đã tiếp nhận, việc thiếu chứng cứ về thời điểm và ý chí cùng đứng tên (ví dụ hồ sơ xin cấp giấy chứng nhận, biên bản họp gia đình, các văn bản liên quan) thường khiến quá trình giải quyết tranh chấp kéo dài qua nhiều cấp xét xử, như chính vụ án đang phân tích đã trải qua sơ thẩm, phúc thẩm, rồi giám đốc thẩm.

>>> Xem thêm: Hướng dẫn chia tài sản chung chỉ đứng tên chồng khi ly hôn

Giới hạn áp dụng: khi nào không nên suy diễn tài sản đã nhập vào khối tài sản chung?

Kết quả của vụ án này gắn chặt với các tình tiết cụ thể: tài sản hình thành từ tiền bồi thường của tài sản chung trước, và cả hai vợ chồng sau đều tự nguyện, không có tranh chấp về việc cùng đứng tên tại thời điểm cấp giấy chứng nhận.

Nếu thiếu một trong các yếu tố này — ví dụ việc đứng tên chung phát sinh do lỗi kê khai của cơ quan cấp giấy, hoặc một bên chứng minh được mình không biết hay phản đối việc đứng tên chung — kết luận về việc đã nhập tài sản riêng vào tài sản chung có thể khác. Đây là bài học có điều kiện, không phải quy tắc áp dụng máy móc cho mọi trường hợp vợ chồng cùng đứng tên tài sản.

Những việc cần chuẩn bị khi có tài sản riêng trước khi tái hôn

Checklist nhanh cho người có tài sản riêng trước khi tái hôn:

• Đã xác định rõ nguồn gốc và tỷ lệ sở hữu của tài sản riêng trước khi kết hôn lần nữa chưa?
• Có ý định giữ tài sản là tài sản riêng hay sẵn sàng nhập vào tài sản chung với người vợ, chồng mới?
• Đã lưu giữ đầy đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản riêng (hợp đồng, giấy tờ bồi thường, giấy chứng nhận cũ) chưa?
• Đã tham vấn ý kiến của các con hoặc người thừa kế khác trước khi quyết định đứng tên chung tài sản chưa?

>>> Xem thêm: Cách chứng minh tài sản riêng của vợ chồng khi ly hôn

Lập văn bản thỏa thuận về tài sản riêng trước khi tái hôn

Để tránh tranh chấp về sau, các bên nên chủ động lập văn bản thỏa thuận rõ về chế độ tài sản trước khi đăng ký kết hôn, xác định cụ thể tài sản nào là tài sản riêng, tài sản nào dự kiến nhập vào tài sản chung và tỷ lệ tương ứng nếu có.

Cân nhắc kỹ trước khi đồng ý đứng tên chung trên giấy chứng nhận

Trước khi đồng ý để người vợ hoặc chồng mới cùng đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà, người có tài sản riêng cần hiểu rõ hệ quả pháp lý: hành vi này có thể được Tòa án xem là bằng chứng của việc tự nguyện nhập tài sản riêng vào tài sản chung, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền của những người thừa kế khác đối với phần tài sản đó.

Câu hỏi thường gặp về nhập tài sản riêng vào tài sản chung khi tái hôn: điều kiện xác định

Khi một người có tài sản riêng trước khi kết hôn lần nữa, việc xác định tài sản đó còn là tài sản riêng hay đã trở thành tài sản chung thường gây nhầm lẫn cho cả người trong cuộc lẫn người thừa kế. Dưới đây là các câu hỏi thường gặp liên quan đến vụ việc nêu trên.

Kết luận

Vụ án cho thấy một nguyên tắc quan trọng khi xác định việc nhập tài sản riêng vào tài sản chung khi tái hôn: hành vi cùng đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà có thể được Tòa án xem là căn cứ xác định ý chí nhập tài sản riêng vào tài sản chung theo Điều 46 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nhưng kết quả cụ thể còn phụ thuộc vào tình tiết, chứng cứ của từng vụ việc, và đây mới là nội dung của một dự thảo án lệ chưa công bố chính thức. Khi gặp vướng mắc liên quan đến xác định tài sản chung, tài sản riêng khi tái hôn hoặc tranh chấp thừa kế có yếu tố tương tự, quý khách có thể liên hệ Luật Long Phan PMT qua hotline 1900636387 để được hỗ trợ đánh giá hồ sơ cụ thể.

Các trường hợp tạm đình chỉ giải quyết khiếu nại từ 1/7/2026

Có 02 nhóm căn cứ để người có thẩm quyền tạm đình chỉ vụ việc, đều xuất phát từ trở ngại khách quan chứ không do lỗi của người khiếu nại. Đây là điểm mới được bổ sung vào Luật Khiếu nại 2011, giải quyết tình trạng trước đây pháp luật chưa quy định rõ cách xử lý khi vụ việc buộc phải tạm dừng vì lý do ngoài ý muốn của các bên. Quy định này áp dụng thống nhất cho mọi cấp giải quyết khiếu nại, từ Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã đến các Bộ, ngành.

Theo khoản 1 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011 sửa đổi bổ sung năm 2025, người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại tạm đình chỉ vụ việc trong 02 trường hợp: (i) do sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khác khiến người khiếu nại không thể tiếp tục tham gia quá trình giải quyết; (ii) cần chờ kết quả giải quyết của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về vấn đề liên quan trực tiếp đến nội dung khiếu nại. Cả hai căn cứ này đều mang tính tạm thời, không làm chấm dứt quyền khiếu nại của người khiếu nại.

Sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khiến người khiếu nại không thể tiếp tục tham gia

Điểm a khoản 1 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011 sửa đổi bổ sung 2025 được cụ thể hóa tại Điều 28a Nghị định 155/2026/NĐ-CP (bổ sung Mục 2a Chương IV Nghị định 124/2020/NĐ-CP), liệt kê 03 nhóm sự kiện không giới hạn gồm:

• Thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, địch họa;
• Tai nạn, ốm đau, đi công tác hoặc học tập ở nơi xa;
• Hồ sơ, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ việc khiếu nại đang bị cơ quan có thẩm quyền tạm giữ, niêm phong.

Vì danh sách trên chỉ mang tính liệt kê minh họa, không phải danh sách đóng, người có thẩm quyền vẫn có thể xác định thêm trở ngại khách quan khác phù hợp thực tế vụ việc. Với những tình huống ngoại lệ này, người khiếu nại nên chủ động gửi tài liệu chứng minh sự kiện bất khả kháng (giấy nhập viện, quyết định tạm giữ tài liệu, giấy công tác…) ngay khi phát sinh, để cơ quan giải quyết có căn cứ đầy đủ khi ban hành quyết định tạm đình chỉ, tránh bị hiểu nhầm là chậm trễ tham gia vụ việc mà không có lý do chính đáng.

Phải chờ kết quả giải quyết của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về vấn đề liên quan trực tiếp

Điểm b khoản 1 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011 áp dụng khi nội dung khiếu nại phụ thuộc vào kết quả của một thủ tục hành chính, tố tụng hoặc chuyên môn khác đang được xử lý song song tại cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền. Ví dụ điển hình là trường hợp khiếu nại quyết định thu hồi đất nhưng kết quả xác định nguồn gốc đất, ranh giới thửa đất còn đang chờ kết luận của cơ quan đo đạc, địa chính có thẩm quyền.

Trường hợp này khác với căn cứ bất khả kháng ở chỗ nguyên nhân tạm dừng không xuất phát từ bản thân người khiếu nại mà từ tiến độ xử lý của một quy trình khác. Người khiếu nại cần chủ động theo dõi tiến độ của thủ tục đang chờ kết quả, vì thời điểm thủ tục đó hoàn tất chính là căn cứ để yêu cầu cơ quan giải quyết khiếu nại tiếp tục xử lý vụ việc đúng thời hạn.

Các trường hợp đình chỉ hẳn việc giải quyết khiếu nại

Khác với tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết khiếu nại làm chấm dứt hẳn việc xử lý vụ việc, gồm 04 nhóm căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011. Đây là hệ quả pháp lý nghiêm trọng hơn nhiều so với tạm đình chỉ, vì sau khi có quyết định đình chỉ, vụ việc khiếu nại đó về nguyên tắc không được xem xét lại theo đúng nội dung đã đình chỉ, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Để người đọc dễ phân biệt hai chế định dễ nhầm lẫn này, bảng dưới đây tổng hợp các điểm khác biệt cơ bản giữa tạm đình chỉ và đình chỉ giải quyết khiếu nại:

Người khiếu nại rút toàn bộ khiếu nại

Theo điểm a khoản 2 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011, việc người khiếu nại rút toàn bộ khiếu nại là căn cứ đầu tiên dẫn đến đình chỉ giải quyết. Quy định này dẫn chiếu đến khoản 3 Điều 10 Luật Khiếu nại 2011 (sửa đổi, bổ sung 2025): nội dung khiếu nại đã rút sẽ không được xem xét, giải quyết lại, trừ trường hợp có căn cứ xác định người khiếu nại rút khiếu nại là do bị ép buộc, đe dọa.

Với trường hợp ngoại lệ nêu trên, người khiếu nại cần lưu giữ ngay các bằng chứng thể hiện việc bị ép buộc hoặc đe dọa khi rút đơn (tin nhắn, ghi âm, người làm chứng) để có căn cứ đề nghị xem xét lại vụ việc, vì nếu không chứng minh được yếu tố ép buộc, việc rút khiếu nại gần như không thể đảo ngược.

>>> Xem thêm: Người khiếu nại rút lại đơn có được khiếu nại lại không?

Người khiếu nại chết hoặc tổ chức khiếu nại giải thể, phá sản mà quyền, nghĩa vụ không được kế thừa

Điểm b khoản 2 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011 quy định đình chỉ khi cá nhân khiếu nại chết mà quyền, lợi ích liên quan đến nội dung khiếu nại không được thừa kế, hoặc cơ quan, tổ chức khiếu nại giải thể, phá sản, kết thúc hoạt động mà quyền, nghĩa vụ liên quan đến nội dung khiếu nại không được kế thừa. Ngược lại, nếu quyền, lợi ích đó vẫn được thừa kế hoặc kế thừa hợp pháp, người thừa kế hoặc tổ chức kế thừa vẫn có thể tiếp tục vụ việc thay vì để bị đình chỉ.

Vụ việc không còn đối tượng, nội dung để giải quyết hoặc đã được Tòa án thụ lý, giải quyết bằng bản án, quyết định

Điểm c và điểm d khoản 2 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011 quy định hai căn cứ còn lại: vụ việc khiếu nại không còn đối tượng hoặc nội dung để giải quyết (ví dụ quyết định hành chính bị khiếu nại đã được cơ quan ban hành tự hủy bỏ); hoặc vụ việc đã được Tòa án thụ lý hoặc đã được giải quyết bằng bản án, quyết định của Tòa án.

Đây là trường hợp ngoại lệ dễ gây nhầm lẫn nhất trên thực tế, khi người khiếu nại vừa nộp đơn khiếu nại vừa khởi kiện vụ án hành chính về cùng một quyết định hoặc hành vi hành chính. Với tình huống này, người khiếu nại nên lựa chọn dứt điểm một con đường xử lý duy nhất — hoặc khiếu nại, hoặc khởi kiện — ngay từ đầu, vì một khi Tòa án đã thụ lý vụ án, việc giải quyết khiếu nại song song sẽ bị đình chỉ theo đúng quy định, khiến toàn bộ thời gian theo đuổi thủ tục khiếu nại trước đó không còn giá trị.

Thủ tục ra quyết định và khôi phục giải quyết khiếu nại

Quyết định tạm đình chỉ hoặc đình chỉ giải quyết khiếu nại phải được lập bằng văn bản, nêu rõ lý do, căn cứ pháp luật, đồng thời người khiếu nại có quyền nhận quyết định này để chủ động theo dõi vụ việc. Đây là điểm mới quan trọng nhằm bảo đảm tính minh bạch của quá trình giải quyết khiếu nại, tránh tình trạng vụ việc bị tạm dừng mà người khiếu nại không được thông báo hoặc không biết căn cứ pháp lý cụ thể.

Căn cứ pháp lý cho toàn bộ nội dung này gồm Điều 11a Luật Khiếu nại 2011 và điểm h khoản 1 Điều 12 Luật Khiếu nại 2011 (sửa đổi, bổ sung 2025) — quy định quyền của người khiếu nại được nhận văn bản trả lời về việc thụ lý, quyết định giải quyết, quyết định tạm đình chỉ và quyết định đình chỉ giải quyết khiếu nại (nếu có).

Thẩm quyền ban hành và nội dung bắt buộc của quyết định

Theo khoản 3 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011, quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết khiếu nại phải nêu rõ lý do, căn cứ pháp luật và gửi cho người khiếu nại, người bị khiếu nại cùng cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Điều 28a, Điều 28b Nghị định 155/2026/NĐ-CP (bổ sung Mục 2a Chương IV Nghị định 124/2020/NĐ-CP) hướng dẫn chi tiết trình tự ban hành, gửi các quyết định này và thông báo tiếp tục giải quyết khiếu nại.

Thẩm quyền ban hành quyết định thuộc về chính người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại đối với vụ việc đó — không phải một cấp riêng biệt — nên người khiếu nại cần liên hệ đúng cơ quan đang thụ lý vụ việc để yêu cầu cung cấp quyết định tạm đình chỉ nếu chưa nhận được.

>>> Xem thêm: Thẩm quyền giải quyết khiếu nại tố cáo

Quy trình khôi phục, tiếp tục giải quyết khi căn cứ tạm đình chỉ không còn

Theo khoản 4 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011 và Điều 28b Nghị định 155/2026/NĐ-CP, quy trình khôi phục việc giải quyết khiếu nại được thực hiện theo các bước sau:

1. Người khiếu nại hoặc cơ quan, tổ chức liên quan cung cấp tài liệu chứng minh căn cứ tạm đình chỉ không còn.
2. Người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại xác minh căn cứ tạm đình chỉ đã chấm dứt.
3. Ban hành quyết định tiếp tục giải quyết khiếu nại theo Mẫu số 14b, trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày xác định căn cứ tạm đình chỉ không còn.
4. Thông báo quyết định tiếp tục giải quyết cho người khiếu nại, người bị khiếu nại và các bên có liên quan; thời hạn giải quyết khiếu nại được tính lại từ ngày ban hành quyết định này.

Thời gian tạm đình chỉ giải quyết khiếu nại không được tính vào thời hạn giải quyết khiếu nại theo quy định chung, nên việc chủ động thông báo cho cơ quan có thẩm quyền ngay khi căn cứ tạm đình chỉ chấm dứt có ý nghĩa quyết định đến tiến độ xử lý toàn bộ vụ việc.

>>> Xem thêm: Hướng dẫn chi tiết các bước thủ tục khiếu nại quyết định khởi tố vụ án

Áp dụng quy định mới với vụ việc khiếu nại đã thụ lý trước 1/7/2026

Điều khoản chuyển tiếp của Nghị định 155/2026/NĐ-CP quy định rõ vụ việc khiếu nại cũ có bị xử lý theo quy định mới về tạm đình chỉ hay không, tùy vào việc đã ban hành quyết định giải quyết khiếu nại hay chưa tại thời điểm 01/7/2026. Đây là nội dung nhiều khách hàng đang có vụ việc dở dang cần nắm rõ để xác định đúng quy định áp dụng cho vụ việc của mình.

Vụ việc đã thông báo thụ lý nhưng chưa ban hành quyết định giải quyết

Theo Điều khoản chuyển tiếp tại Điều 22 Nghị định 155/2026/NĐ-CP, việc rút khiếu nại, tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết khiếu nại và đối thoại đối với vụ việc đã có thông báo thụ lý trước ngày 01/7/2026 nhưng chưa ban hành quyết định giải quyết được thực hiện ngay theo quy định mới tại Nghị định 155/2026/NĐ-CP.

Đây là trường hợp ngoại lệ khách hàng đang có vụ việc dở dang cần đặc biệt lưu ý: nếu vụ việc rơi vào một trong 02 nhóm căn cứ tạm đình chỉ mới, người khiếu nại nên chủ động rà soát hồ sơ và trao đổi với cơ quan đang thụ lý để xác định quy định mới có làm thay đổi tiến độ giải quyết khiếu nại của mình hay không, tránh bị động khi nhận được quyết định tạm đình chỉ theo căn cứ trước đây chưa từng được quy định.

Vụ việc vi phạm pháp luật về khiếu nại được phát hiện trước 1/7/2026, đang được xem xét

Đối với hành vi vi phạm pháp luật về khiếu nại được phát hiện trước ngày Nghị định 155/2026/NĐ-CP có hiệu lực và đang được xem xét, giải quyết, cơ quan có thẩm quyền tiếp tục áp dụng quy định tại Nghị định 124/2020/NĐ-CP đối với phần nội dung này; trường hợp hành vi vi phạm đang xem xét xử lý kỷ luật mà chưa có quyết định xử lý thì áp dụng quy định có lợi hơn cho cán bộ, công chức vi phạm.

Kinh nghiệm thực tế xử lý khiếu nại bị tạm đình chỉ, đình chỉ

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, Luật Long Phan PMT nhận thấy phần lớn khách hàng chỉ phân biệt được tạm đình chỉ và đình chỉ giải quyết khiếu nại sau khi vụ việc đã rơi vào tình trạng bất lợi, thay vì nhận diện đúng ngay từ khi nhận được văn bản đầu tiên. Nhầm lẫn phổ biến nhất là cho rằng tạm đình chỉ cũng đồng nghĩa với việc vụ việc đã kết thúc, nên không tiếp tục theo dõi, dẫn đến bỏ lỡ thời điểm cần cung cấp tài liệu chứng minh căn cứ tạm đình chỉ đã chấm dứt.

Qua các hồ sơ đã tiếp nhận, một sai lầm phổ biến khác là khách hàng không chủ động yêu cầu cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định tiếp tục giải quyết đúng thời hạn 03 ngày làm việc theo quy định, mà chỉ chờ đợi cơ quan tự thực hiện. Trên thực tế, nếu người khiếu nại không cung cấp tài liệu hoặc không có văn bản đề nghị, việc xác định thời điểm căn cứ tạm đình chỉ không còn thường bị kéo dài hơn nhiều so với thời hạn luật định, làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người khiếu nại.

>>> Xem thêm: Cần khởi kiện hay làm gì khi khiếu nại hành chính không được giải quyết?

Rủi ro cần lưu ý khi khiếu nại bị tạm đình chỉ hoặc đình chỉ

Rủi ro lớn nhất khi khiếu nại bị tạm đình chỉ không nằm ở bản thân quy định pháp luật, mà nằm ở việc người khiếu nại bỏ lỡ thời điểm cơ quan có thẩm quyền phải tiếp tục giải quyết vụ việc. Dưới đây là hai nhóm rủi ro doanh nghiệp và cá nhân cần đặc biệt lưu ý.

Rủi ro chậm phát hiện thời điểm căn cứ tạm đình chỉ đã chấm dứt

Theo Điều 28b Nghị định 155/2026/NĐ-CP, thời hạn 03 ngày làm việc để ban hành quyết định tiếp tục giải quyết chỉ được tính từ thời điểm cơ quan có thẩm quyền xác định căn cứ tạm đình chỉ không còn. Nếu người khiếu nại không chủ động thông báo hoặc cung cấp tài liệu chứng minh (ví dụ giấy ra viện, kết quả giải quyết của cơ quan khác), thời điểm này có thể bị xác định muộn, kéo dài đáng kể thời gian giải quyết khiếu nại trên thực tế.

Rủi ro nhầm lẫn dẫn đến bị đình chỉ oan khi vừa khiếu nại vừa khởi kiện

Theo khoản 2 Điều 11a Luật Khiếu nại 2011, việc vụ việc đã được Tòa án thụ lý là căn cứ trực tiếp dẫn đến đình chỉ giải quyết khiếu nại. Nhiều người khiếu nại vì lo ngại khiếu nại không hiệu quả nên nộp thêm đơn khởi kiện hành chính song song, dẫn đến toàn bộ thủ tục khiếu nại đang theo đuổi bị đình chỉ ngay khi Tòa án thụ lý, dù trước đó đã đầu tư nhiều thời gian, công sức cho việc khiếu nại.

Câu hỏi thường gặp về tạm đình chỉ giải quyết khiếu nại: Các trường hợp mới từ 1/7/2026

Dưới đây là một số câu hỏi khách hàng thường đặt ra khi vụ việc khiếu nại của mình bị tạm đình chỉ hoặc đình chỉ giải quyết. Các câu trả lời dựa trên quy định của Luật Khiếu nại 2011 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 136/2025/QH15) và Nghị định 155/2026/NĐ-CP, áp dụng từ ngày 01/7/2026.

Kết luận

Tạm đình chỉ giải quyết khiếu nại và đình chỉ giải quyết khiếu nại là hai chế định mới, mang hệ quả pháp lý hoàn toàn khác nhau, đòi hỏi người khiếu nại phải xác định đúng căn cứ áp dụng và chủ động theo dõi thời hạn liên quan để không bỏ lỡ quyền lợi của mình. Việc nắm rõ 02 nhóm căn cứ tạm đình chỉ, 04 nhóm căn cứ đình chỉ và thời hạn 03 ngày làm việc để khôi phục giải quyết là yếu tố quyết định đến kết quả cuối cùng của vụ việc. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ khách hàng rà soát quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết khiếu nại và tư vấn phương án xử lý phù hợp. Quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Lừa đảo deepfake là gì và các thủ đoạn phổ biến nhắm vào nạn nhân?

Một người phụ nữ tại Thành phố Hồ Chí Minh nhận được cuộc gọi video từ số điện thoại quen thuộc, hình ảnh và giọng nói giống hệt con trai đang đi công tác, báo tin gặp tai nạn cần tiền gấp để nhập viện. Chỉ sau vài phút trò chuyện qua màn hình mờ nhòe, chị đã chuyển hơn 200 triệu đồng và chỉ phát hiện bị lừa khi gọi lại cho con qua số điện thoại khác. Tình huống này cho thấy vì sao nạn nhân lừa đảo deepfake cần làm gì lại trở thành câu hỏi cấp thiết ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường, bởi thời gian phản ứng ban đầu quyết định khả năng giữ lại tài sản.

Deepfake là gì và vì sao ngày càng khó nhận biết?

Deepfake là công nghệ dùng trí tuệ nhân tạo để tạo ra hình ảnh, video hoặc giọng nói giả mạo một người có thật, với độ chân thực khiến người xem khó phân biệt bằng mắt thường, nhanh chóng bị đối tượng xấu khai thác để giả danh người thân, giả danh cán bộ nhà nước hoặc dựng cảnh nhạy cảm không có thật. Điểm khiến deepfake nguy hiểm hơn thủ đoạn lừa đảo truyền thống là đối tượng chỉ cần vài giây âm thanh hoặc vài bức ảnh công khai trên mạng xã hội là đủ dữ liệu huấn luyện mô hình giả mạo, trong khi cuộc gọi video giả thường bị cắt ngắn, viện lý do sóng yếu để che giấu lỗi kỹ thuật còn sót lại.

Ba nhóm thủ đoạn lừa đảo deepfake phổ biến hiện nay

Trong thực tiễn xử lý các vụ việc liên quan, ba nhóm thủ đoạn deepfake xuất hiện với tần suất cao nhất, mỗi nhóm nhắm vào một điểm yếu tâm lý khác nhau của nạn nhân.

• Giả giọng nói hoặc hình ảnh người thân, bạn bè để yêu cầu chuyển tiền gấp với lý do tai nạn, cấp cứu, bị tạm giữ.
• Giả danh cán bộ công an, viện kiểm sát, tòa án gọi video xác minh danh tính, yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản “an toàn” để phục vụ điều tra.
• Ghép mặt nạn nhân vào hình ảnh, video nhạy cảm rồi đe dọa phát tán nếu không chuyển tiền chuộc.

>>> Xem thêm: Nhận diện hành vi dùng AI lừa đảo bị nghiêm cấm từ ngày 01/3/2026 và hướng xử lý

Căn cứ pháp lý xử lý hành vi lừa đảo deepfake

Hành vi lừa đảo bằng deepfake bị xử lý theo tội danh cụ thể tùy phương thức và mục đích của đối tượng, với mức hình phạt tối đa lên đến tù chung thân khi chiếm đoạt tài sản giá trị lớn.

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), người dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác có giá trị từ 2.000.000 đồng trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Hình ảnh, giọng nói deepfake được xem là một dạng thủ đoạn gian dối vì tạo ra thông tin sai sự thật khiến nạn nhân tin tưởng và tự nguyện giao tài sản. Mức hình phạt được xác định theo giá trị tài sản bị chiếm đoạt, từ cải tạo không giam giữ đến 03 năm ở khung nhẹ nhất cho đến 12 năm – 20 năm tù hoặc tù chung thân khi tài sản chiếm đoạt từ 500.000.000 đồng trở lên, kèm hình phạt bổ sung là phạt tiền và tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản do phạm tội mà có.

Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

Điều 290 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) áp dụng cho trường hợp đối tượng dùng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản, đặc biệt khi hành vi liên quan đến thanh toán điện tử hoặc sử dụng thông tin tài khoản ngân hàng của nạn nhân. Điều luật này được áp dụng song song hoặc thay thế Điều 174 khi thủ đoạn thực hiện tội phạm gắn chặt với hạ tầng viễn thông, mạng xã hội.

Với các vụ deepfake thực hiện hoàn toàn qua cuộc gọi video, ứng dụng nhắn tin, cơ quan điều tra thường xem xét đồng thời cả hai điều luật để xác định tội danh phù hợp nhất với chứng cứ thu thập được.

Tội cưỡng đoạt tài sản khi deepfake bị dùng để tống tiền

Trường hợp đối tượng ghép ảnh, dựng video nhạy cảm giả mạo nạn nhân rồi đe dọa phát tán nếu không chuyển tiền, hành vi này không còn là lừa đảo mà chuyển sang dấu hiệu của tội cưỡng đoạt tài sản theo Điều 170 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Điểm khác biệt nằm ở chỗ nạn nhân không bị lừa để tự nguyện giao tài sản mà bị uy hiếp tinh thần, buộc phải giao tài sản để tránh hậu quả bị đe dọa xảy ra.

Khung hình phạt cơ bản của tội này là phạt tù từ 01 năm đến 05 năm, tăng lên 03 năm – 10 năm khi có tổ chức hoặc tính chất chuyên nghiệp, cao nhất 12 năm – 20 năm khi tài sản chiếm đoạt từ 500.000.000 đồng trở lên.

Trường hợp xử phạt hành chính khi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm

Khi giá trị tài sản bị chiếm đoạt chưa đạt mức 2.000.000 đồng và không thuộc các trường hợp loại trừ, hành vi lừa đảo bằng deepfake có thể chỉ bị xử phạt hành chính. Theo điểm c khoản 2 Điều 18 Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội (đã thay thế Nghị định 144/2021/NĐ-CP hết hiệu lực từ 15/12/2025), hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với cá nhân.

Nạn nhân lừa đảo deepfake cần làm gì ngay khi phát hiện bị lừa

Nạn nhân lừa đảo deepfake cần làm gì ngay trong giờ đầu tiên là câu hỏi quyết định khả năng giữ lại tài sản, vì dòng tiền chuyển qua tài khoản trung gian thường bị rút hoặc chuyển tiếp rất nhanh. Trình tự xử lý dưới đây được sắp xếp theo mức độ ưu tiên thời gian, ưu tiên hành động nào có thể chặn được dòng tiền trước khi chuyển sang các bước củng cố hồ sơ.

1. Liên hệ ngay ngân hàng để tạm khóa giao dịch, đề nghị tra soát dòng tiền.
2. Thu thập, sao lưu toàn bộ chứng cứ trước khi đối tượng xóa dấu vết.
3. Trình báo, tố giác ngay tới cơ quan công an có thẩm quyền.
4. Nếu bị đe dọa phát tán hình ảnh nhạy cảm, không thỏa hiệp và không chuyển thêm tiền.

Liên hệ ngay ngân hàng để tạm khóa giao dịch, đề nghị tra soát dòng tiền

Ngay khi phát hiện đã chuyển tiền cho đối tượng lừa đảo, nạn nhân cần gọi hotline hoặc đến trực tiếp chi nhánh ngân hàng để yêu cầu phong tỏa tài khoản nhận tiền và tra soát giao dịch. Theo điểm a, b khoản 1 Điều 11 Nghị định 52/2024/NĐ-CP quy định về thanh toán không dùng tiền mặt, tài khoản thanh toán có thể bị phong tỏa khi tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán phát hiện có dấu hiệu gian lận, vi phạm pháp luật.

Song song đó, Điều 12 Nghị định 52/2024/NĐ-CP cho phép ngân hàng chủ động đóng tài khoản được xác định là phương tiện thực hiện hành vi lừa đảo mà không nhất thiết phải chờ văn bản yêu cầu từ cơ quan công an. Nạn nhân cần cung cấp số tài khoản nhận, thời gian giao dịch, số tiền chuyển để ngân hàng có cơ sở xử lý nhanh nhất.

Thu thập, sao lưu toàn bộ chứng cứ trước khi đối tượng xóa dấu vết

Ngay sau khi liên hệ ngân hàng, nạn nhân cần lập tức sao lưu mọi dữ liệu liên quan đến vụ việc trước khi ứng dụng tự động xóa lịch sử trò chuyện hoặc đối tượng chặn liên lạc. Chứng cứ càng đầy đủ, cơ quan điều tra càng có cơ sở xác minh nhanh và truy vết dòng tiền hiệu quả hơn.

• Ghi âm hoặc quay lại màn hình cuộc gọi video nếu vẫn còn đang diễn ra.
• Chụp màn hình toàn bộ tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, số điện thoại của đối tượng.
• Lưu lại biên lai chuyển khoản, sao kê ngân hàng thể hiện số tài khoản nhận tiền.
• Ghi chú lại thời gian, nội dung trao đổi theo trình tự để phục vụ bản tường trình.

Trình báo, tố giác ngay tới cơ quan công an có thẩm quyền

Việc trình báo cần thực hiện càng sớm càng tốt, không nên chờ đến khi có đầy đủ mọi chứng cứ mới đi tố giác. Theo Điều 144 và Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tố giác về tội phạm là việc cá nhân phát hiện và thông báo hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền, và mọi tố giác phải được tiếp nhận đầy đủ, giải quyết kịp thời, không được từ chối. Nạn nhân có thể trình báo bằng lời hoặc bằng văn bản tại công an nơi cư trú hoặc nơi xảy ra vụ việc để cơ quan điều tra kịp thời phối hợp với ngân hàng phong tỏa dòng tiền trước khi đối tượng tẩu tán qua tài khoản trung gian khác.

>>> Xem thêm: Trình tự, thủ tục giải quyết tố giác tội phạm

Trường hợp bị đe dọa phát tán hình ảnh, video deepfake nhạy cảm

Khi đối tượng đe dọa phát tán hình ảnh, video deepfake nhạy cảm để ép chuyển tiền, nạn nhân tuyệt đối không nên thỏa hiệp hoặc chuyển thêm tiền, vì việc chuyển tiền không đảm bảo đối tượng sẽ dừng lại mà thường khiến mức độ đe dọa leo thang. Hành vi này có dấu hiệu của tội cưỡng đoạt tài sản theo Điều 170 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) đã nêu ở phần trên. Nạn nhân cần báo ngay cho cơ quan công an, đồng thời lưu giữ toàn bộ tin nhắn đe dọa làm chứng cứ thay vì thỏa hiệp âm thầm.

Thủ tục tố giác tội phạm lừa đảo deepfake theo quy định pháp luật

Sau khi đã thực hiện các bước khẩn cấp ban đầu, nạn nhân cần nắm rõ thủ tục tố giác tội phạm lừa đảo deepfake theo quy định pháp luật để chuẩn bị hồ sơ đầy đủ, tránh mất thời gian bổ sung nhiều lần. Thủ tục này gồm ba nội dung chính: nơi tiếp nhận, hồ sơ cần chuẩn bị và thời hạn giải quyết.

Nơi tiếp nhận tố giác

Theo mô hình tổ chức công an hai cấp hiện nay, nạn nhân có thể trình báo tại Công an cấp xã, Công an cấp tỉnh hoặc trực tiếp tại Cơ quan điều tra theo điểm b khoản 2 Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Công an cấp xã thường là đầu mối tiếp nhận ban đầu do gần địa bàn cư trú của nạn nhân, sau đó chuyển hồ sơ đến Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh nếu vụ việc có yếu tố phức tạp. Trường hợp khẩn cấp, nạn nhân có thể báo tin qua điện thoại hoặc đường dây nóng của cơ quan công an trước, sau đó hoàn thiện bằng văn bản trình báo chính thức.

Hồ sơ, tài liệu cần chuẩn bị khi tố giác

Hồ sơ tố giác càng đầy đủ, chi tiết thì cơ quan điều tra càng có cơ sở xác minh nhanh và chính xác. Nạn nhân nên chuẩn bị:

• Đơn trình báo, tố giác nêu rõ diễn biến sự việc theo trình tự thời gian.
• Ảnh chụp màn hình, bản ghi âm, ghi hình liên quan đến cuộc gọi hoặc tin nhắn deepfake.
• Biên lai chuyển khoản, sao kê ngân hàng, thông tin số tài khoản và tên chủ tài khoản nhận tiền nếu xác định được.
• Thông tin số điện thoại, tài khoản mạng xã hội của đối tượng đã liên hệ với nạn nhân.

Thời hạn kiểm tra, xác minh và ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố

Theo Điều 147 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021, 2025), trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày nhận được tố giác, Cơ quan điều tra phải kiểm tra, xác minh và ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự. Đối với vụ việc phức tạp hoặc phải xác minh tại nhiều địa điểm, thời hạn có thể kéo dài không quá 02 tháng, và Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền có thể gia hạn thêm một lần không quá 02 tháng.

Với các vụ deepfake, phần lớn thời gian xác minh dồn vào việc tra soát dòng tiền qua nhiều tài khoản trung gian, nên nạn nhân cần chủ động phối hợp cung cấp thông tin bổ sung khi cơ quan điều tra yêu cầu.

Quyền lợi của nạn nhân trong quá trình giải quyết vụ án

Nhiều nạn nhân chỉ nghĩ mình là người trình báo mà không biết rằng pháp luật trao cho họ tư cách tố tụng cụ thể với các quyền có thể chủ động yêu cầu trong suốt quá trình giải quyết vụ án.

Quyền của bị hại theo Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015

Theo Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra, và được pháp luật trao nhiều quyền tố tụng cụ thể trong suốt quá trình giải quyết vụ án, trong đó đáng chú ý là quyền được thông báo kết quả giải quyết, quyền đề nghị giám định, định giá tài sản và quyền đề nghị mức bồi thường thiệt hại đối với bị cáo. Nạn nhân cũng có quyền trình bày lời khai, đưa ra chứng cứ, tài liệu, yêu cầu và tham gia phiên tòa xét xử thay vì chỉ trình báo một lần rồi chờ đợi kết quả.

Khả năng thu hồi tài sản đã bị chiếm đoạt qua quá trình điều tra, xét xử

Việc thu hồi tài sản phụ thuộc phần lớn vào tốc độ phong tỏa dòng tiền ngay từ giai đoạn đầu và kết quả điều tra, truy tố đối tượng phạm tội. Nếu xác định được tài khoản, tài sản có nguồn gốc từ hành vi phạm tội, cơ quan tố tụng có thể áp dụng biện pháp kê biên, phong tỏa để bảo đảm thi hành án và hoàn trả cho bị hại theo bản án có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, khả năng thu hồi toàn bộ tài sản không phải lúc nào cũng đạt được, đặc biệt khi dòng tiền đã bị phân tán qua nhiều tài khoản trung gian trước khi cơ quan chức năng kịp can thiệp.

Kinh nghiệm thực tế xử lý các vụ lừa đảo deepfake

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, sai lầm phổ biến nhất mà khách hàng thường gặp là mất quá nhiều thời gian tự xác minh, tự tìm cách liên lạc lại với đối tượng trước khi trình báo, khiến dòng tiền đã kịp chuyển qua ba, bốn tài khoản trung gian trong lúc nạn nhân còn đang thu thập thêm chứng cứ. Qua các hồ sơ đã tiếp nhận, việc trình báo trong vòng vài giờ đầu so với trình báo sau một đến hai ngày tạo ra khác biệt rất lớn về khả năng ngân hàng còn kịp phong tỏa số dư trong tài khoản nhận tiền.

Một sai lầm phổ biến khác là nạn nhân tự thương lượng khi bị đe dọa phát tán hình ảnh, cho rằng chuyển thêm một khoản tiền nhỏ sẽ giải quyết dứt điểm vụ việc. Qua nhiều hồ sơ đã tiếp nhận, việc thỏa hiệp này chỉ khiến đối tượng tiếp tục đưa ra yêu cầu mới với số tiền cao hơn, đồng thời làm mất tính nguyên vẹn của chứng cứ do nạn nhân tự ý xóa tin nhắn vì lo sợ. Giữ nguyên chứng cứ gốc, không chỉnh sửa hay xóa bất kỳ nội dung nào, luôn là yếu tố giúp cơ quan điều tra xác minh nhanh hơn nhiều.

Rủi ro nạn nhân cần lưu ý khi xử lý vụ việc lừa đảo deepfake

Khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo sử dụng công nghệ deepfake, việc xử lý không đúng cách có thể khiến chứng cứ bị mất, dòng tiền khó truy vết hoặc phát sinh thêm rủi ro pháp lý. Nạn nhân cần đặc biệt lưu ý các vấn đề sau:

Rủi ro mất chứng cứ do chậm trễ hoặc thao tác sai

Nhiều ứng dụng nhắn tin, gọi video có cơ chế tự động xóa lịch sử sau một thời gian nhất định, trong khi đối tượng cũng chủ động xóa tài khoản ngay sau khi hoàn tất giao dịch. Theo Điều 87 và Điều 99 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ; giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử được xác định căn cứ vào cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi, tính toàn vẹn của dữ liệu và các yếu tố có liên quan. Nạn nhân chậm trễ sao lưu hoặc vô tình xóa lịch sử cuộc gọi, tin nhắn trước khi trình báo sẽ khiến cơ quan điều tra mất đi nguồn chứng cứ trực tiếp quan trọng nhất.

Rủi ro pháp lý nếu vô tình liên quan đến tài khoản trung gian nhận tiền lừa đảo

Người cho thuê, cho mượn tài khoản ngân hàng của mình để người khác sử dụng, dù không trực tiếp tham gia lừa đảo, vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng theo Điều 291 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) nếu số lượng tài khoản hoặc khoản lợi thu được đạt mức định lượng luật định, đồng thời tài khoản này có thể bị ngân hàng chủ động đóng theo Điều 12 Nghị định 52/2024/NĐ-CP. Với trường hợp cho mượn tài khoản vì quen biết mà không tìm hiểu mục đích sử dụng, việc chủ động trình báo ngay khi phát hiện tài khoản bị lợi dụng là căn cứ quan trọng để chứng minh không tiếp tay cho hành vi phạm tội.

Rủi ro tiếp tục bị đe dọa nếu tự ý thương lượng, trả tiền cho đối tượng thay vì trình báo

Việc tự ý trả tiền cho đối tượng đe dọa phát tán hình ảnh deepfake không chấm dứt rủi ro mà thường kéo dài chu kỳ đe dọa, vì đối tượng nhận thấy nạn nhân sẵn sàng thỏa hiệp sẽ tiếp tục đưa ra yêu cầu mới. Nạn nhân nên trình báo ngay từ lần đe dọa đầu tiên thay vì để tình huống vượt ngoài khả năng kiểm soát tài chính.

Câu hỏi thường gặp về nạn nhân lừa đảo deepfake cần làm gì để thu hồi tài sản?

Dưới đây là một số câu hỏi thực tế nạn nhân thường đặt ra khi tìm hiểu nạn nhân lừa đảo deepfake cần làm gì, dựa trên quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự.

Kết luận

Nạn nhân lừa đảo deepfake cần làm gì không còn là câu hỏi lý thuyết mà là quy trình hành động cụ thể theo thứ tự ưu tiên thời gian: liên hệ ngân hàng, giữ chứng cứ, trình báo công an và tuyệt đối không thỏa hiệp khi bị đe dọa. Việc nắm rõ căn cứ pháp lý áp dụng cho từng thủ đoạn deepfake giúp nạn nhân chủ động hơn trong quá trình phối hợp với cơ quan chức năng, thay vì chỉ chờ đợi kết quả điều tra. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ đánh giá vụ việc và đồng hành cùng nạn nhân trong suốt quá trình tố giác, giải quyết vụ án. Quý khách hàng cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Gắn nhãn nội dung AI là gì và vì sao trở thành nghĩa vụ bắt buộc?

Gắn nhãn nội dung AI là việc hiển thị dấu hiệu nhận biết cho người xem biết nội dung âm thanh, hình ảnh hoặc video đã được AI tạo ra hoặc chỉnh sửa, nhằm ngăn ngừa nhầm lẫn về tính xác thực của nội dung đó đối với người tiếp cận.

Trước khi Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 ra đời, pháp luật Việt Nam chưa có quy định riêng buộc chủ thể tạo hoặc phát tán nội dung AI phải công khai nguồn gốc công nghệ. Hệ quả là nội dung deepfake giả giọng nói, hình ảnh người nổi tiếng hoặc dựng lại sự kiện chưa từng xảy ra lan truyền mà người xem không có cách nào phân biệt với nội dung thật, gây thiệt hại cho cả cá nhân bị mạo danh lẫn niềm tin của công chúng vào thông tin trên môi trường số. Theo quy định tại khoản 2 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, kể từ ngày 01/5/2026, nghĩa vụ gắn nhãn chính thức trở thành yêu cầu bắt buộc trong hai trường hợp cụ thể, thay vì chỉ là khuyến nghị đạo đức nghề nghiệp như trước đây.

Hai trường hợp bắt buộc gắn nhãn nội dung AI

Pháp luật hiện hành chỉ quy định hai trường hợp bắt buộc gắn nhãn, không áp dụng đại trà cho mọi sản phẩm có sử dụng công cụ AI. Doanh nghiệp cần đối chiếu chính xác quy trình sản xuất nội dung của mình với hai trường hợp này trước khi kết luận có nghĩa vụ hay không.

Theo khoản 2 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, bên triển khai hệ thống trí tuệ nhân tạo phải gắn nhãn dễ nhận biết đối với nội dung âm thanh, hình ảnh hoặc video do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa thuộc một trong hai trường hợp sau đây.

Mô phỏng hoặc giả lập ngoại hình, giọng nói của người thật

Đây là trường hợp nội dung AI tái tạo gương mặt, dáng vẻ hoặc giọng nói của một cá nhân có thật, khiến người xem, người nghe có thể lầm tưởng đó là hình ảnh, âm thanh thật của người đó. Trường hợp này bao trùm cả sản phẩm quảng cáo dùng công nghệ hoán đổi khuôn mặt (face-swap), tổng hợp giọng nói (voice cloning) hoặc video phỏng vấn giả do AI dựng.

Tái hiện sự kiện có thật để phân biệt với nội dung thật

Trường hợp thứ hai áp dụng khi AI được dùng để dựng lại một sự kiện đã hoặc đang diễn ra trong thực tế, nhằm mục đích tạo ấn tượng nội dung đó là ghi nhận thật, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác đối với loại hình nội dung cụ thể. Đây thường là các đoạn video “tái dựng hiện trường”, mô phỏng phát biểu của nhân vật công chúng tại một sự kiện chưa từng xảy ra theo đúng nội dung được thể hiện.

Doanh nghiệp cần lưu ý rằng cả hai trường hợp trên đều xét trên khả năng gây nhầm lẫn cho người xem về tính xác thực, không phụ thuộc vào việc bên tạo nội dung có chủ đích lừa dối hay không. Đây là điểm khiến nhiều nội dung marketing sáng tạo vô tình rơi vào diện bắt buộc gắn nhãn nếu không được rà soát trước khi phát hành.

>>> Xem thêm: AI tạo chứng cứ: Rủi ro & Cách Tòa & Trọng tài đánh giá

Các trường hợp được miễn trừ nghĩa vụ gắn nhãn

Không phải mọi nội dung có yếu tố AI đều phải gắn nhãn. Khoản 4 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP liệt kê bốn nhóm trường hợp được miễn trừ, nhưng phạm vi áp dụng của từng ngoại lệ khá hẹp và dễ bị hiểu sai trong thực tế vận hành.

Các trường hợp được miễn trừ nghĩa vụ gắn nhãn theo khoản 4 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP bao gồm:

• Nội dung được chỉnh sửa kỹ thuật bằng AI nhằm cải thiện chất lượng (như khử nhiễu, tăng độ phân giải) mà không làm thay đổi bản chất, bối cảnh của nội dung gốc.
• Văn bản được AI hỗ trợ xử lý lỗi chính tả, ngữ pháp, tóm tắt hoặc dịch thuật mà không làm sai lệch nội dung, ý nghĩa gốc.
• Nội dung sử dụng nội bộ, không công bố hoặc phân phối ra công chúng.
• Nội dung phục vụ mục đích nghiên cứu, phát triển hoặc thử nghiệm trong môi trường có kiểm soát, không công bố công khai.

Với trường hợp chỉnh sửa kỹ thuật cải thiện chất lượng, ranh giới giữa “cải thiện chất lượng” và “làm thay đổi bản chất nội dung” trên thực tế không luôn rõ ràng. Doanh nghiệp nên lưu giữ tài liệu mô tả quy trình xử lý kỹ thuật đã áp dụng cho từng sản phẩm để có căn cứ chứng minh khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu giải trình, thay vì chỉ dựa vào nhận định chủ quan rằng nội dung “không thay đổi nhiều”.

Với trường hợp xử lý văn bản bằng AI, ngoại lệ chỉ áp dụng cho việc sửa lỗi, tóm tắt hoặc dịch thuật không làm sai lệch nội dung gốc. Nếu AI được dùng để viết lại hoàn toàn nội dung theo hướng khác với bản gốc, doanh nghiệp cần đánh giá lại xem sản phẩm cuối có còn thuộc diện miễn trừ hay đã trở thành nội dung do AI tạo mới, cần được xem xét dưới các quy định gắn nhãn khác.

Với trường hợp nội dung sử dụng nội bộ, mốc phân định quan trọng nhất là thời điểm nội dung được đưa ra khỏi phạm vi nội bộ để công bố công khai. Một tài liệu nội bộ ban đầu không cần gắn nhãn nhưng sau đó được đăng tải lên nền tảng công khai sẽ cần được đánh giá lại nghĩa vụ gắn nhãn trước khi phát hành, không nên mặc định giữ nguyên tình trạng miễn trừ ban đầu.

Với trường hợp nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm trong môi trường kiểm soát, doanh nghiệp công nghệ nên xây dựng quy trình nội bộ xác định rõ thời điểm sản phẩm AI chuyển từ thử nghiệm nội bộ sang triển khai thương mại, vì đây chính là thời điểm phát sinh nghĩa vụ gắn nhãn nếu sản phẩm rơi vào một trong hai trường hợp bắt buộc đã nêu ở phần trên.

Đối tượng phải tuân thủ nghĩa vụ gắn nhãn nội dung AI

Nghĩa vụ gắn nhãn không chỉ áp dụng cho công ty phát triển công nghệ AI mà mở rộng tới bất kỳ tổ chức, cá nhân nào sử dụng hệ thống AI trong hoạt động nghề nghiệp hoặc thương mại của mình, dù tự phát triển công nghệ hay chỉ sử dụng công cụ của bên thứ ba.

Theo Nghị định 142/2026/NĐ-CP, hai nhóm chủ thể chính có trách nhiệm liên quan là “bên triển khai” và “nhà cung cấp” hệ thống AI, với phạm vi trách nhiệm khác nhau như sau.

Trên thực tế, nhóm chủ thể phải trực tiếp thực hiện nghĩa vụ gắn nhãn khi phân phối nội dung ra công chúng gồm:

• Cơ quan báo chí, doanh nghiệp truyền thông sử dụng AI hỗ trợ sản xuất, chỉnh sửa tác phẩm báo chí.
• Nền tảng mạng xã hội, nền tảng chia sẻ nội dung số cho phép người dùng đăng tải nội dung có yếu tố AI.
• Doanh nghiệp kinh doanh trực tuyến sử dụng người mẫu ảo, hình ảnh sản phẩm do AI tạo để quảng cáo, bán hàng.
• Đơn vị quảng cáo, agency sản xuất nội dung thương mại có ứng dụng công nghệ AI.
• Người sáng tạo nội dung số chuyên nghiệp (KOL, KOC) khi hoạt động mang tính chất thương mại.

Riêng đối với cơ quan báo chí, ngoài nghĩa vụ chung tại Nghị định 142/2026/NĐ-CP, còn phải tuân thủ thêm yêu cầu về xác minh, kiểm chứng và lưu trữ nhật ký kỹ thuật đối với nội dung có sử dụng AI theo Nghị định 237/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 — muộn hơn hai tháng so với nghĩa vụ gắn nhãn chung. Cơ quan báo chí nên chuẩn bị quy trình lưu trữ nhật ký kỹ thuật sớm hơn mốc này để tránh bị động khi quy định chính thức áp dụng.

Cách thức gắn nhãn nội dung AI hợp lệ

Việc gắn một dấu hiệu bất kỳ chưa chắc đã đáp ứng yêu cầu pháp luật. Nhãn phải đạt các tiêu chuẩn cụ thể về tính rõ ràng, thời điểm hiển thị và cách thức trình bày mới được xem là hợp lệ theo quy định hiện hành.

Theo khoản 3 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, nhãn hiển thị đối với nội dung do AI tạo ra phải bảo đảm các yêu cầu sau:

• Rõ ràng, dễ nhận biết đối với người tiếp cận nội dung.
• Được hiển thị trước hoặc ngay khi người dùng tiếp cận nội dung, không để người xem phải chủ động tìm kiếm mới phát hiện được.
• Không được thiết kế theo cách che giấu, làm mờ nhạt hoặc gây khó nhận biết nguồn gốc AI của nội dung.
• Phù hợp với loại hình nội dung (văn bản, hình ảnh, âm thanh, video) và phương thức truyền tải cụ thể.
• Không gây cản trở trải nghiệm xem, nghe bình thường của người tiếp cận nội dung.

Về mặt kỹ thuật, hình thức gắn nhãn có thể là ký hiệu, dòng chữ chú thích cố định trên khung hình đối với hình ảnh, video, hoặc thông báo bằng lời, âm thanh ở đầu nội dung đối với sản phẩm âm thanh. Doanh nghiệp nên ưu tiên gắn nhãn cố định trong suốt thời lượng nội dung thay vì chỉ hiển thị thoáng qua ở đầu video, vì cách này giảm rủi ro bị đánh giá là “gây khó nhận biết” nếu người xem chỉ theo dõi một phần nội dung.

Hậu quả pháp lý nếu vi phạm nghĩa vụ gắn nhãn nội dung AI

Vi phạm nghĩa vụ gắn nhãn có thể phát sinh đồng thời nhiều loại trách nhiệm pháp lý khác nhau, tùy tính chất và hậu quả thực tế của hành vi, chứ không chỉ dừng ở một hình thức xử lý duy nhất.

Về trách nhiệm dân sự, nếu nội dung không gắn nhãn thuộc trường hợp mô phỏng ngoại hình, giọng nói của người thật mà không được người đó đồng ý, hành vi này còn có thể đồng thời vi phạm quyền của cá nhân đối với hình ảnh theo Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 và quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín theo Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015, làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, xin lỗi, cải chính công khai đối với người bị mạo danh.

Về trách nhiệm hình sự, theo nhận định chuyên môn, tùy tính chất, mức độ và hậu quả cụ thể, hành vi tạo, phát tán nội dung AI giả mạo người thật gây thiệt hại nghiêm trọng có thể bị xem xét dưới các tội danh tương ứng trong Bộ luật Hình sự hiện hành. Việc xác định tội danh cụ thể cần căn cứ vào tình tiết thực tế của từng vụ việc, không thể áp dụng chung một khung xử lý cho mọi trường hợp.

>>> Xem thêm: Nhận diện hành vi dùng AI lừa đảo bị nghiêm cấm từ ngày 01/3/2026 và hướng xử lý

Doanh nghiệp và nhà sáng tạo nội dung cần chuẩn bị gì

Việc tuân thủ nghĩa vụ gắn nhãn không chỉ là thao tác kỹ thuật thêm một dòng chú thích, mà đòi hỏi doanh nghiệp xây dựng quy trình quản trị nội dung có hệ thống để tránh rủi ro pháp lý phát sinh về sau.

Trước thời điểm các quy định về gắn nhãn nội dung AI được áp dụng đầy đủ, doanh nghiệp và nhà sáng tạo nội dung nên:

• Rà soát quy trình sản xuất nội dung hiện có để xác định công đoạn nào đang dùng AI và đối chiếu với hai trường hợp bắt buộc gắn nhãn.
• Xây dựng chính sách nội bộ quy định rõ khi nào cần gắn nhãn, ai chịu trách nhiệm kiểm tra trước khi phát hành.
• Lưu trữ nhật ký, tài liệu kỹ thuật mô tả quy trình tạo, chỉnh sửa nội dung bằng AI để có căn cứ giải trình khi cần.
• Rà soát hợp đồng với nhà cung cấp công cụ AI, đơn vị sản xuất nội dung thuê ngoài để làm rõ trách nhiệm gắn nhãn.
• Đào tạo nhân sự phụ trách nội dung, marketing về các trường hợp bắt buộc và miễn trừ để tránh sai sót vận hành.
• Xây dựng cơ chế tiếp nhận, xử lý khiếu nại nhanh khi có cá nhân phản ánh bị mạo danh hình ảnh, giọng nói.

Kinh nghiệm thực tế xử lý các vấn đề pháp lý liên quan đến nội dung AI

Qua các hồ sơ tư vấn cho doanh nghiệp truyền thông và quảng cáo, phần lớn tranh chấp phát sinh không nằm ở việc doanh nghiệp cố tình lừa dối, mà ở việc bộ phận sản xuất nội dung không nhận diện đúng thời điểm một sản phẩm rơi vào diện bắt buộc gắn nhãn.

Một tình huống thường gặp là agency quảng cáo dùng công cụ AI tạo giọng đọc mô phỏng giọng nói một MC có thật cho video quảng cáo, với lý do “chỉ dùng thử để duyệt nội bộ trước”, nhưng sau đó video được khách hàng duyệt và đăng thẳng lên fanpage mà không quay lại bước gắn nhãn hoặc xin phép người bị mô phỏng giọng nói. Khi người đó phản ánh, doanh nghiệp mới nhận ra sản phẩm “thử nghiệm nội bộ” ban đầu đã vượt ranh giới miễn trừ ngay từ thời điểm được công bố ra công chúng, kéo theo đồng thời rủi ro về nghĩa vụ gắn nhãn lẫn quyền hình ảnh, giọng nói của cá nhân.

Một sai lầm phổ biến khác là doanh nghiệp bất động sản hoặc thương mại điện tử dùng AI dựng các đoạn video “phỏng vấn khách hàng hài lòng” hoàn toàn không có thật để quảng cáo, cho rằng đây chỉ là “hình thức trình bày sáng tạo” chứ không phải nội dung cần gắn nhãn. Trên thực tế, đây là dạng nội dung tái hiện sự việc nhằm tạo ấn tượng ghi nhận thật, thuộc diện bắt buộc gắn nhãn, và nếu bị phát hiện còn có nguy cơ bị xem là quảng cáo gian dối, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín thương hiệu.

Một điểm khác dễ bị bỏ qua là ranh giới giữa “cải thiện chất lượng kỹ thuật” và “tạo nội dung mới”. Một số đơn vị dùng AI để nâng cấp độ phân giải video tư liệu cũ, nhưng để công cụ AI tự động thêm khung hình hoặc chi tiết không có trong bản gốc — đây không còn thuộc miễn trừ “cải thiện chất lượng” mà đã tạo ra nội dung mới có khả năng gây nhầm lẫn, cần được đánh giá lại nghĩa vụ gắn nhãn trước khi phát hành.

>>> Xem thêm: Dịch vụ đăng ký sở hữu trí tuệ – nhãn hiệu độc quyền tại TP. Hồ Chí Minh

Thông tin liên hệ

Nếu Quý khách còn vướng mắc về trường hợp bắt buộc gắn nhãn nội dung AI, cách gắn nhãn phù hợp, xác định nội dung thuộc diện miễn trừ hoặc xử lý rủi ro khi hình ảnh, giọng nói bị AI mô phỏng, Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ rà soát nội dung, đánh giá nghĩa vụ tuân thủ, tư vấn về quyền sở hữu trí tuệ và phương án xử lý khi phát sinh vi phạm.

Tham khảo ngay: Dịch vụ luật sư sở hữu trí tuệ

Câu hỏi thường gặp về gắn nhãn nội dung AI: Ai bắt buộc và hậu quả nếu vi phạm?

Dưới đây là một số câu hỏi khách hàng thường đặt ra khi tìm hiểu về nghĩa vụ gắn nhãn nội dung AI, được trả lời trực tiếp kèm căn cứ pháp lý cụ thể để tiện tra cứu.

Kết luận

Gắn nhãn nội dung AI hiện là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc trong hai trường hợp cụ thể theo khoản 2 Điều 18 Nghị định 142/2026/NĐ-CP, không phải yêu cầu áp dụng đại trà cho mọi nội dung có sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo. Doanh nghiệp truyền thông, nền tảng số và người sáng tạo nội dung cần chủ động rà soát quy trình sản xuất, đối chiếu đúng phạm vi bắt buộc và miễn trừ để tránh rủi ro pháp lý khi các quy định xử phạt chuyên biệt được hoàn thiện. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ khách hàng đánh giá tình trạng tuân thủ và xử lý vấn đề sở hữu trí tuệ phát sinh từ nội dung AI, quý khách có thể liên hệ hotline 1900636387 để được tư vấn cụ thể theo từng vụ việc.

Bối cảnh vụ án

Vụ việc xuất phát từ một hợp đồng vay dân sự thông thường giữa cá nhân với cá nhân, nhưng phát sinh tranh chấp về trách nhiệm trả nợ sau khi bên vay qua đời và di sản đã được chia cho một người con duy nhất.

Ngày 21/12/2022, chị Nguyễn Thị Liên O cho bà Nguyễn Thị N vay số tiền 100.000.000 đồng, lãi suất thỏa thuận 3%/tháng, không xác định thời hạn trả nợ — bên cho vay chỉ được đòi lại tiền nếu báo trước 30 ngày. Giao dịch được lập thành hợp đồng vay viết tay, có chữ ký của bà N. Sau đó, bà N không trả lãi đúng hạn theo thỏa thuận.

Ngày 04/6/2023, bà N qua đời (theo Trích lục khai tử số 144/2024/TLKT-BS do UBND xã Mỹ Phong cấp) mà chưa trả cho chị O cả nợ gốc lẫn lãi. Theo Biên bản xác minh ngày 25/10/2024 của Công an xã Mỹ Phong, những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà N gồm: ông Nguyễn Văn T (chồng), anh Nguyễn Hoàng P, anh Nguyễn Thành T1, chị Nguyễn Thị Hồng K, anh Nguyễn Thanh T2, anh Nguyễn Thanh T3 và chị Nguyễn Thị Hồng T4 (các con) — cha mẹ của bà N đều đã chết trước đó.

Ngày 16/01/2024, cả 7 người thừa kế nói trên cùng lập bản thỏa thuận phân chia di sản, theo đó toàn bộ di sản của bà N là hai thửa đất tại ấp Mỹ Phú, xã Mỹ Phong, thành phố Mỹ Tho — thửa 674 diện tích 833,2m² (đất ở tại nông thôn và đất trồng cây lâu năm) và thửa 675 diện tích 132,6m² (đất chuyên trồng lúa nước) — được tặng cho trọn vẹn cho một người con duy nhất là anh Nguyễn Thanh T3. Đến ngày 13/3/2024, anh T3 được Chi nhánh Văn phòng đăng ký đất đai thành phố Mỹ Tho cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên mình đối với cả hai thửa đất này.

Các bên tranh luận như thế nào?

Chị O khởi kiện, yêu cầu Tòa án buộc toàn bộ 7 người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà N — không chỉ anh T3 — phải liên đới trả số tiền vốn 100.000.000 đồng cùng tiền lãi trong phạm vi di sản bà N để lại. Tại phiên tòa, nguyên đơn thay đổi một phần yêu cầu, chỉ tính lãi từ ngày vay (21/12/2022) đến ngày bà N chết (04/6/2023) theo mức lãi suất hợp pháp.

Trong số các bị đơn, chỉ anh T3 có ý kiến trình bày (tại bản tự khai ngày 05/8/2023), cho rằng mẹ mình đã trả hết nợ cho chị O trước khi mất và nếu phải trả thì đề nghị được bớt phần lãi vượt quy định; tuy nhiên anh T3 không xuất trình được chứng cứ nào chứng minh việc trả nợ này, và chị O cũng không thừa nhận. Sáu bị đơn còn lại (ông T, anh P, anh T1, chị K, anh T2, chị T4), dù được Tòa án tống đạt hợp lệ hai lần, không có ý kiến hay tài liệu phản hồi trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Đại diện Viện kiểm sát nhân dân thành phố Mỹ Tho đề nghị chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn.

Vấn đề pháp lý trung tâm: nghĩa vụ trả nợ của người chết có mất đi khi di sản đã được chia, tặng cho không?

Câu hỏi pháp lý cốt lõi có thể diễn đạt lại: trong trường hợp người vay tiền qua đời và toàn bộ những người thừa kế đã thỏa thuận tặng cho di sản cho một người duy nhất mà không có sự tham gia của chủ nợ, thì chủ nợ có quyền yêu cầu tất cả những người thừa kế đó liên đới trả nợ trong phạm vi di sản hay không? Có. Nghĩa vụ trả nợ trong phạm vi di sản không chấm dứt khi người vay chết, và việc các thừa kế tự thỏa thuận tặng cho tài sản cho một người không đương nhiên loại trừ trách nhiệm của những người còn lại đối với chủ nợ không tham gia thỏa thuận đó.

Căn cứ cho câu trả lời này là khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015: “Những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.” Nghĩa vụ trả nợ của bà N khi còn sống là một khoản nợ tài sản; khi bà N chết, nghĩa vụ này không tự động triệt tiêu mà chuyển thành nghĩa vụ của “những người hưởng thừa kế” nói chung, được thực hiện trong giới hạn giá trị di sản mà bà N để lại.

Điểm mấu chốt cần phân biệt là: cụm từ “trừ trường hợp có thỏa thuận khác” trong Điều 615 nói về thỏa thuận giữa những người thừa kế với nhau về cách phân bổ nghĩa vụ, chứ không đương nhiên có giá trị đối kháng với người có quyền (ở đây là chủ nợ) nếu người đó không tham gia hoặc không chấp thuận thỏa thuận đó — đây là phân tích của Luật Long Phan PMT dựa trên diễn biến vụ án, không phải câu chữ được bản án trích dẫn trực tiếp. Trong vụ án này, bản thỏa thuận phân chia di sản ngày 16/01/2024 chỉ có 7 người thừa kế ký, không có sự tham gia của chị O. Đây là điểm mà Luật Long Phan PMT cho rằng có ảnh hưởng trực tiếp đến việc Tòa án vẫn buộc toàn bộ 7 người thừa kế — chứ không riêng anh T3 — phải liên đới trả nợ, dù di sản trên thực tế đã được tặng cho một mình anh T3.

Khung pháp luật áp dụng cho việc trả nợ khi di sản đã tặng cho

Theo dự thảo án lệ, quy định của pháp luật liên quan trực tiếp đến vụ án là các Điều 463, 465, 466, 615 Bộ luật Dân sự năm 2015. Ngoài ra, hồ sơ vụ án cho thấy Tòa án còn viện dẫn Điều 468 để điều chỉnh mức lãi thỏa thuận 3%/tháng (36%/năm) về đúng trần lãi suất 20%/năm, Điều 357 về lãi chậm trả, cùng Điều 91, 227, 244 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về nghĩa vụ chứng minh và việc xét xử khi bị đơn được tống đạt hợp lệ nhưng không có ý kiến.

Về thời gian pháp luật: các điều luật trên đều có hiệu lực tại thời điểm vay (2022), mở thừa kế (2023) và xét xử (2025). Đến thời điểm bài viết, Luật Long Phan PMT chưa ghi nhận các điều luật này bị sửa đổi, nhưng cần đối chiếu văn bản hợp nhất mới nhất trước khi áp dụng cho vụ việc khác.

Tòa án đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật như thế nào?

Nhận định của Tòa án tập trung vào việc xác định di sản của bà N gồm những gì, đã được xử lý ra sao, và trách nhiệm trả nợ thuộc về ai trong số những người thừa kế.  Tòa án xác định toàn bộ 7 người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà N — không chỉ người trực tiếp nhận đất — phải liên đới trả nợ trong phạm vi di sản bà N để lại, dựa trên chính chứng cứ về việc họ đã cùng nhau thỏa thuận phân chia di sản đó.

Chứng cứ nào là chứng cứ quyết định?

Tại đoạn nhận định số [15] — cũng là đoạn được Dự thảo Án lệ số 01/2026 trích chọn làm “Nội dung án lệ” — bản án nêu nguyên văn:

“[15] Tại Công văn 5099/CNVPĐKĐĐ–ĐKCGCN-LT ngày 17/12/2024 của Chi nhánh Văn phòng đăng ký đất đai thành phố Mỹ Tho cung cấp hồ sơ cấp giấy đất của bà N trong đó thể hiện. Tại bản thỏa thuận phân chia di sản ngày 16/01/2024 (BL: 137 – trong các HS cấp giấy) ông Nguyễn Văn T, anh Nguyễn Hoàng P, anh Nguyễn Thành T1, chị Nguyễn Thị Hồng K, anh Nguyễn Thanh T2, anh Nguyễn Thanh T3, chị Nguyễn Thị Hồng T4 cùng thỏa thuận phân chia, tặng cho di sản của bà N chết để lại, gồm: thửa đất số 674, tờ bản đồ địa chính số 25, diện tích 833,2m², loại đất ở tại nông thôn và đất trồng cây lâu năm; Thửa đất số 675, tờ bản đồ địa chính số 25, diện tích 132,6m², loại đất chuyên trồng lúa nước, cùng địa chỉ ấp Mỹ Phú, xã Mỹ Phong, thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang cho anh Nguyễn Thanh T3 và anh T3 đã được Chi nhánh Văn phòng đăng ký đất đai thành phố Mỹ Tho cấp giấy chứng nhận hai thửa đất trên vào ngày 13/3/2024.”

Từ chứng cứ đó, tại đoạn nhận định số [17] — đoạn thứ hai được chọn làm nội dung án lệ — Tòa án kết luận:

“[17] Từ những chứng cứ trên, yêu cầu của nguyên đơn về việc buộc hàng thừa kế thứ nhất của bà N là ông Nguyễn Văn T, anh Nguyễn Hoàng P, anh Nguyễn Thành T1, chị Nguyễn Thị Hồng K, anh Nguyễn Thanh T2, anh Nguyễn Thanh T3, chị Nguyễn Thị Hồng T4 trả số tiền nợ vay trong phạm vi di sản bà N chết để lại là có cơ sở nên được Hội đồng xét xử chấp nhận.”

Như vậy, lập luận của Tòa án không dừng lại ở việc xác định ai đang đứng tên tài sản, mà truy ngược về hành vi pháp lý gốc: chính việc 7 người thừa kế cùng ký thỏa thuận phân chia, tặng cho di sản là bằng chứng cho thấy tất cả họ đều đã thừa nhận quyền thừa kế và cùng định đoạt khối di sản đó. Về lập luận của anh T3 cho rằng mẹ đã trả hết nợ, Tòa án không chấp nhận vì không có chứng cứ chứng minh (đoạn nhận định số [10]), phù hợp với nguyên tắc về nghĩa vụ chứng minh của đương sự trong tố tụng dân sự theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015: bên đưa ra tình tiết có lợi cho mình phải tự chứng minh, nếu không đưa ra được chứng cứ thì tình tiết đó không được chấp nhận làm căn cứ giải quyết vụ án.

Giải pháp pháp lý của  Dự thảo Án lệ số 01/2026 cho các vụ án tương tự là gì ?

Theo văn bản dự thảo, “Vị trí nội dung án lệ” được xác định là đoạn 15 và 17 phần “Nhận định của Tòa án”, với “Tình huống án lệ” được khái quát là: hợp đồng vay tiền xác lập hợp pháp, bên vay chết khi chưa trả nợ, di sản đã được những người thừa kế thỏa thuận phân chia, tặng cho một người và người này đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; bên cho vay yêu cầu những người thừa kế thực hiện nghĩa vụ trả nợ trong phạm vi di sản. “Giải pháp pháp lý” được dự thảo khái quát ngắn gọn: trong trường hợp này, Tòa án phải xác định những người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ trong phạm vi di sản do bên vay để lại.

Giới hạn áp dụng của dự thảo án lệ

Kết quả trong vụ án này gắn chặt với hai tình tiết cụ thể: (1) toàn bộ những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất đều cùng ký vào bản thỏa thuận phân chia, tặng cho di sản, và (2) chủ nợ (chị O) hoàn toàn không tham gia hay có ý kiến chấp thuận đối với thỏa thuận đó. Nếu thay đổi một trong hai tình tiết này, kết quả có thể khác:

• Nếu chỉ một phần người thừa kế ký thỏa thuận phân chia, hoặc có người thừa kế từ chối nhận di sản hợp lệ theo quy định pháp luật, phạm vi người phải liên đới trả nợ có thể không còn là toàn bộ hàng thừa kế thứ nhất.
• Nếu chủ nợ đã biết và đồng ý với phương án chỉ một người thừa kế nhận di sản và chịu trách nhiệm trả nợ thay, thỏa thuận đó có thể có giá trị ràng buộc chủ nợ, khác với tình huống trong vụ án đang phân tích.

Vì vậy, đây là bài học có điều kiện, không phải quy tắc áp dụng máy móc cho mọi vụ việc “trả nợ khi di sản đã tặng cho”: kết quả cụ thể của từng vụ việc còn phụ thuộc vào ai đã ký thỏa thuận, chủ nợ có tham gia hay không và chứng cứ thực tế của từng hồ sơ.

Kinh nghiệm thực tế xử lý các vụ việc đòi nợ từ di sản thừa kế

Từ thực tiễn tư vấn và tham gia tố tụng các vụ việc tương tự, Long Phan PMT nhận thấy loại tranh chấp “đòi nợ từ di sản sau khi người vay chết” thường phát sinh ba nhóm vướng mắc chính mà cả chủ nợ lẫn người thừa kế cần lưu ý.

Đối với chủ nợ: khó khăn lớn nhất thường không phải chứng minh khoản nợ, mà là xác định đúng hàng thừa kế và hiện trạng di sản tại thời điểm khởi kiện. Trình tự xử lý thường gặp:

• Thu thập chứng cứ về khoản vay: hợp đồng vay, chứng cứ giao nhận tiền, tài liệu đôn đốc trả nợ (nếu có).
• Xác minh thời điểm mở thừa kế qua giấy chứng tử/trích lục khai tử — mốc này quyết định thời hiệu khởi kiện.
• Xác minh đầy đủ hàng thừa kế qua chính quyền địa phương, tránh bỏ sót người phải liên đới chịu trách nhiệm.
• Xác minh hiện trạng di sản tại Văn phòng đăng ký đất đai, nhất là khi nghi ngờ di sản đã bị chuyển nhượng, tặng cho để né nghĩa vụ.
• Khởi kiện đúng đối tượng: yêu cầu toàn bộ người thừa kế đã nhận di sản liên đới trả nợ, thay vì chỉ kiện người đứng tên tài sản.

Đối với người thừa kế, nhất là người được tặng cho toàn bộ di sản: sai lầm phổ biến là cho rằng hoàn tất sang tên là “sạch nợ”, trong khi nghĩa vụ của người để lại di sản vẫn tồn tại song song. Trước khi nhận tặng cho/phân chia di sản, nên:

1. Rà soát các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính của người để lại di sản trước khi lập thỏa thuận phân chia.
2. Ghi rõ trách nhiệm trả nợ (nếu có) ngay trong văn bản thỏa thuận phân chia, dù điều này không mặc nhiên đối kháng được với chủ nợ không tham gia thỏa thuận.
3. Lưu giữ chứng cứ về việc người để lại di sản đã trả nợ (nếu có), vì nghĩa vụ chứng minh thuộc về người đưa ra tình tiết đó — như bài học từ chính vụ án đang phân tích.

>>> Xem thêm: Tài sản di tặng có được dùng để thực hiện nghĩa vụ của người chết

Kết quả giải quyết vụ án và bài học cho người nhận tặng cho tài sản thừa kế

Tòa án nhân dân thành phố Mỹ Tho đã chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của chị O, buộc 7 người thừa kế của bà N liên đới trả số tiền 108.300.000 đồng (gồm nợ gốc 100.000.000 đồng và tiền lãi đã được điều chỉnh về đúng mức trần lãi suất hợp pháp là 8.300.000 đồng) trong phạm vi di sản bà N để lại. Bản án cũng tuyên các bị đơn phải chịu 5.415.000 đồng án phí dân sự sơ thẩm và hoàn trả tạm ứng án phí cho chị O. Các đương sự có quyền kháng cáo trong 15 ngày kể từ ngày tuyên án (hoặc kể từ ngày nhận/được tống đạt hợp lệ đối với đương sự vắng mặt).

Từ kết quả này, có thể rút ra bốn bài học có cơ sở cho người nhận tặng cho tài sản thừa kế:

• Thứ nhất, việc được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên mình không đồng nghĩa với việc tài sản đó “sạch” nghĩa vụ tài chính. Người nhận tặng cho vẫn có thể bị liên đới yêu cầu trả nợ cùng những đồng thừa kế khác, trong phạm vi giá trị di sản mà nhóm thừa kế đã nhận.
• Thứ hai, thỏa thuận phân chia di sản giữa các thừa kế với nhau không đương nhiên có giá trị đối kháng với chủ nợ không tham gia thỏa thuận đó. Nếu các thừa kế muốn thỏa thuận về việc ai chịu trách nhiệm trả nợ thay cho người khác, nên có sự trao đổi, xác nhận với chủ nợ để tránh tranh chấp phát sinh sau này.
• Thứ ba, trách nhiệm trả nợ của những người thừa kế bị giới hạn trong phạm vi giá trị di sản đã nhận, chứ không phải bằng tài sản riêng của họ. Đây là điểm cần làm rõ khi thi hành án hoặc thỏa thuận thi hành nghĩa vụ trên thực tế, để tránh việc yêu cầu trả nợ vượt quá giá trị di sản luật cho phép.
• Thứ tư, theo quy định hiện hành tại khoản 3 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, chủ nợ có thời hiệu 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế để yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại. Đây là quy định pháp luật hiện hành mà Long Phan PMT bổ sung để người đọc tham khảo, không phải nội dung được bản án đang phân tích trích dẫn trực tiếp; người thừa kế cũng như chủ nợ cần lưu ý mốc thời gian này khi đánh giá khả năng đòi nợ hoặc bị đòi nợ từ di sản.

>>> Xem thêm: Người được di tặng không muốn nhận tài sản giải quyết như thế nào?

Trường hợp tương tự cần chuẩn bị những gì?

Checklist nhanh cho người chuẩn bị nhận tặng cho/phân chia di sản:

• Đã kiểm tra các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính của người để lại di sản trước khi ký thỏa thuận phân chia chưa?
• Thỏa thuận phân chia di sản có ghi nhận rõ trách nhiệm trả nợ (nếu có) giữa các đồng thừa kế không?
• Đã xác định mốc thời gian mở thừa kế để theo dõi thời hiệu 03 năm theo khoản 3 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 chưa?
• Có lưu giữ đầy đủ giấy tờ chứng minh các khoản nợ của người để lại di sản đã được thanh toán (nếu có) hay không?

Checklist nhanh cho chủ nợ muốn đòi nợ từ di sản:

• Đã thu thập đầy đủ chứng cứ về khoản vay (hợp đồng, chứng cứ giao nhận tiền) chưa?
• Đã xác minh đầy đủ hàng thừa kế của người vay đã mất chưa, tránh bỏ sót người phải liên đới trách nhiệm?
• Đã kiểm tra hiện trạng di sản (đã chuyển nhượng, tặng cho hay chưa) tại cơ quan đăng ký đất đai chưa?
• Đã tính mốc thời hiệu 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế để không bị mất quyền khởi kiện chưa?

Câu hỏi thường gặp về trả nợ khi di sản đã tặng cho: Ai trong hàng thừa kế phải chịu trách nhiệm?

Việc di sản đã được phân chia hoặc tặng cho không đồng nghĩa nghĩa vụ tài sản của người đã chết đương nhiên chấm dứt. Dưới đây là những câu hỏi thường gặp về trách nhiệm trả nợ của người thừa kế, phạm vi nghĩa vụ và quyền yêu cầu của chủ nợ khi di sản đã được chuyển giao.

Kết luận

Vụ án cho thấy một nguyên tắc quan trọng trong việc trả nợ khi di sản đã tặng cho: nghĩa vụ tài sản của người đã mất không tự triệt tiêu theo việc phân chia hay tặng cho di sản giữa các thừa kế, và không mặc nhiên dồn hết trách nhiệm cho riêng người đứng tên tài sản. Mỗi vụ việc có tình tiết, chứng cứ và diễn biến tố tụng riêng, và bản án được phân tích trong bài mới đang là nguồn của một dự thảo án lệ chưa công bố chính thức, nên kết quả của vụ án này không đương nhiên áp dụng giống hệt cho mọi trường hợp tương tự. Khi gặp vướng mắc liên quan đến nghĩa vụ trả nợ từ di sản, phân chia di sản hoặc tranh chấp thừa kế, quý khách có thể liên hệ Luật Long Phan PMT qua hotline 1900636387 để được hỗ trợ đánh giá hồ sơ cụ thể.

Bối cảnh vụ án tranh chấp quyền về lối đi qua

Trả lời trực tiếp: Dự thảo Án lệ số 05/2026 được xây dựng từ Bản án phúc thẩm số 147/2023/DS-PT ngày 24/4/2023 của Tòa án nhân dân tỉnh Bến Tre, vụ án dân sự “Tranh chấp quyền về lối đi qua” giữa nguyên đơn (ông Huỳnh Văn L, bà Nguyễn Thị L) và bị đơn (ông Phạm Văn T, bà Trịnh Thị A), trên cơ sở kháng cáo Bản án sơ thẩm số 153/2022/DS-ST ngày 03/8/2022 của Tòa án nhân dân huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre. Nội dung được xác định là án lệ (đang ở giai đoạn dự thảo) nằm ở đoạn [1] phần “Nhận định của Tòa án” và mục 1 phần “Quyết định” của bản án phúc thẩm.

Đất bị vây bọc, lối đi duy nhất và yêu cầu của các bên

Ông Huỳnh Văn L, bà Nguyễn Thị L là chủ sử dụng phần đất diện tích 3.868,2m² thuộc thửa đất số 20, tờ bản đồ số 13, xã H, huyện L (huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre), bị vây bọc bởi các bất động sản liền kề theo họa đồ hiện trạng sử dụng đất. Lối đi duy nhất để ra đường công cộng là đi qua thửa đất số 103 (cùng tờ bản đồ 13) thuộc quyền sử dụng của ông Phạm Văn T, bà Trịnh Thị A — tình tiết này được chính bị đơn thừa nhận. Trước đây ông T, bà A vẫn để ông L, bà L đi qua đất của mình, nhưng sau đó không cho đi nữa, dẫn đến việc khởi kiện.

Nguyên đơn yêu cầu mở lối đi rộng 2m, tổng diện tích 126m² (gồm 50,1m² thuộc thửa 103 tách 1 và 75,9m² thuộc thửa 103 tách 2), đồng ý bồi thường giá trị đất và cây trồng theo kết quả định giá. Bị đơn chỉ đồng ý mở lối đi rộng 1,2m, diện tích 75,9m² (chỉ thửa 103 tách 2), và yêu cầu mức bồi thường 700.000 đồng/m², cao hơn mức 400.000 đồng/m² mà Hội đồng định giá xác định theo khung giá đất của Hội đồng nhân dân tỉnh Bến Tre.

Diễn biến tố tụng

Bản án sơ thẩm số 153/2022/DS-ST ngày 03/8/2022 chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn: buộc ông T, bà A mở lối đi 126m² như yêu cầu; tuyên hạn chế quyền sử dụng đất đối với ông T, bà A với chiều cao 3m tính từ mặt đất; ông L, bà L được quyền sử dụng hạn chế phần đất lối đi; tuyên cả hai bên đương sự có nghĩa vụ liên hệ cơ quan có thẩm quyền đăng ký quyền sử dụng hạn chế thửa đất liền kề; buộc ông L, bà L liên đới bồi thường 63.100.000 đồng (gồm 50.400.000 đồng giá trị quyền sử dụng đất và 12.700.000 đồng giá trị cây trồng).

Ông T, qua người đại diện theo ủy quyền là ông Phạm Hồng T, kháng cáo — chỉ đồng ý lối đi 1,2m và không đồng ý mức giá bồi thường theo định giá. Tại phiên phúc thẩm, nguyên đơn giữ nguyên yêu cầu 2m/126m² vì thửa 103 tách 2 giáp rạch, có đoạn sạt lở, phương án 1,2m không đủ để đi lại, vận chuyển hàng hóa; đại diện Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bến Tre đề nghị không chấp nhận kháng cáo. Bản án phúc thẩm số 147/2023/DS-PT ngày 24/4/2023 không chấp nhận kháng cáo, giữ nguyên toàn bộ bản án sơ thẩm.

Vấn đề pháp lý trọng tâm trong vụ án là gì?

Dự thảo án lệ đặt ra hai câu hỏi pháp lý cần giải quyết.

• Thứ nhất, khi chủ sở hữu bất động sản bị vây bọc yêu cầu mở lối đi qua bất động sản liền kề, Tòa án căn cứ vào đâu để xác định phạm vi, kích thước lối đi hợp lý — theo yêu cầu của bên hưởng quyền hay theo phương án hẹp hơn mà bên chịu hưởng quyền đề nghị?
• Thứ hai — vấn đề trọng tâm mà dự thảo án lệ hướng tới giải quyết — sau khi Tòa án công nhận quyền về lối đi qua bất động sản liền kề, chủ thể nào có nghĩa vụ liên hệ cơ quan có thẩm quyền để đăng ký quyền sử dụng hạn chế đối với thửa đất liền kề: chỉ chủ sở hữu bất động sản hưởng quyền, chỉ chủ sở hữu bất động sản chịu hưởng quyền, hay cả hai bên?

Các bên tranh luận như thế nào?

Bị đơn (ông T, bà A) chỉ đồng ý mở lối đi hẹp hơn và mức bồi thường cao hơn kết quả định giá; nguyên đơn (ông L, bà L) bảo lưu yêu cầu ban đầu dựa trên tình trạng thực tế của thửa đất.

• Lập luận của nguyên đơn: thửa đất bị vây bọc hoàn toàn, chỉ có một lối đi khả thi là qua thửa 103; phương án lối đi 1,2m không đáp ứng đủ nhu cầu vì phần thửa 103 tách 2 giáp rạch, có đoạn sạt lở, ảnh hưởng đến việc đi lại và vận chuyển hàng hóa, nông sản; đồng ý bồi thường theo kết quả định giá của Hội đồng định giá.
• Lập luận của bị đơn: chỉ đồng ý mở lối đi rộng 1,2m, diện tích 75,9m² (chỉ thửa 103 tách 2); không đồng ý mức bồi thường 400.000 đồng/m² theo kết quả định giá, đề nghị mức 700.000 đồng/m² nhưng không thực hiện thủ tục yêu cầu định giá lại và không đưa ra chứng cứ chứng minh cho mức giá này.

Tòa án đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật như thế nào?

Để giải quyết tranh chấp quyền về lối đi qua, Tòa án không chỉ xem xét điều kiện xác lập quyền mà còn đánh giá hiện trạng thửa đất, nhu cầu sử dụng thực tế, phương án lối đi và chứng cứ định giá. Trên cơ sở đó, Tòa án xác định phạm vi lối đi, nghĩa vụ đăng ký quyền đối với bất động sản liền kề và mức bồi thường phù hợp với từng tình tiết cụ thể của vụ án.

Về phạm vi, kích thước lối đi qua

Tòa án chấp nhận yêu cầu mở lối đi rộng 2m, diện tích 126m² theo đề nghị của nguyên đơn, không chấp nhận phương án lối đi rộng 1,2m mà bị đơn đưa ra, vì phương án hẹp hơn không đáp ứng đủ nhu cầu đi lại và vận chuyển thực tế của bên hưởng quyền.

Căn cứ pháp luật: dự thảo án lệ dẫn chiếu Điều 254 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về quyền về lối đi qua, cùng Điều 245 Bộ luật Dân sự 2015 về khái niệm quyền đối với bất động sản liền kề (quyền được thực hiện trên một bất động sản của người khác nhằm phục vụ việc khai thác một bất động sản thuộc quyền của chủ thể khác).

Chứng cứ và cách Tòa đánh giá: thửa đất của nguyên đơn bị vây bọc và chỉ có một lối đi khả thi qua thửa 103; đối với phương án 1,2m mà bị đơn đề nghị, nguyên đơn dẫn thêm tình trạng phần thửa 103 (tách 2) giáp rạch, có đoạn sạt lở, khiến bề rộng này không đủ để đi lại, vận chuyển hàng hóa.

Tòa án cấp phúc thẩm nhận định việc Tòa án cấp sơ thẩm chấp nhận yêu cầu mở lối đi 126m² như nguyên đơn yêu cầu là có căn cứ, nên không chấp nhận kháng cáo của bị đơn về nội dung này.

Kết quả cụ thể (2m/126m²) gắn chặt với tình tiết riêng của vụ việc — đặc điểm địa hình giáp rạch, tình trạng sạt lở và nhu cầu vận chuyển nông sản của nguyên đơn. Một vụ việc khác với tình tiết khác (ví dụ đất chỉ dùng để ở, không cần vận chuyển hàng hóa cồng kềnh) có thể dẫn đến kết luận khác về độ rộng lối đi phù hợp; đây không phải công thức tính diện tích lối đi áp dụng chung cho mọi trường hợp.

>>> Xem thêm: Điều kiện mở lối đi qua bất động sản liền kề mới nhất 2026

Về nghĩa vụ đăng ký quyền lối đi qua — điểm mới của dự thảo án lệ

Theo dự thảo án lệ số 05/2026, khi Tòa án công nhận quyền về lối đi qua bất động sản liền kề, cả chủ sở hữu bất động sản hưởng quyền (bên được đi nhờ) và chủ sở hữu bất động sản chịu hưởng quyền (bên có đất bị mở lối đi) đều có nghĩa vụ liên hệ cơ quan có thẩm quyền để đăng ký quyền về lối đi qua, chứ không chỉ riêng bên hưởng quyền.

Đây là nội dung được xác định là giải pháp pháp lý cốt lõi của dự thảo án lệ, thể hiện tại đoạn nhận định số [1] và phần quyết định của Bản án phúc thẩm số 147/2023/DS-PT. Nguyên văn đoạn [1] phần “Nhận định của Tòa án” nêu:

“[1] Ông Huỳnh Văn L và bà Nguyễn Thị L là chủ sử dụng phần đất có diện tích 3.868,2m² thuộc thửa đất số 20, tờ bản đồ số 13, xã H, huyện L. Theo họa đồ hiện trạng sử dụng đất thì thửa đất số 20, tờ bản đồ số 13 của ông L, bà L bị vây bọc bởi các bất động sản liền kề. Bị đơn cũng thừa nhận nguyên đơn chỉ có lối đi duy nhất để ra được đường công cộng là đi qua phần đất thuộc thửa đất số 103, tờ bản đồ số 13, xã H, huyện L thuộc quyền sử dụng của ông Phạm Văn T và bà Trịnh Thị A.”

Và tại mục 1 phần “Quyết định” của bản án, nội dung thể hiện giải pháp pháp lý về nghĩa vụ đăng ký được tuyên như sau:

“Ông Huỳnh Văn L và bà Nguyễn Thị L được quyền sử dụng hạn chế quyền sử dụng đất của ông Phạm Văn T và bà Trịnh Thị A đối với phần lối đi mà ông L, bà L được sử dụng và tuân thủ các điều kiện đảm bảo trong quá trình dụng đất của các bên mà pháp luật quy định. Ông Huỳnh Văn L, bà Nguyễn Thị L và ông Phạm Văn T, bà Trịnh Thị A có nghĩa vụ liên hệ cơ quan có thẩm quyền đăng ký quyền sử dụng hạn chế thửa đất liền kề theo quy định.”

Câu tuyên nêu đích danh cả bốn người — ông Huỳnh Văn L, bà Nguyễn Thị L (bên hưởng quyền) và ông Phạm Văn T, bà Trịnh Thị A (bên chịu hưởng quyền) — đều “có nghĩa vụ liên hệ cơ quan có thẩm quyền đăng ký quyền sử dụng hạn chế thửa đất liền kề theo quy định”. Đây là giải pháp pháp lý mà dự thảo án lệ ghi nhận: khi quyền về lối đi qua được xác lập cho bên hưởng quyền trên đất của bên chịu hưởng quyền, Tòa án phải buộc cả hai bên liên hệ cơ quan có thẩm quyền để đăng ký.

Về căn cứ pháp luật: dự thảo án lệ dẫn chiếu Điều 245, Điều 254, Điều 357, Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 171, Điều 203 Luật Đất đai 2013 (tương ứng Điều 29, Điều 133 Luật Đất đai 2024 theo chú thích của dự thảo án lệ). Điều 171 Luật Đất đai 2013 liên quan quyền sử dụng hạn chế đối với thửa đất liền kề, Điều 203 liên quan thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai.

Trên thực tế, nhiều bên chịu hưởng quyền cho rằng khi Tòa án tuyên “được quyền sử dụng hạn chế” đất của mình thì việc đăng ký chỉ là trách nhiệm của bên được đi nhờ. Cách hiểu này không phù hợp tinh thần dự thảo án lệ. Nếu chỉ một bên đơn phương đi đăng ký mà bên còn lại không phối hợp xác nhận ranh giới, ký hồ sơ khi cơ quan đăng ký đất đai yêu cầu, thủ tục đăng ký quyền sử dụng hạn chế thửa đất liền kề trên thực tế có thể bị kéo dài, kéo theo rủi ro cho cả hai bên khi phát sinh tranh chấp mới hoặc khi chuyển nhượng, thế chấp thửa đất liên quan.

>>> Xem thêm: Cách yêu cầu xác lập quyền lối đi qua thửa đất liền kề 2026

Về mức bồi thường giá trị quyền sử dụng đất và cây trồng

Tòa án áp dụng mức bồi thường 63.100.000 đồng theo kết quả của Hội đồng định giá (gồm 50.400.000 đồng giá trị quyền sử dụng đất và 12.700.000 đồng giá trị cây trồng), không chấp nhận mức 700.000 đồng/m² mà bị đơn tự đưa ra.

Hội đồng định giá xác định giá đất làm lối đi là 400.000 đồng/m², theo khung giá đất của Hội đồng nhân dân tỉnh Bến Tre. Bị đơn đề nghị mức 700.000 đồng/m² nhưng không yêu cầu định giá lại trong thời hạn luật định và không có chứng cứ chứng minh mức giá tự đưa ra, nên việc Tòa án áp dụng kết quả của Hội đồng định giá được xác định là phù hợp. Đây là điểm cần lưu ý: quyền yêu cầu định giá lại phải thực hiện đúng thời hạn và kèm chứng cứ, không thể chỉ nêu một con số mong muốn tại phiên tòa.

Bảng chứng cứ và ảnh hưởng đến kết quả

Vì sao Tòa án phúc thẩm bác kháng cáo, giữ nguyên bản án sơ thẩm?

Cả hai nội dung kháng cáo của bị đơn — diện tích lối đi và mức bồi thường — đều bị bác vì thiếu căn cứ chứng minh, trong khi lập luận của nguyên đơn có chứng cứ cụ thể hỗ trợ.

Hai nội dung kháng cáo của bị đơn — chỉ đồng ý lối đi 1,2m và không đồng ý mức giá bồi thường theo định giá — đều được Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bến Tre nhận định là không có căn cứ, đề nghị giữ nguyên án sơ thẩm. Hội đồng xét xử phúc thẩm đồng tình với quan điểm này: về diện tích lối đi, phương án của nguyên đơn phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng thực tế đã được chứng minh (tình trạng giáp rạch, sạt lở của phương án 1,2m); về giá bồi thường, bị đơn không thực hiện quyền yêu cầu định giá lại đúng thời hạn và không có chứng cứ chứng minh mức giá đề nghị. Trên cơ sở đó, Bản án phúc thẩm số 147/2023/DS-PT ngày 24/4/2023 quyết định không chấp nhận kháng cáo, giữ nguyên toàn bộ bản án sơ thẩm.

Kết quả giải quyết vụ án

Bài học pháp lý rút ra từ dự thảo án lệ số 05/2026

Bản án chưa phải điểm kết thúc của vụ việc lối đi qua đất liền kề — cả hai bên còn nghĩa vụ đăng ký cần thực hiện sau đó, và phạm vi lối đi/mức bồi thường phụ thuộc vào chứng cứ cụ thể chứ không theo mong muốn chủ quan của một bên.

Bài học quan trọng nhất: khi Tòa án đã xác lập quyền và nghĩa vụ về lối đi qua bất động sản liền kề, cả bên hưởng quyền lẫn bên chịu hưởng quyền còn một bước cần thực hiện sau đó — chủ động liên hệ cơ quan có thẩm quyền đăng ký quyền sử dụng hạn chế thửa đất liền kề. Việc cho rằng đây “không phải việc của mình” (đặc biệt từ phía bên chịu hưởng quyền) có thể khiến quyền lợi đã được công nhận trên giấy khó được ghi nhận đầy đủ trên thực tế, nhất là khi phát sinh chuyển nhượng, thế chấp hoặc tranh chấp mới liên quan đến các thửa đất này.

Vụ việc cũng cho thấy: phạm vi lối đi được xác định theo nhu cầu sử dụng thực tế có chứng cứ cụ thể, không theo đề nghị chủ quan của bên chịu hưởng quyền; và khi phản đối kết quả định giá, đương sự cần yêu cầu định giá lại đúng thủ tục, thời hạn và kèm chứng cứ, nếu không Tòa án có cơ sở áp dụng kết quả định giá đã có.

Giới hạn áp dụng: Đây vẫn là dự thảo án lệ, chưa được TANDTC công bố chính thức; kết quả của một vụ việc cụ thể không đương nhiên áp dụng máy móc cho mọi tranh chấp tương tự — mỗi vụ việc vẫn cần được xem xét theo tình tiết, chứng cứ và hồ sơ đất đai riêng.

>>> Xem thêm: Phương án xử lý tốt nhất khi giải quyết tranh chấp lối đi chung

Trường hợp tương tự cần chuẩn bị những gì?

Người đang có tranh chấp lối đi qua đất liền kề nên chuẩn bị hồ sơ chứng minh tình trạng vây bọc và nhu cầu sử dụng thực tế trước khi khởi kiện, đồng thời chủ động đăng ký quyền sử dụng hạn chế ngay sau khi bản án có hiệu lực.

1. Thu thập hồ sơ pháp lý của thửa đất (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, trích lục bản đồ địa chính, họa đồ hiện trạng) để chứng minh tình trạng bị vây bọc và xác định lối đi khả thi.
2. Lưu giữ chứng cứ về lịch sử sử dụng lối đi (nếu trước đó đã được đi nhờ) và nhu cầu sử dụng thực tế (canh tác, vận chuyển hàng hóa) làm căn cứ đề xuất phạm vi, kích thước lối đi.
3. Chủ động thương lượng với chủ sử dụng đất liền kề về vị trí, chiều rộng lối đi và mức bồi thường trước khi khởi kiện.
4. Nếu không thỏa thuận được, chuẩn bị hồ sơ khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết, nêu rõ yêu cầu về vị trí, kích thước lối đi và phương án bồi thường.
5. Nếu không đồng ý với kết quả định giá tài sản, thực hiện đúng thủ tục, thời hạn yêu cầu định giá lại kèm chứng cứ cho mức giá đề nghị.
6. Sau khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, cả hai bên chủ động phối hợp đăng ký quyền sử dụng hạn chế đối với thửa đất liền kề, tránh để quyền lợi đã được công nhận nhưng chưa được ghi nhận trên hồ sơ đất đai.

Câu hỏi thường gặp về nghĩa vụ đăng  ký lối đi qua bất động sản liền kề

Kết luận

Dự thảo Án lệ số 05/2026 của TANDTC — hiện chưa được công bố chính thức — làm rõ một điểm dễ bị hiểu sai trong thực tiễn: nghĩa vụ đăng ký lối đi qua đất liền kề không chỉ thuộc về bên hưởng quyền, mà cả chủ sở hữu bất động sản chịu hưởng quyền cũng phải liên hệ cơ quan có thẩm quyền để đăng ký. Vụ việc tại Bến Tre còn cho thấy cách Tòa án cân nhắc phạm vi lối đi theo nhu cầu sử dụng thực tế và cách xử lý khi các bên không thống nhất mức bồi thường. Do đây vẫn là dự thảo, chưa có giá trị bắt buộc áp dụng, và kết quả một vụ việc cụ thể không đương nhiên lặp lại cho trường hợp khác, người có tranh chấp lối đi qua đất liền kề nên rà soát hồ sơ đất đai và tham vấn luật sư ngay từ giai đoạn thu thập chứng cứ. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ đánh giá hồ sơ và tư vấn phương án xử lý phù hợp với từng tình huống cụ thể; Quý khách có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026 và mốc hiệu lực 1/3/2027

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026 thay đổi cơ bản, toàn diện trình tự, thủ tục yêu cầu bồi thường theo hướng tăng quyền lợi cho người bị thiệt hại và tinh gọn bộ máy giải quyết bồi thường.

Luật được Quốc hội khóa XVI thông qua tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất ngày 23/8/2026, với 470/471 đại biểu có mặt biểu quyết tán thành (đạt 99,8%), và được Chủ tịch nước công bố bằng Lệnh số 18/2026/L-CTN ngày 26/8/2026. Luật có hiệu lực từ ngày 01/3/2027, gồm 03 Điều: Điều 1 sửa đổi 37/78 điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 (số 10/2017/QH14, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 81/2025/QH15); Điều 2 sửa đổi một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng và Luật Quản lý thuế 2025 (số 108/2025/QH15) để bảo đảm đồng bộ; Điều 3 quy định điều khoản thi hành và chuyển tiếp. Việc sửa đổi nhằm khắc phục vướng mắc phát sinh từ thực tiễn thi hành luật cũ và phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang triển khai.

>>> Xem thêm: Yêu cầu cơ quan nhà nước làm sai phải bồi thường: Hướng dẫn

Điểm mới về nguyên tắc và phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

Nguyên tắc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường được sửa đổi chặt chẽ hơn, đồng thời bổ sung thêm hai nhóm chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường. Ba nội dung dưới đây ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định ai được quyền yêu cầu bồi thường và trong trường hợp nào, mỗi nội dung đều gắn với một căn cứ pháp lý cụ thể trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026.

Nguyên tắc xác định phạm vi bồi thường chặt chẽ hơn, do Quốc hội quyết định

Chỉ Quốc hội mới có quyền mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường ra ngoài 03 lĩnh vực đã quy định, và việc mở rộng phải nằm ngoài các trường hợp đã liệt kê tại Chương II Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017.

Theo khoản 1 Điều 4 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 được sửa đổi tại Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này, trừ trường hợp Quốc hội có quy định khác về phạm vi trách nhiệm bồi thường trong các lĩnh vực quy định tại Điều 1 của Luật (quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án), với điều kiện phạm vi đó phải là trường hợp chưa được quy định tại Chương II (các Điều 17, 18, 19, 20 và 21) của Luật. Quy định này bảo đảm nguyên tắc áp dụng pháp luật thống nhất, tránh việc mở rộng phạm vi bồi thường tùy tiện ở văn bản dưới luật.

Bổ sung quyền bồi thường cho người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân

Người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân của họ nay được ghi nhận là chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường khi bị thiệt hại do cơ quan có thẩm quyền không áp dụng, áp dụng không kịp thời hoặc không đúng biện pháp bảo vệ.

Theo điểm b khoản 1 Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, khoản 9 và khoản 10 được bổ sung vào sau khoản 8 Điều 3 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, xác định “người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực” là cá nhân phản ánh, tố cáo, tố giác hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong thực hiện nhiệm vụ, công vụ hoặc trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; “người thân” gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi. Quy định này đồng bộ với khoản 1 Điều 5 Luật Phòng, chống tham nhũng được sửa đổi tại Điều 2 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026. Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, người tố cáo tham nhũng thường thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng để đòi bồi thường khi bị trả thù hoặc gây khó khăn; việc luật hóa cụ thể hai khái niệm này giúp nhóm chủ thể trên có chỗ dựa pháp lý chắc chắn hơn.

Bổ sung trách nhiệm bồi thường của cơ quan quản lý thuế

Người nộp thuế nay được ghi nhận rõ quyền yêu cầu bồi thường nếu cơ quan quản lý thuế gây thiệt hại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Theo khoản 2 Điều 2 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, điểm n khoản 1 Điều 37 Luật Quản lý thuế 2025 (số 108/2025/QH15) được sửa đổi, bổ sung quyền của người nộp thuế “được bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước”; đồng thời điểm g khoản 1 Điều 38 Luật Quản lý thuế 2025 được sửa đổi, bổ sung trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người nộp thuế của cơ quan quản lý thuế. Quy định này khép lại khoảng trống pháp lý khi quyền được bồi thường của người nộp thuế trước đây chưa được dẫn chiếu tường minh trong Luật Quản lý thuế.

Điểm mới về cơ quan giải quyết bồi thường nhà nước

Việc tổ chức lại chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu bảo đảm quyền lựa chọn của người bị thiệt hại kéo theo hai thay đổi quan trọng về cơ quan có thẩm quyền giải quyết bồi thường mà doanh nghiệp, cá nhân cần xác định đúng trước khi nộp hồ sơ.

Bãi bỏ thẩm quyền giải quyết bồi thường của Ủy ban nhân dân cấp huyện

Ủy ban nhân dân cấp huyện không còn là cơ quan giải quyết bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính, do mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã bỏ cấp huyện.

Theo khoản 32 Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, khoản 3 Điều 33 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 về thẩm quyền của Ủy ban nhân dân cấp huyện đã bị bãi bỏ; cùng khoản này, Điều 63 và Điều 75 của Luật cũng bị bãi bỏ để phù hợp với việc tổ chức lại bộ máy hành chính. Trường hợp hồ sơ liên quan đến hành vi của cán bộ, công chức trước đây thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện, nên chủ động rà soát cơ quan kế thừa chức năng theo quy định về sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp trước khi nộp hồ sơ, tránh nộp nhầm khiến hồ sơ bị chuyển hoặc trả lại.

Quyền lựa chọn cơ quan giải quyết bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự

Người bị thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự nay được quyền lựa chọn đề nghị cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại giải quyết, hoặc đề nghị Tòa án giải quyết, thay vì bị giới hạn thẩm quyền như trước.

Nội dung sửa đổi tại Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026 quy định nguyên tắc lựa chọn cơ quan giải quyết bồi thường trong tố tụng hình sự theo hướng người bị thiệt hại có thể đề nghị cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại giải quyết hoặc đề nghị Tòa án giải quyết, tương tự cơ chế đã áp dụng trong quản lý hành chính và thi hành án, nhằm bảo đảm tối đa quyền của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại.

>>> Xem thêm: Thủ tục yêu cầu bồi thường trong vụ án hình sự

Điểm mới về hồ sơ, trình tự, thủ tục yêu cầu bồi thường

Trình tự, thủ tục yêu cầu bồi thường được sửa đổi cơ bản, toàn diện theo hướng cắt giảm giấy tờ người dân phải tự chuẩn bị, tăng hình thức nộp hồ sơ và buộc cơ quan giải quyết bồi thường chủ động hơn. Ba thay đổi dưới đây ảnh hưởng trực tiếp đến cách một hồ sơ được chuẩn bị và xử lý trên thực tế.

Hồ sơ yêu cầu bồi thường được rút gọn còn 2 loại văn bản

Hồ sơ nay chỉ gồm văn bản yêu cầu bồi thường của người yêu cầu và văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường, do chính cơ quan giải quyết bồi thường tự thu thập hoặc yêu cầu cơ quan nhà nước khác cung cấp.

Theo Điều 41 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 được sửa đổi, bổ sung tại khoản 13 Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, thành phần hồ sơ gồm văn bản yêu cầu bồi thường do người yêu cầu lập, và văn bản làm căn cứ do cơ quan giải quyết bồi thường tự cung cấp hoặc yêu cầu cơ quan nhà nước khác cung cấp. Trước đây, người yêu cầu bồi thường thường phải tự thu thập nhiều loại giấy tờ, bản án, quyết định làm căn cứ, dẫn đến kéo dài thời gian chuẩn bị hoặc bị trả hồ sơ vì thiếu tài liệu mà bản thân họ không có quyền tiếp cận trực tiếp.

Ba hình thức nộp hồ sơ yêu cầu bồi thường

Người yêu cầu bồi thường được lựa chọn một trong ba hình thức nộp hồ sơ, thay vì chỉ nộp trực tiếp như trước đây.

Cũng theo Điều 41 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 được sửa đổi tại khoản 13 Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, hồ sơ được gửi qua một trong các hình thức sau:

• Môi trường số;
• Trực tiếp tại cơ quan giải quyết bồi thường hoặc tại Bộ phận Một cửa theo quy định của pháp luật;
• Dịch vụ bưu chính.

Việc bổ sung phương thức nộp qua môi trường số phù hợp với chủ trương chuyển đổi số trong giải quyết thủ tục hành chính, giúp người yêu cầu tiết kiệm thời gian đi lại, nhất là với người cư trú xa cơ quan có thẩm quyền.

Cơ quan giải quyết bồi thường phải ra quyết định trong mọi trường hợp

Cơ quan giải quyết bồi thường buộc phải ban hành quyết định giải quyết bồi thường trong mọi trường hợp, kể cả khi thương lượng thành hoặc không thành.

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026 bổ sung căn cứ ban hành quyết định giải quyết bồi thường tại Điều 45, Điều 46 và Điều 47 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, bao gồm cả trường hợp ra quyết định mà không tiến hành thương lượng theo đề nghị của người yêu cầu bồi thường, hoặc khi người yêu cầu không đến thương lượng dù đã được mời. Thương lượng được xác định là quyền, không phải nghĩa vụ bắt buộc. Ngoài ra, cơ quan giải quyết bồi thường có trách nhiệm tự chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền khác mà không bắt người dân nộp lại từ đầu.

Điểm mới về tạm ứng và chi trả kinh phí bồi thường

Quy định về tạm ứng và chi trả kinh phí được sửa đổi theo hướng tăng mức tạm ứng tối thiểu và rút ngắn thời gian chi trả thực tế, giảm bớt thủ tục nội bộ giữa các cơ quan. Bảng dưới đây so sánh quy định cũ và quy định mới về mức tạm ứng.

Mức tạm ứng tối thiểu tăng từ 50% lên 75% giá trị thiệt hại

Người yêu cầu bồi thường được tạm ứng kinh phí không dưới 75% giá trị thiệt hại đối với thiệt hại tinh thần và thiệt hại khác có thể tính được ngay mà không cần xác minh.

Theo Điều 44 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 được sửa đổi tại khoản 13 Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, theo đề nghị của người yêu cầu bồi thường, cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại tạm ứng kinh phí đối với thiệt hại tinh thần quy định tại các khoản 1, 2, 3, 4 và 6 Điều 27 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, và thiệt hại khác có thể tính được ngay. Thủ trưởng cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại quyết định mức tạm ứng nhưng không được thấp hơn 75% giá trị thiệt hại nêu trên, so với mức tối thiểu 50% theo khoản 4 Điều 44 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 trước sửa đổi.

Rút ngắn thủ tục chi trả tiền bồi thường

Thủ tục chi trả được rút ngắn còn tối đa 04 ngày làm việc kể từ khi quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực.

Theo Điều 62 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 được sửa đổi tại khoản 26 Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, trong 02 ngày làm việc kể từ ngày quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực hoặc từ ngày nhận được bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án, cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại phải thông báo cho người yêu cầu bồi thường về việc chi trả; trong 02 ngày làm việc tiếp theo kể từ khi nhận thông báo, tiền bồi thường phải được chi trả. Cơ quan này sử dụng ngay kinh phí đã cấp từ đầu năm để chi trả, không phải làm thủ tục đề nghị cấp kinh phí như quy định cũ.

Điểm mới về trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ gây thiệt hại

Một số căn cứ giảm hoặc miễn trách nhiệm hoàn trả mới được bổ sung cho người thi hành công vụ gây thiệt hại do lỗi vô ý, nhằm khuyến khích cán bộ, công chức dám nghĩ, dám làm mà không quá lo ngại trách nhiệm tài chính cá nhân.

Theo Điều 65 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 được sửa đổi, bổ sung tại khoản 27 Điều 1 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, người thi hành công vụ gây thiệt hại do lỗi vô ý được xem xét giảm hoặc miễn hoàn trả trong các trường hợp: đã thực hiện đề xuất đổi mới, sáng tạo đúng chủ trương, không vụ lợi; chủ động khắc phục hậu quả; mắc bệnh hiểm nghèo; hoặc lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn. Luật cũng bổ sung cách xử lý khi Hội đồng xem xét trách nhiệm hoàn trả không xác định được đầy đủ nội dung cần thiết để kết luận.

Đây là các trường hợp ngoại lệ so với nguyên tắc hoàn trả chung, nên người thi hành công vụ thuộc diện xem xét cần chủ động thu thập, lưu giữ đầy đủ tài liệu chứng minh mình rơi vào một trong các trường hợp trên ngay từ đầu, thay vì chờ Hội đồng yêu cầu mới cung cấp. Hồ sơ giải trình chuẩn bị sớm, có căn cứ cụ thể (quyết định khen thưởng, đề án đổi mới đã phê duyệt, hồ sơ bệnh án, xác nhận thiệt hại do thiên tai) thường quyết định trực tiếp việc Hội đồng có chấp nhận giảm hoặc miễn hoàn trả hay không.

Áp dụng quy định chuyển tiếp khi yêu cầu bồi thường nộp trước và sau ngày 1/3/2027

Việc xác định văn bản pháp luật áp dụng cho một hồ sơ phụ thuộc vào thời điểm thụ lý so với mốc 01/3/2027, và trong một số trường hợp còn phụ thuộc việc bên liên quan có đề nghị áp dụng quy định có lợi hơn hay không.

Theo khoản 1 Điều 3 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, yêu cầu bồi thường đã được thụ lý trước ngày 01/3/2027 mà chưa giải quyết hoặc đang giải quyết thì tiếp tục áp dụng Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017. Tuy nhiên, theo khoản 2 Điều 3 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, kể từ ngày Luật này có hiệu lực, đối với công việc, thủ tục chưa có kết quả giải quyết, cơ quan giải quyết bồi thường áp dụng quy định có lợi hơn cho người yêu cầu bồi thường và người thi hành công vụ có trách nhiệm hoàn trả theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026, trừ trường hợp người liên quan đề nghị không áp dụng.

Đây là điểm nhiều khách hàng có hồ sơ đang xử lý dở dang cần đặc biệt lưu tâm: quy định có lợi hơn chỉ áp dụng cho phần công việc, thủ tục chưa có kết quả tại thời điểm 01/3/2027, không áp dụng tự động cho toàn bộ hồ sơ, và người liên quan có quyền đề nghị không áp dụng nếu việc đó bất lợi cho mình. Doanh nghiệp, cá nhân nên chủ động đối chiếu từng nội dung hồ sơ (mức tạm ứng, thời hạn chi trả, thành phần hồ sơ còn thiếu) với cả hai văn bản để xác định phương án có lợi hơn trước khi quyết định.

Kinh nghiệm xử lý hồ sơ yêu cầu bồi thường nhà nước trên thực tế

Qua các hồ sơ đã tiếp nhận, một sai lầm phổ biến là khách hàng tự đi thu thập lại bản án, quyết định làm căn cứ dù đây vốn là trách nhiệm mà cơ quan giải quyết bồi thường phải tự thực hiện, khiến hồ sơ kéo dài không cần thiết. Một tình huống khác thường gặp là xác định sai cơ quan có thẩm quyền do quá trình sáp nhập, tổ chức lại bộ máy hành chính hai cấp diễn ra gần như đồng thời với nhiều thay đổi pháp luật khác. Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, nhiều khách hàng cũng nhầm lẫn giữa việc thương lượng và việc khởi kiện yêu cầu bồi thường tại Tòa án, dẫn đến bỏ lỡ thời hạn khởi kiện vì cho rằng thương lượng chưa xong thì chưa cần khởi kiện. Một sai lầm phổ biến khác là bỏ lỡ thời điểm hồ sơ đang xử lý chuyển tiếp qua mốc 01/3/2027, khiến khách hàng không kịp đề nghị áp dụng quy định có lợi hơn cho phần thủ tục chưa có kết quả của mình.

THÔNG TIN LIÊN HỆ

Nếu Quý khách còn vướng mắc về xác định đúng cơ quan có thẩm quyền giải quyết sau khi sắp xếp lại bộ máy hành chính hai cấp, cách chuẩn bị hồ sơ theo quy định mới hay quyền lợi áp dụng cho hồ sơ đang xử lý chuyển tiếp qua mốc 01/3/2027, Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ rà soát căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường, soạn thảo hồ sơ và đại diện thương lượng hoặc khởi kiện tại Tòa án.

Tham khảo ngay: Dịch vụ luật sư hành chính

Câu hỏi thường gặp về yêu cầu bồi thường nhà nước: Điểm mới áp dụng từ 1/3/2027

Dưới đây là một số câu hỏi khách hàng thường đặt ra khi chuẩn bị hồ sơ theo quy định mới. Các câu trả lời dựa trên Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi 2026.

Kết luận

Yêu cầu bồi thường nhà nước từ ngày 01/3/2027 sẽ được giải quyết theo thủ tục đơn giản hơn, mức tạm ứng cao hơn và cơ quan có thẩm quyền được xác định lại phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhưng người yêu cầu cần nắm chắc quy định chuyển tiếp để không bỏ lỡ quyền lợi. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ khách hàng rà soát căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường, xác định đúng cơ quan giải quyết và chuẩn bị hồ sơ đúng quy định mới. Quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Cấp dưỡng bị chậm và quyền yêu cầu thi hành án theo từng kỳ

Trễ hạn cấp dưỡng không có nghĩa người được cấp dưỡng phải chờ đến khi toàn bộ nghĩa vụ cấp dưỡng theo bản án kết thúc mới được yêu cầu thi hành án. Đối với nghĩa vụ cấp dưỡng được thực hiện định kỳ, khi một kỳ cấp dưỡng đến hạn mà người có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, người được cấp dưỡng có thể yêu cầu thi hành đối với nghĩa vụ đã đến hạn.

Trong thực tế xử lý các vụ việc tương tự, Luật Long Phan PMT ghi nhận một tình huống khá điển hình: một người mẹ trực tiếp nuôi con sau ly hôn được Tòa án tuyên người cha phải cấp dưỡng 5.000.000 đồng mỗi tháng cho đến khi con đủ 18 tuổi. Trong 02 năm đầu, người cha thực hiện đầy đủ, nhưng sau đó bắt đầu chậm thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, có tháng chậm vài tuần, có tháng bỏ hẳn. Người mẹ chần chừ không yêu cầu thi hành án vì nghĩ rằng phải đợi hết toàn bộ thời gian cấp dưỡng theo bản án mới có thể khởi kiện chung một lần. Cách hiểu này khiến nhiều kỳ chậm cấp dưỡng kéo dài mà không có căn cứ đòi lãi chậm thi hành án, đồng thời làm mất đi lợi thế chứng minh hành vi trốn tránh có tính hệ thống nếu sau này cần xử lý hình sự.

Theo Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025, đương sự có quyền yêu cầu thi hành án. Đồng thời, thời hiệu yêu cầu thi hành án là 05 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật hoặc kể từ ngày nghĩa vụ đến hạn. Đối với nghĩa vụ cấp dưỡng được xác định và thực hiện theo từng kỳ, quy định này tạo cơ sở để người được cấp dưỡng yêu cầu thi hành đối với các khoản đã đến hạn mà chưa được thực hiện.

Bên cạnh đó, bản án về cấp dưỡng thuộc trường hợp được thi hành ngay theo Luật Thi hành án dân sự. Vì vậy, khi nghĩa vụ cấp dưỡng đến hạn nhưng người phải thi hành án không tự nguyện thực hiện, người được cấp dưỡng có thể thực hiện quyền yêu cầu thi hành án theo quy định.

Một sai lầm phổ biến mà khách hàng thường gặp là để dồn nhiều kỳ không cấp dưỡng đúng hạn rồi mới nộp đơn yêu cầu thi hành án một lần. Pháp luật không bắt buộc người được cấp dưỡng phải yêu cầu thi hành án ngay sau mỗi kỳ cấp dưỡng bị chậm. Tuy nhiên, việc để kéo dài nhiều kỳ mới yêu cầu có thể khiến việc tổ chức thi hành án được thực hiện muộn hơn, trong khi điều kiện tài sản, thu nhập hoặc nơi cư trú của người phải thi hành án có thể thay đổi.

>>> Xem thêm: Truy đòi tiền cấp dưỡng nuôi con: Được không? Thủ tục?

Căn cứ pháp lý để yêu cầu thi hành án khi cấp dưỡng bị chậm

Quyền yêu cầu thi hành án và thời hiệu yêu cầu thi hành án đối với nghĩa vụ cấp dưỡng được xác định theo Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025. Quy định này là căn cứ để xác định người có quyền yêu cầu thi hành án và thời điểm bắt đầu tính thời hiệu đối với khoản cấp dưỡng đã đến hạn nhưng chưa được thực hiện.

Quyền yêu cầu thi hành án của người được cấp dưỡng

Theo khoản 1 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025, đương sự có quyền yêu cầu thi hành án, trừ trường hợp cơ quan thi hành án dân sự chủ động ra quyết định thi hành án theo quy định của Luật này. Người được cấp dưỡng, hoặc người giám hộ hợp pháp của người được cấp dưỡng nếu người đó là trẻ chưa thành niên, có quyền tự mình nộp đơn yêu cầu thi hành án ngay khi phát hiện trễ hạn cấp dưỡng.

Việc yêu cầu thi hành án được thực hiện trên môi trường số, trực tiếp nộp đơn, trình bày bằng lời nói tại cơ quan thi hành án dân sự hoặc gửi đơn qua đường bưu điện, theo khoản 1 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025. Người yêu cầu cần chuẩn bị đầy đủ tài liệu chứng minh bản án, quyết định đã có hiệu lực và thực tế chậm cấp dưỡng của kỳ cần yêu cầu.

Thời hiệu yêu cầu thi hành án tính riêng cho từng kỳ cấp dưỡng đến hạn

Theo khoản 2 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025, thời hiệu yêu cầu thi hành án là 05 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật hoặc kể từ ngày nghĩa vụ đến hạn.

Khoản 1 Điều 10 Nghị định 152/2026/NĐ-CP quy định rõ: đối với bản án, quyết định tuyên nghĩa vụ thi hành theo định kỳ hoặc theo thời hạn, thời hiệu yêu cầu thi hành án được áp dụng cho từng định kỳ hoặc từng thời hạn kể từ ngày nghĩa vụ đến hạn.

Như vậy, đối với bản án tuyên cấp dưỡng hàng tháng, thời hiệu 05 năm được xác định riêng đối với từng khoản cấp dưỡng theo từng tháng, kể từ ngày khoản cấp dưỡng tương ứng đến hạn. Không phải toàn bộ thời hiệu của các khoản cấp dưỡng đều mặc nhiên tính chung từ ngày bản án ly hôn có hiệu lực.

Trường hợp người yêu cầu thi hành án chứng minh được có tình trạng khẩn cấp, trở ngại khách quan hoặc sự kiện bất khả kháng khiến không thể yêu cầu đúng thời hạn thì khoảng thời gian đó không tính vào thời hiệu yêu cầu thi hành án, theo khoản 2 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025. Người được cấp dưỡng nên chủ động nộp yêu cầu thi hành án ngay khi một kỳ chậm cấp dưỡng quá thời hạn tự nguyện, thay vì chờ đợi, để tránh rủi ro về sau khi cần chứng minh hoàn cảnh bất khả kháng.

Thủ tục yêu cầu thi hành án cho kỳ cấp dưỡng tiếp theo

Khi xác định được kỳ chậm cấp dưỡng cụ thể, người được cấp dưỡng cần chuẩn bị hồ sơ và nộp yêu cầu thi hành án theo đúng trình tự tại Điều 34, Điều 35, Điều 36 và Điều 37 Luật Thi hành án dân sự 2025. Trình tự này gồm ba bước chính: nộp hồ sơ, cơ quan thi hành án ra quyết định thi hành án và xác minh điều kiện thi hành án.

Hồ sơ, hình thức nộp yêu cầu thi hành án

Hồ sơ yêu cầu thi hành án cấp dưỡng cần có bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, đơn yêu cầu thi hành án nêu rõ kỳ chậm cấp dưỡng và số tiền còn thiếu, cùng giấy tờ tùy thân của người yêu cầu. Theo khoản 1 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025, việc yêu cầu thi hành án được thực hiện trên môi trường số, nộp đơn trực tiếp tại cơ quan thi hành án dân sự, trình bày bằng lời nói để cán bộ lập biên bản, hoặc gửi đơn qua đường bưu điện.

Người được cấp dưỡng nên nộp đơn tại cơ quan thi hành án dân sự nơi Tòa án đã xét xử sơ thẩm có trụ sở, hoặc nơi người phải thi hành án cư trú, làm việc, có tài sản, tùy theo thẩm quyền thi hành án được xác định theo bản án. Trường hợp không chắc chắn về thẩm quyền, người yêu cầu nên liên hệ trực tiếp cơ quan thi hành án dân sự tại địa bàn Tòa án đã xét xử để được hướng dẫn cụ thể.

Trình tự thụ lý và ra quyết định thi hành án

Sau khi nhận được yêu cầu thi hành án, cơ quan thi hành án dân sự kiểm tra yêu cầu và căn cứ ra quyết định thi hành án theo Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025. Trình tự cơ bản gồm:

1. Tiếp nhận và kiểm tra yêu cầu: Cơ quan thi hành án tiếp nhận yêu cầu thi hành án và các tài liệu do người yêu cầu cung cấp để xác định căn cứ, phạm vi và nội dung nghĩa vụ phải thi hành.
2. Ra quyết định thi hành án: Theo khoản 3 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025, Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự ra quyết định thi hành án trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu thi hành án.
3. Từ chối yêu cầu nếu có căn cứ: Trường hợp thuộc một trong các căn cứ từ chối yêu cầu thi hành án quy định tại khoản 4 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025, cơ quan thi hành án dân sự phải thông báo bằng văn bản cho người yêu cầu trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu.
4. Thông báo quyết định thi hành án: Sau khi quyết định thi hành án được ban hành, việc thông báo quyết định cho các đương sự và các chủ thể có liên quan được thực hiện theo Điều 35 Luật Thi hành án dân sự 2025. Thời hạn thông báo trong thi hành án dân sự là 03 ngày làm việc kể từ ngày ra văn bản, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Đối với nghĩa vụ cấp dưỡng thực hiện theo định kỳ, trường hợp đã có hồ sơ thi hành án và phát sinh kỳ cấp dưỡng tiếp theo đã đến hạn nhưng chưa được thực hiện, người được thi hành án cần xác định rõ kỳ, số tiền còn thiếu và yêu cầu cơ quan thi hành án tổ chức thi hành theo quy định về nghĩa vụ thi hành theo định kỳ tại Nghị định 152/2026/NĐ-CP.

Thời hạn tự nguyện thi hành án và xác minh điều kiện thi hành

Sau khi có quyết định thi hành án, người phải cấp dưỡng có 10 ngày để tự nguyện thi hành án kể từ ngày được thông báo hợp lệ, theo khoản 1 Điều 36 Luật Thi hành án dân sự 2025. Đây là khoảng thời gian cuối cùng để người có nghĩa vụ chủ động thanh toán khoản chậm cấp dưỡng mà không phải chịu các biện pháp cưỡng chế.

Hết thời hạn tự nguyện mà người phải cấp dưỡng vẫn không thực hiện, Chấp hành viên tiến hành xác minh điều kiện thi hành án trong thời hạn 09 ngày kể từ ngày hết thời hạn tự nguyện, theo khoản 1 Điều 37 Luật Thi hành án dân sự 2025. Việc xác minh nhằm xác định thu nhập, tài khoản, tài sản của người phải cấp dưỡng để làm căn cứ áp dụng biện pháp cưỡng chế phù hợp ở bước tiếp theo.

Biện pháp cưỡng chế khi người có nghĩa vụ tiếp tục chậm cấp dưỡng

Khi hết thời hạn tự nguyện mà người phải thi hành án có điều kiện thi hành nhưng không tự nguyện thực hiện, Chấp hành viên có thể áp dụng biện pháp cưỡng chế theo Điều 70 và Điều 71 Luật Thi hành án dân sự 2025. Việc lựa chọn biện pháp cưỡng chế được căn cứ vào điều kiện thi hành án thực tế, bao gồm thu nhập, tài khoản và tài sản của người phải thi hành án.

Trừ vào thu nhập: biện pháp phổ biến nhất với cấp dưỡng định kỳ

Theo khoản 1 Điều 72 Luật Thi hành án dân sự 2025, hết thời hạn tự nguyện thi hành án quy định tại khoản 1 Điều 36 mà người phải thi hành án có điều kiện thi hành nhưng không tự nguyện thì bị cưỡng chế. Đối với nghĩa vụ cấp dưỡng định kỳ, biện pháp trừ vào thu nhập theo Điều 76 Luật Thi hành án dân sự 2025 thường được ưu tiên áp dụng vì phù hợp với tính chất định kỳ, lặp lại của khoản cấp dưỡng.

Cơ quan, tổ chức, người sử dụng lao động hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi người phải cấp dưỡng nhận tiền lương, tiền công, tiền lương hưu, trợ cấp có trách nhiệm thực hiện quyết định trừ vào thu nhập của cơ quan thi hành án dân sự theo Điều 76 Luật Thi hành án dân sự 2025. Khi khấu trừ, Chấp hành viên phải để lại số tiền bảo đảm điều kiện sinh hoạt tối thiểu cho người phải cấp dưỡng và người mà họ có trách nhiệm nuôi dưỡng.

Khấu trừ tài khoản, xử lý tài sản khi không xác định được thu nhập ổn định

Trường hợp người phải cấp dưỡng không có thu nhập ổn định để áp dụng biện pháp trừ vào thu nhập, cơ quan thi hành án dân sự có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế khác quy định tại Điều 71 Luật Thi hành án dân sự 2025, bao gồm khấu trừ tiền trong tài khoản theo Điều 73 Luật Thi hành án dân sự 2025 hoặc kê biên, xử lý tài sản khác của người phải cấp dưỡng.

Trường hợp ngoại lệ cần lưu ý: nếu qua xác minh, người phải cấp dưỡng không có thu nhập, không có tài sản hoặc tài sản chỉ đủ để bảo đảm cuộc sống tối thiểu, cơ quan thi hành án dân sự sẽ ra quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án theo Điều 38 Luật Thi hành án dân sự 2025. Trong tình huống này, người được cấp dưỡng không nên hiểu là mất quyền đòi khoản chậm cấp dưỡng, thay vào đó cần chủ động cung cấp thông tin mới về tài sản, thu nhập của người phải thi hành án ngay khi phát hiện được, vì cơ quan thi hành án dân sự có trách nhiệm xác minh lại định kỳ theo khoản 3 Điều 38 Luật Thi hành án dân sự 2025.

Chế tài khi người có nghĩa vụ cố tình trốn tránh cấp dưỡng

Ngoài các biện pháp cưỡng chế tài sản trong thi hành án dân sự, hành vi cố tình trốn tránh cấp dưỡng còn có thể bị xử lý theo pháp luật xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy theo mức độ và số lần vi phạm.

Xử phạt vi phạm hành chính hành vi từ chối, trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng

Theo điểm b khoản 1 Điều 43 Nghị định 282/2025/NĐ-CP, hành vi từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng, nuôi dưỡng cha, mẹ; nghĩa vụ cấp dưỡng, chăm sóc con sau khi ly hôn bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng. Khoản 2 Điều 43 còn quy định biện pháp khắc phục hậu quả là buộc thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, nuôi dưỡng, chăm sóc con theo quy định.

Thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính theo Điều 6 Nghị định 282/2025/NĐ-CP là 01 năm đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định. Thời điểm tính thời hiệu được xác định theo Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính, trong đó cần phân biệt trường hợp vi phạm đã kết thúc và trường hợp vi phạm đang được thực hiện.

Do đó, khi người có nghĩa vụ liên tục không thực hiện cấp dưỡng, người được cấp dưỡng nên lưu giữ các tài liệu thể hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, thời điểm đến hạn, số tiền đã thanh toán và số tiền còn thiếu, đồng thời cung cấp thông tin về khả năng thực tế của người có nghĩa vụ nếu có. Đây là những tài liệu có ý nghĩa khi cơ quan có thẩm quyền xem xét hành vi vi phạm.

Trách nhiệm hình sự: Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng

Theo Điều 186 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), người có nghĩa vụ cấp dưỡng và có khả năng thực tế để cấp dưỡng mà từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ, làm cho người được cấp dưỡng lâm vào tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì có thể bị phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

Điểm cần lưu ý là nếu người phải cấp dưỡng đã bị xử phạt hành chính theo Điều 43 Nghị định 282/2025/NĐ-CP mà vẫn tiếp tục vi phạm thì không phải chứng minh thêm điều kiện người được cấp dưỡng đã lâm vào tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe.

Việc chậm hoặc không cấp dưỡng không đương nhiên cấu thành tội phạm. Người được cấp dưỡng cần phân biệt giữa việc chậm thực hiện nghĩa vụ dân sự, hành vi vi phạm hành chính và hành vi có đủ dấu hiệu của tội “Từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng” để lựa chọn phương thức xử lý phù hợp.

Những vướng mắc thường gặp khi thi hành án cấp dưỡng định kỳ

Qua thực tiễn tiếp nhận và xử lý các hồ sơ liên quan đến chậm thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, Luật Long Phan PMT nhận thấy một số vướng mắc thường gặp trong quá trình tổ chức thi hành án, đặc biệt liên quan đến việc xác minh điều kiện thi hành án và sự thay đổi về hoàn cảnh của các bên.

Người phải cấp dưỡng không có thu nhập cố định, thường xuyên thay đổi việc làm

Đây là vướng mắc phổ biến nhất khiến việc thi hành án kéo dài. Người phải cấp dưỡng làm việc tự do, thường xuyên đổi nơi làm việc hoặc nhận thu nhập bằng tiền mặt khiến Chấp hành viên khó xác minh chính xác nguồn thu nhập để áp dụng biện pháp trừ vào thu nhập theo Điều 76 Luật Thi hành án dân sự 2025.

Trong tình huống này, nếu kết quả xác minh cho thấy người phải cấp dưỡng chưa có điều kiện thi hành án, cơ quan thi hành án dân sự sẽ ra quyết định chưa có điều kiện thi hành theo Điều 38 Luật Thi hành án dân sự 2025 và tiếp tục xác minh định kỳ. Người được cấp dưỡng nên chủ động phối hợp cung cấp thông tin về nơi làm việc mới, tài khoản ngân hàng hoặc tài sản mới phát sinh của người phải cấp dưỡng ngay khi biết được, để rút ngắn thời gian xác minh lại của Chấp hành viên.

Yêu cầu thay đổi mức cấp dưỡng khi hoàn cảnh hai bên thay đổi

Một vướng mắc khác phát sinh khi mức cấp dưỡng được xác định trong bản án, quyết định không còn phù hợp với hoàn cảnh thực tế. Chẳng hạn, nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng tăng lên hoặc khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng có sự thay đổi đáng kể.

Theo khoản 2 Điều 116 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi có lý do chính đáng, mức cấp dưỡng có thể thay đổi. Việc thay đổi có thể do các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết.

Cần phân biệt yêu cầu thay đổi mức cấp dưỡng với yêu cầu thi hành khoản cấp dưỡng đã đến hạn. Cơ quan thi hành án tổ chức thi hành theo nội dung bản án, quyết định đang có hiệu lực; Chấp hành viên không có thẩm quyền tự mình thay đổi mức cấp dưỡng đã được Tòa án xác định.

Do đó, nếu mức cấp dưỡng hiện tại không còn phù hợp, người có quyền có thể yêu cầu Tòa án giải quyết việc thay đổi mức cấp dưỡng. Trong thời gian chưa có thỏa thuận mới hoặc bản án, quyết định mới có hiệu lực thay đổi nghĩa vụ, người phải cấp dưỡng vẫn phải thực hiện theo mức và phương thức đã được xác định trong bản án, quyết định hiện hành.

Dịch vụ luật sư hỗ trợ yêu cầu thi hành án cấp dưỡng

Luật Long Phan PMT hỗ trợ khách hàng trong các vụ việc chậm cấp dưỡng với các công việc sau:

• Rà soát bản án, quyết định của Tòa án và các tài liệu liên quan để xác định nghĩa vụ cấp dưỡng, thời điểm đến hạn và khoản cấp dưỡng còn chưa được thực hiện.
• Tư vấn thời hiệu và quyền yêu cầu thi hành án đối với từng khoản cấp dưỡng định kỳ đã đến hạn.
• Soạn thảo, hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ yêu cầu thi hành án, bao gồm đơn yêu cầu và các tài liệu chứng minh việc chưa thực hiện nghĩa vụ.
• Đại diện làm việc với cơ quan thi hành án dân sự, theo dõi quá trình tiếp nhận, ra quyết định và tổ chức thi hành án.
• Đề xuất biện pháp bảo đảm, cưỡng chế thi hành án phù hợp với điều kiện thực tế của người phải cấp dưỡng, như khấu trừ thu nhập, tiền trong tài khoản hoặc xử lý tài sản theo quy định pháp luật.
• Hỗ trợ cung cấp thông tin về điều kiện thi hành án, trong trường hợp người phải cấp dưỡng thay đổi nơi làm việc, nguồn thu nhập, tài khoản hoặc phát sinh tài sản.
• Tư vấn xử lý trường hợp cố tình trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng, bao gồm việc xem xét khả năng áp dụng chế tài hành chính hoặc trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật.
• Tư vấn thay đổi mức cấp dưỡng khi hoàn cảnh của người cấp dưỡng hoặc người được cấp dưỡng có sự thay đổi, trong trường hợp mức cấp dưỡng hiện tại không còn phù hợp.

Quý khách có nhu cầu đánh giá sơ bộ vụ việc vui lòng gửi hồ sơ qua email pmt@luatlongphan.vn hoặc Zalo 0939846973.

Câu hỏi thường gặp về cấp dưỡng bị chậm: Hướng dẫn yêu cầu thi hành án cho kỳ tiếp theo

Dưới đây là một số câu hỏi khách hàng thường đặt ra khi cấp dưỡng bị chậm và cần yêu cầu thi hành án cho kỳ tiếp theo. Các câu trả lời dựa trên Luật Thi hành án dân sự 2025 và các văn bản pháp luật liên quan hiện hành.

Kết luận

Cấp dưỡng bị chậm là vấn đề phổ biến nhưng hoàn toàn có hướng xử lý rõ ràng theo Luật Thi hành án dân sự 2025: người được cấp dưỡng có quyền yêu cầu thi hành án riêng cho từng kỳ đến hạn, với thời hiệu 05 năm tính độc lập cho mỗi kỳ, và có thể yêu cầu áp dụng biện pháp cưỡng chế trừ vào thu nhập hoặc tài sản nếu người phải cấp dưỡng không tự nguyện thực hiện. Trường hợp người phải cấp dưỡng cố tình trốn tránh, các chế tài hành chính và hình sự đi kèm còn tạo thêm áp lực buộc thực hiện nghĩa vụ. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ khách hàng rà soát hồ sơ và thực hiện thủ tục yêu cầu thi hành án khi chậm cấp dưỡng. Quý khách cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.

Bối cảnh vụ án làm phát sinh Án lệ 86/2026

Án lệ số 86/2026/AL xuất phát từ tranh chấp tín dụng giữa ngân hàng và doanh nghiệp, trong đó sau khi bản án đã có hiệu lực pháp luật, Cơ quan điều tra phát hiện và khởi tố người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp về hành vi có liên quan trực tiếp đến khoản vay đang là đối tượng tranh chấp.

Ngày 21/3/2011, Ngân hàng Q và Công ty T ký hợp đồng tín dụng hạn mức với tổng mức cam kết tối đa 300 tỷ đồng (trong đó hạn mức bảo lãnh tối đa 200 tỷ đồng) để tài trợ vốn lưu động, mở L/C nhập khẩu phục vụ sản xuất kinh doanh thép, phôi thép và than. Phát sinh tranh chấp, Ngân hàng Q khởi kiện Công ty T. Bản án kinh doanh, thương mại sơ thẩm số 15/2020/KDTM-ST ngày 22/8/2020 của Tòa án nhân dân quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội đã có hiệu lực pháp luật, buộc Công ty T trả cho Ngân hàng Q số tiền 535.605.196.882 đồng.

Sau khi bản án có hiệu lực, Cơ quan điều tra hình sự Bộ Quốc phòng khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với ông Đoàn Hồng D — người đại diện theo pháp luật của Công ty T — và bà Nguyễn Thị Thanh S về hành vi liên quan trực tiếp đến khoản vay nêu trên. Trên cơ sở này, Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội ban hành Quyết định kháng nghị tái thẩm số 23/2021/KN-KDTM ngày 10/12/2021, đề nghị Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội xét xử tái thẩm hủy toàn bộ bản án sơ thẩm nêu trên.

Nguồn của án lệ là Quyết định tái thẩm số 05/2022/KDTM-TT ngày 25/02/2022 của Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội. Án lệ số 86/2026/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 21/5/2026 và công bố theo Quyết định 162/QĐ-CA ngày 29/5/2026 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.

Sự kiện pháp lý nào được Án lệ 86/2026 xác định là căn cứ xem xét kháng nghị tái thẩm?

Quyết định khởi tố bị can đối với người đại diện theo pháp luật của bị đơn, cùng văn bản, tài liệu kèm theo của Cơ quan điều tra, là sự kiện pháp lý làm phát sinh căn cứ kháng nghị tái thẩm theo Án lệ 86/2026 đối với bản án dân sự, kinh doanh thương mại đã có hiệu lực buộc bị đơn trả nợ, khi hành vi bị khởi tố gắn trực tiếp với khoản nợ đã tuyên.

Theo nhận định của Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội tại Quyết định tái thẩm số 05/2022/KDTM-TT, hành vi của người đại diện theo pháp luật của Công ty T được Cơ quan điều tra hình sự Bộ Quốc phòng xác định là hành vi phạm tội — đây là tình tiết mới được phát hiện, có khả năng làm thay đổi cơ bản nội dung của Bản án kinh doanh, thương mại sơ thẩm số 15/2020/KDTM-ST, là căn cứ để kháng nghị vụ án theo thủ tục tái thẩm. Về mặt pháp lý, kết luận này dựa trên Điều 351, Điều 352 và khoản 1 Điều 353 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 — các điều khoản quy định về tính chất, căn cứ và việc thông báo tình tiết mới của thủ tục tái thẩm.

Điểm cần lưu ý là Án lệ số 86/2026/AL không tạo ra một căn cứ tái thẩm mới ngoài các căn cứ do Bộ luật Tố tụng dân sự quy định. Án lệ làm rõ việc áp dụng căn cứ “tình tiết mới được phát hiện” tại khoản 1 Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 vào tình huống có sự đan xen giữa quan hệ tín dụng dân sự và dấu hiệu tội phạm hình sự của chính người đại diện bên có nghĩa vụ trả nợ.

Vì sao quyết định khởi tố bị can là “tình tiết mới” theo Điều 352 BLTTDS 2015?

Để xác định quyết định khởi tố bị can có được xem là “tình tiết mới” làm căn cứ kháng nghị tái thẩm hay không, cần đối chiếu sự kiện này với các căn cứ tái thẩm được quy định tại Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Cụ thể, bốn nhóm căn cứ kháng nghị tái thẩm được phân biệt như sau:

Bốn nhóm căn cứ kháng nghị tái thẩm theo Điều 352 BLTTDS 2015 — sự kiện thuộc nhóm nào?

Theo quy định tại Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật chỉ bị kháng nghị theo thủ tục tái thẩm khi thuộc một trong 4 nhóm căn cứ luật định, không được tự ý mở rộng ngoài phạm vi này.

Án lệ 86/2026 áp dụng đúng nhóm căn cứ khoản 1 Điều 352 — quyết định khởi tố bị can là tình tiết quan trọng mà tại thời điểm xét xử sơ thẩm, cả Tòa án lẫn Ngân hàng Q đều không thể biết được, vì Cơ quan điều tra hình sự Bộ Quốc phòng chỉ ra quyết định khởi tố sau khi bản án đã có hiệu lực pháp luật.

Hành vi gian dối trong trả nợ bị khởi tố về tội gì, vì sao làm thay đổi bản chất tranh chấp?

Trong vụ án nguồn của Án lệ số 86/2026/AL, ông Đoàn Hồng D và bà Nguyễn Thị Thanh S bị Cơ quan điều tra hình sự Bộ Quốc phòng khởi tố về hành vi “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” theo khoản 4 Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2017. Cơ quan điều tra xác định ông Đoàn Hồng D có hành vi gian dối trong việc trả nợ, liên quan đến số tiền 86 tỷ đồng nợ gốc.

Điểm đáng chú ý là tại thời điểm giải quyết vụ án tín dụng, những tình tiết này chưa được biết đến. Sau khi bản án có hiệu lực, việc Cơ quan điều tra xác định hành vi có dấu hiệu tội phạm và ban hành quyết định khởi tố cùng các tài liệu liên quan đã tạo ra một tình tiết mới có khả năng ảnh hưởng đến việc xác định bản chất và hậu quả pháp lý của quan hệ tranh chấp. Vì vậy, Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội xác định đây là tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án và là căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm.

Tuy nhiên, cần phân biệt “khởi tố” với “kết luận có tội”. Việc một người bị khởi tố không đồng nghĩa với việc người đó đã bị xác định có tội bằng bản án hình sự có hiệu lực. Giá trị của quyết định khởi tố trong trường hợp này, theo Án lệ số 86/2026/AL, nằm ở việc đây là sự kiện pháp lý mới làm phát sinh căn cứ xem xét kháng nghị tái thẩm, chứ không phải bản thân quyết định khởi tố đã thay thế hoặc phủ nhận ngay nghĩa vụ được xác định trong bản án dân sự trước đó.

Do đó, Án lệ số 86/2026/AL không tạo thêm một căn cứ tái thẩm ngoài Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, mà làm rõ cách áp dụng căn cứ “tình tiết mới được phát hiện” trong trường hợp sau khi bản án có hiệu lực mới xuất hiện quyết định khởi tố bị can và tài liệu của Cơ quan điều tra có liên quan trực tiếp đến nội dung tranh chấp.

Thủ tục kháng nghị tái thẩm được thực hiện như thế nào sau khi phát hiện sự kiện pháp lý mới?

Sau khi phát hiện tình tiết mới có khả năng làm thay đổi cơ bản nội dung bản án, quyết định đã có hiệu lực, đương sự hoặc cơ quan có thẩm quyền phải thông báo bằng văn bản.

Ai có nghĩa vụ thông báo và ai có thẩm quyền kháng nghị tái thẩm?

Theo khoản 1 Điều 353 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự hoặc cơ quan, tổ chức, cá nhân khác phát hiện tình tiết mới của vụ án có quyền thông báo bằng văn bản cho người có thẩm quyền kháng nghị; trường hợp Viện kiểm sát, Tòa án phát hiện tình tiết mới thì phải thông báo bằng văn bản cho người có thẩm quyền kháng nghị quy định tại Điều 354 Bộ luật này.

Về thẩm quyền kháng nghị, khoản 1 và khoản 2 Điều 354 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung bởi khoản 18 Điều 1 Luật số 85/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/7/2025, gắn với việc tổ chức lại hệ thống Tòa án theo mô hình hai cấp) quy định:

• Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao kháng nghị tái thẩm đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và bản án, quyết định của Tòa án khác khi xét thấy cần thiết, trừ quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao;
• Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh kháng nghị tái thẩm đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân khu vực trong phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ.

Doanh nghiệp cần lưu ý rằng cơ cấu thẩm quyền nêu trên là mô hình áp dụng từ 01/7/2025 trở đi, khác với thời điểm phát sinh vụ việc gốc của Án lệ 86/2026 (khi hệ thống Tòa án còn tổ chức theo cấp huyện và cấp cao); trước khi soạn văn bản đề nghị kháng nghị, nên xác định đúng cấp Tòa án đã ra bản án bị đề nghị xem xét lại để gửi đúng địa chỉ có thẩm quyền, tránh mất thời gian chuyển đơn.

Thời hạn kháng nghị tái thẩm là bao lâu?

Thời hạn kháng nghị theo thủ tục tái thẩm là 01 năm kể từ ngày người có thẩm quyền kháng nghị biết được căn cứ kháng nghị quy định tại Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, theo Điều 355 Bộ luật này. Doanh nghiệp cần theo dõi sát tiến độ vụ án hình sự liên quan để đề nghị kháng nghị kịp thời trong mốc thời gian này, vì mốc 01 năm được tính từ thời điểm người có thẩm quyền biết được tình tiết mới, không phải từ ngày bản án dân sự có hiệu lực.

Hội đồng xét xử tái thẩm có thẩm quyền quyết định những gì?

Theo Điều 356 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Hội đồng xét xử tái thẩm có ba thẩm quyền:

• Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật;
• Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm lại;
• Hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ giải quyết vụ án.

Trong vụ việc làm phát sinh Án lệ 86/2026/AL, Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội đã chấp nhận Quyết định kháng nghị tái thẩm số 23/2021/KN-KDTM, hủy toàn bộ Bản án kinh doanh, thương mại sơ thẩm số 15/2020/KDTM-ST, giao hồ sơ vụ án cho Tòa án nhân dân quận Hai Bà Trưng giải quyết lại theo thủ tục sơ thẩm.

Vụ án dân sự được xử lý ra sao khi vụ án hình sự liên quan đang được điều tra?

Khi thụ lý lại vụ án sau khi bản án bị hủy theo thủ tục tái thẩm, nếu kết quả giải quyết vụ án hình sự có liên quan trực tiếp và cần thiết cho việc giải quyết vụ án kinh doanh, thương mại, Tòa án có thể tạm đình chỉ giải quyết vụ án để chờ kết quả giải quyết của cơ quan có thẩm quyền. Khi lý do tạm đình chỉ không còn, Tòa án phải ra quyết định tiếp tục giải quyết vụ án. Quy định này được đặt tại điểm d khoản 1 Điều 214 và Điều 216 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Theo Nhận định số [3] của Án lệ 86/2026/AL, khi thụ lý lại vụ án, Tòa án cấp sơ thẩm cần căn cứ điểm d khoản 1 Điều 214 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 để tạm đình chỉ giải quyết vụ án, chờ kết quả giải quyết vụ án hình sự đối với các bị can liên quan. Nếu hành vi phạm tội và khoản tiền vay theo hợp đồng tín dụng được xử lý theo pháp luật hình sự bằng bản án, quyết định có hiệu lực, Tòa án cấp sơ thẩm đình chỉ giải quyết vụ án kinh doanh, thương mại theo quy định tại điểm c khoản 1 Điều 192 và điểm g khoản 1 Điều 217 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 — điểm g khoản 1 Điều 217 dẫn chiếu các trường hợp trả lại đơn khởi kiện quy định tại khoản 1 Điều 192 sang áp dụng cho vụ án đã được Tòa án thụ lý.

Đối với doanh nghiệp là đương sự, cần lưu ý rằng việc bản án bị hủy để xét xử lại không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể tiếp tục ngay quá trình giải quyết tranh chấp. Nếu vụ án hình sự liên quan trở thành căn cứ phải chờ, thời gian giải quyết vụ án kinh doanh, thương mại có thể kéo dài theo tiến độ xử lý của vụ án hình sự. Trong thời gian tạm đình chỉ, Thẩm phán vẫn có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc việc khắc phục lý do dẫn đến tạm đình chỉ để đưa vụ án ra giải quyết trong thời gian sớm nhất.

Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi rơi vào tình huống tương tự Án lệ 86/2026?

Doanh nghiệp là bên có quyền lợi trong bản án dân sự, kinh doanh, thương mại đã có hiệu lực cần chủ động theo dõi các diễn biến mới có liên quan đến giao dịch, khoản nợ và hành vi của bên đối tác. Khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu hình sự liên quan trực tiếp đến nội dung bản án, doanh nghiệp nên lưu giữ và cung cấp đầy đủ tài liệu cho cơ quan có thẩm quyền, đồng thời đánh giá liệu sự kiện mới có đáp ứng điều kiện kháng nghị tái thẩm theo Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và hướng dẫn áp dụng tại Án lệ số 86/2026/AL hay không.

Khi phát hiện đối tụng/bị đơn có dấu hiệu hình sự sau khi đã thắng kiện dân sự, doanh nghiệp cần làm gì?

Doanh nghiệp nên chủ động cung cấp thông tin, phối hợp với Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát khi phát hiện dấu hiệu tội phạm liên quan trực tiếp đến khoản nợ đã được tuyên trong bản án dân sự, đồng thời lưu giữ đầy đủ tài liệu chứng minh mối liên hệ giữa hành vi hình sự và nội dung bản án để làm cơ sở đề nghị xem xét kháng nghị theo khoản 1 Điều 353, Điều 354, Điều 355 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Nếu có căn cứ cho rằng đã xuất hiện tình tiết mới thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, doanh nghiệp có quyền thông báo bằng văn bản cho người có thẩm quyền kháng nghị theo Điều 353 Bộ luật này. Việc thông báo cần kèm theo tài liệu chứng minh tình tiết mới và phân tích mối liên hệ giữa tình tiết đó với nội dung bản án đã có hiệu lực.

Doanh nghiệp cũng cần theo dõi thời điểm người có thẩm quyền kháng nghị biết được căn cứ kháng nghị, bởi theo Điều 355 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, thời hạn kháng nghị theo thủ tục tái thẩm là 01 năm kể từ thời điểm này.

Giới hạn áp dụng của Án lệ 86/2026 — không phải mọi vụ khởi tố đều là căn cứ tái thẩm

Án lệ chỉ xác lập nguyên tắc khi quyết định khởi tố bị can gắn trực tiếp với hành vi làm phát sinh nghĩa vụ đã tuyên trong bản án và có khả năng làm thay đổi cơ bản nội dung bản án đó; đơn tố giác hoặc tin báo tội phạm chưa dẫn đến khởi tố không đương nhiên là căn cứ kháng nghị tái thẩm theo Án lệ 86/2026.

Do đó, trường hợp doanh nghiệp mới chỉ gửi đơn tố giác, tin báo về tội phạm hoặc cơ quan có thẩm quyền mới đang xác minh, điều tra thì không thể mặc nhiên kết luận đã có căn cứ kháng nghị tái thẩm theo Án lệ 86/2026/AL. Cần xem xét cụ thể tính chất của thông tin mới, mức độ xác thực của tài liệu, mối liên hệ với nội dung bản án và khả năng làm thay đổi cơ bản kết quả giải quyết vụ án theo Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Kinh nghiệm thực tế xử lý các vụ việc có đan xen tố tụng dân sự và hình sự

Qua các hồ sơ tố tụng dân sự có yếu tố hình sự đan xen mà Luật Long Phan PMT từng tham gia bảo vệ quyền lợi cho bên được thi hành án, điểm cơ quan có thẩm quyền thường soi kỹ nhất không phải là việc có quyết định khởi tố hay không, mà là mức độ gắn kết giữa hành vi bị khởi tố với chính khoản nghĩa vụ đã tuyên trong bản án dân sự — nếu hồ sơ đề nghị kháng nghị không chứng minh rõ được mối liên hệ này bằng tài liệu cụ thể (quyết định khởi tố, kết luận điều tra, văn bản xác minh của cơ quan điều tra viện dẫn đúng số hợp đồng, số tiền, thời điểm phát sinh nghĩa vụ), người có thẩm quyền kháng nghị thường yêu cầu bổ sung hoặc trả hồ sơ, kéo dài thêm thời gian xử lý.

Một sai lầm khác khiến hồ sơ bị kéo dài là doanh nghiệp tự đánh giá “hành vi gian dối rõ ràng” dựa trên cảm nhận chủ quan mà không có văn bản chính thức của Cơ quan điều tra, trong khi Điều 353 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 yêu cầu việc thông báo tình tiết mới phải bằng văn bản và có căn cứ xác minh cụ thể. Khác biệt giữa quy định trên giấy và cách áp dụng thực tế còn thể hiện ở việc nhiều doanh nghiệp không lường trước bước tạm đình chỉ theo điểm d khoản 1 Điều 214 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 sau khi vụ án được thụ lý lại, dẫn đến kỳ vọng sai về thời điểm thực sự thu hồi được tài sản.

>>> Xem thêm: Mẫu đơn đề nghị xét xử tái thẩm vụ án dân sự [CẬP NHẬT 2026]

Dịch vụ luật sư hỗ trợ thủ tục tái thẩm tại Luật Long Phan PMT

Luật Long Phan PMT hỗ trợ doanh nghiệp trong các vụ việc liên quan đến Án lệ 86/2026/AL, đặc biệt khi bản án dân sự đã có hiệu lực nhưng sau đó phát sinh tình tiết mới liên quan đến vụ án hình sự của đối tác hoặc người đại diện theo pháp luật của bị đơn.

Các công việc luật sư thực hiện gồm:

• Rà soát bản án và hồ sơ vụ án: Kiểm tra bản án, quyết định dân sự đã có hiệu lực và đối chiếu với diễn biến, tài liệu của vụ án hình sự liên quan.
• Đánh giá căn cứ kháng nghị tái thẩm: Phân tích quyết định khởi tố, hành vi bị khởi tố và mức độ liên quan trực tiếp đến nghĩa vụ đã được tuyên trong bản án để xác định khả năng áp dụng Điều 352 BLTTDS 2015 và Án lệ 86/2026/AL.
• Xác định và chuẩn bị tình tiết mới: Rà soát quyết định khởi tố, tài liệu của Cơ quan điều tra và các chứng cứ liên quan; đánh giá khả năng chứng minh đây là tình tiết quan trọng có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án.
• Soạn văn bản thông báo tình tiết mới: Soạn văn bản thông báo gửi người có thẩm quyền kháng nghị, trình bày diễn biến vụ việc, căn cứ pháp lý và tài liệu chứng minh theo Điều 353, Điều 354 BLTTDS 2015.
• Theo dõi thời hạn kháng nghị: Theo dõi thời hạn 01 năm kể từ khi người có thẩm quyền biết được căn cứ kháng nghị và cập nhật tiến độ xem xét hồ sơ để hạn chế nguy cơ bỏ lỡ thời hạn.
• Đại diện làm việc với cơ quan có thẩm quyền: Đại diện hoặc hỗ trợ doanh nghiệp làm việc với Tòa án, Viện kiểm sát và các cơ quan liên quan trong quá trình xem xét kháng nghị và giải quyết vụ án theo thủ tục tái thẩm.
• Tư vấn xử lý vụ án sau khi được chấp nhận kháng nghị: Phân tích khả năng bản án được giữ nguyên, hủy để xét xử lại hoặc đình chỉ; đồng thời tư vấn phương án bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp trong quá trình giải quyết tiếp theo.

Quý doanh nghiệp có nhu cầu đánh giá sơ bộ vụ việc vui lòng gửi hồ sơ qua email pmt@luatlongphan.vn hoặc Zalo 0939846973.

Câu hỏi thường gặp về căn cứ kháng nghị tái thẩm theo Án lệ 86/2026/AL: Sự kiện pháp lý mới?

Dưới đây là một số câu hỏi doanh nghiệp thường đặt ra khi tìm hiểu căn cứ kháng nghị tái thẩm theo Án lệ 86/2026. Các câu trả lời dựa trên quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và nội dung án lệ đã được công bố.

Kết luận

Căn cứ kháng nghị tái thẩm theo Án lệ 86/2026 mở ra hướng xử lý quan trọng cho doanh nghiệp khi bản án dân sự đã có hiệu lực nhưng sau đó phát sinh dấu hiệu hình sự liên quan trực tiếp đến khoản nghĩa vụ đã tuyên, song không phải mọi trường hợp khởi tố đều đương nhiên đủ điều kiện áp dụng. Doanh nghiệp cần xác định đúng mối liên hệ giữa hành vi bị khởi tố với nội dung bản án, theo dõi sát thời hạn 01 năm và chuẩn bị hồ sơ thông báo tình tiết mới đầy đủ căn cứ pháp lý. Luật Long Phan PMT sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp đánh giá hồ sơ và tư vấn phương án kháng nghị tái thẩm phù hợp. Quý doanh nghiệp cần tư vấn cụ thể có thể liên hệ hotline 1900636387 để được hỗ trợ kịp thời.