به جای مقدمه

لیلی های لیبرال ، نامی که بر این دفتر شعر نهاده ام ، در نگاه نخست ترکیبی متناقض نما و پارادوکسیکال به دیده می آید و گونه ای از ستیزِ ناسازها و مفهوم های ناهمگون را در آن می توان یافت؛ از سویی لیلی، نماد عشقِ انحصاری و اسطوره ایست و از سوی دیگر لیبرال، صفتی که بیانگر تنوع و تکثر در دوست داشتن/ عشق ورزی است .

می توانید به جایِ لیلی های لیبرال، بگویید “مجنون های لیبرال”. لیلی و مجنونش خیلی توفیری ندارد . این را هم بگویم که لیبرال را بر خلاف نگاه و رویکرد مرسوم در جامعۀ ایرانی، اصلا به معنای منفی یا سیاسی اش به کار نبسته ام ! بلکه منظورم چنان که در ادامه خواهد آمد، اشاره به روزگاری است که در آن دورۀ “مجنون بازی” و “لیلی سازی” به سر آمده و  بلانسبتِ چند استثنای رو به زوال، هم “مجنون” ها از شش جهت سر و گوششان می جُنبد و هم “لیلی” ها، دلبرانِ یک سر و هزار سودا شده اند!

برخلاف عشق اسطوره­ایِ انحصارگرا، در عشق از نوع لیبرال، به جای آن که به معشوقی یگانه تا آخرین نفس و با تمام قوا عشق ورزیده شود کوشش بر آن است که “افرادِ بیشتری را به میزانِ کمتر دوست داشته باشند” تا ضریبِ وقوعِ خطرات و مخاطرات نیز به حداقل برسد! …

صد البته این حرف و حدیث ها و پرسش ها، چیزی از ارزش اندوهبارِ عشق (علیه السلام) نخواهد کاست .

آنچه می خواهم به جای مقدمه بنویسم، تأملات و  پرسش هایی ست که خود در سالیان اخیر دربارۀ مفهوم عشق و انواع و اطوار آن داشته ام یا در این کتاب و آن جریده خوانده و دیده[۱] و در اینجا صورتبندی کرده ام.

شاید پس از خواندنِ این سطرها، خواننده، به هیچ پاسخی در باب پرسش های طرح شده نزدیک نشود، اما چه باک از فقدان پاسخ! که عشق، خود پرسشی مهیب و هول انگیز است که  سخن گفتن از آن اگر نگوییم ناممکن، اما دشوار می نماید. عاشقانِ بزرگِ تاریخ، بویژه آنان که گاهی از معرض این طوفان کناره جسته و به شرح واقعه  پرداخته اند، نیز چندان در تبیین چند و چون این حادثه توفیقی نیافته اند و ناخرسند هم نبوده اند؛ از این بابت که باور داشته اند همان سزاوارتر که این اوراق به آب دریا شسته شود؛ چرا که ” درس عشق در دفتر نباشد ” .

- تعریف عشق در عین حال که مصادیق آن بی شمار است ، دشوار به نظر می رسد. حتی تحلیل و  تقلیل آن به محبت مفرط، علاقه، مهربانی، شیفتگی و … هم به لحاظ ابهام مفهومی این اصطلاحات، ما را به سر منزلی روشن دلالت نخواهد کرد.

-  عاشقان و شارحانِ مفهوم و پدیدۀ عشق نیز به این نکته آگاه بوده و به زبان های مختلف گفته اند که ” سخن عشق نه آن است که آید به زبان ” و “مشکل عشق، نه در حوصلۀ دانش ماست”. و  بالاخره این که عشق، “آمدنی” است نه آموختنی.اگر از بار ادبی این سخنان بگذریم . می شود نتیجه گرفت که این گروه به جد معتقدند که در مجادلۀ عقل باعشق ، رقیبِ عقلگرا،  بخاطر محدودیت در تجربۀ عینی احوال و اذواق عاشقانه ، حقِ داوری در این باب را ندارد

-   قُدما، عشق را به دو نوع حقیقی و مَجازی تقسیم می -کردند. نخستین کسی که این تفکیک را صورتبندی کرد، افلاطون( در رساله های فدروس و مهمانی) بود. بعدها این تقسیم بندی در بین متفکران  مسلمان نیز رواج عام یافت و برای دفع خطر مقدر؛ یعنی نفیِ مُطلقِ عشقِ مَجازی، آن را پلِ نیل به عشق حقیقی بر شمردند. صد البته معانی و مصادیق عشق مجازی هم اندک شمار نبوده و از عشق انسانی آغاز شده و در بیکرانه های ناپیدای دل گستردگی می یافت. چنان که عین القضات همدانی در تمهیدات می گوید: “جانم فدای کسی باد که پرستندۀ شاهد مجازی باشد. که پرستندۀ شاهد حقیقی خود نادر است. اما گمان مبر که محبت نفس را می گویم که شهوت باشد بلکه محبت دل می گویم و این محبت دل نادر بوَد”

مولانا هم که در ابتدای مثنوی از نقدِ عشق­های مجازی و ” عشق هایی کز پی رنگی بود” آغاز کرده، در غزلیات منظور خود را بهتر توضیح داده ، معتقد است که عشق های زمینی، حتما و حکما، مَدخل و مقدمه ای برای نیل به عشقِ حقیقی خواهد بود؛ شبیه شمشیری چوبین که خداوند به مثابه شمشیر زنی ماهر، به کودکان و شاگردان خُردِ خود می دهد تا مشق جنگ کنند و چون کار آزموده شدند شمشیر پولادین عشق خود را به آن ها می سپارد.

- چرا و چگونه عشق ورزی به مفاهیم عاشقانۀ لاهوتی ، قدسی و مجرد ، باعث تحقیر زیبایی های عینی و زمینی و روابط انسانی شده است؟ و هر دو سویۀ بحث دچار مشکل گردیده است؛ در این فرایند،  از سویی، روابط انسانی، با فریب و ستم و تزویر و ریاکاری مشمئز کننده ای (چنان که می بینیم) آمیخته شده و از سوی دیگر برخی از مفاهیم قدسی نیز فاقد هر گونه خاصیت، اثرگذاری و کارآمدی عینی در زندگی ما شده است!

- بالاخره تکلیف ما در برابر تبیین نسبتِ ” زندگی زناشویی” ، به مثابه پدیده ای  واقعی و عینی، با “عشق” چیست؟ از سویی، عشق، در مقام تحقق ذهنی، یعنی بر تراشیدنِ بُتی ستایش برانگیز و شمایلی اساطیری ( از موجودی عینی با محدودیت های انسانی) است؛ بتی زیبا  که در مواجهه با تبرِ واقعیت های متصلب انسانی به زودی و سادگی در هم شکسته می شود! و بر همین مبنا، فراوانند متفکرانی که معتقدند برای تدارکِ زندگی مشترک، به” دوست داشتن ها و همدلی‌های معقول و متوازن” بیشتر نیاز داریم، تا به “شورمندی‌های عاشقانه”. چرا که وصال معشوق، سبب” ویرانی و فروپاشی آن انگاره‌ای می‌شود که عاشق در افق اندیشگی خود پدید آورده است”. ولی تکلیفِ عشق در این میانه چه می شود؟

-  عشق بنا بر تحلیل غالب، معلول و میوۀ طلب است و محرومیت . به دیگر سخن، عاشق، در غیاب مدلولی برای شور عاشقانۀ خود و عدم دسترسی به معشوق ، ناگزیر از پناه بردن به معبد خیال و تأویل عاشقانۀ همان اندک مایه ای از  صدا یا صورتی ( برق دو چشم  سیاه یا آواز خلخال ِ پای و …)  است که  از معشوق در جان او نقش بسته بود.  بنا بر این مدعا آنچه اصالت و اعتبار دارد عشق است ، نه معشوق . عشق ، جان عاشق را در بوتۀ سودا می نهد و در غیبت معشوقی معمولی همچون دیگر آدمیان، خداوندگاری با تیشۀ خیال خود بتراشد و سپس خود در برابر آن به سجده بیفتد!

آیا آنچه گفته آمد، می تواند دلیلی بر این باشد که عشق با مختصات منحصر به فردش، متعلق به جهان پیشامدرن است و در جهان مدرن و پسامدرن ، عاشقی کردن با آن ویژگی ها، دشوار و بلکه ناممکن است؟

- عشق یا شرایط عاشقانه ؟ آیا با یک رویکرد استقرایی (البته نه از نوع تام) می توان گفت که در قلمرو زمین، بیش از آن که چیزی به نام عشق وجود داشته باشد ، شرایط عاشقانه وجود دارد و هر شرایط عاشقانه ای تا شروع شرایط عاشقانۀ بعدی ادامه می یابد؟ ایا می توان گفت که هر شرایط عاشقانه ای ، جزئی از رازهای عشق را بر ما گشوده و منکشف می دارد؟ آیا با توجه به زمانمند و کرانمند بودن شرایط عاشقانه ، می توان از آن ایدئولوژی ساخت؟ و در قالب های  مشخصی تئوریزه کرد؟

- آیا عشق ، همان فریب خوردگی ما از هورمون ها و ژن های خاصی نیست؟ و چنان که برخی از روانشناسان( که تعدادشان رو به فزونی است) برای عشق سه مرحله پیشنهاد نموده اند: شهوت (ناشی از هورمونهای جنسی استروژن و تستسترون) ، مجذوبیت( ناشی از هورمون های  آدرنالین، دوپامین و سروتونین) و تعلق( نشأت گرفته از هورمون های اکسیتوسن و واسوپرسین) ، ایجاد و تکوین هر کدام از این مراحل را باید  به وجود هورمونها و مواد شیمیایی خاصی مشروط دانست؟ از یاد نبریم که چند سالی است که به برکت پژوهش های میدانی و تجربی، ژنِ عشق و حتی طول مدت بقا و دوام آن نیز کشف شده و قابل تخمین است!

- با کمی توضیح، پرسش دیگری هم می توان طرح کرد :  آیا با نگاه کردن به زیبایی ها، ما زیبایی به دست نمی آوریم بلکه زیبایی های درونمان را  ازدست می دهیم؟  هر کدام از ما حتما به خاطر می آوریم لحظاتی را که  پس از عبور از کنار زیبایی ها، به طرز غریبی، احساسِ خلأ کرده ایم، لحظاتی که حس می کنیم چیزی از ما کنده شده، چیزی را جا نهاده ایم . آیا چنین است که ما با دیدن زیبایی آتش در پنبه زار دل خود می زنیم و حرارت وگرمای عشق ناشی از گداختن بی وقفۀ دل خود ماست، نه زیبایی های دیگران؟ و  زیبایی های بیرونی سایه و خاطره ای از زیبایی های درون ما بوده  و زیبایی های دل خودمان را به ما یادآوری می کنند؟ آیا وقتی ما عاشق کسی می شویم، یعنی عاشق پاره ای از زیبایی های روح خودمان می شویم که در هزارتوی حجاب ها و پرده های جسمانی گم شده است؟  چرا اینهمه تفاوت سلیقه در بارۀ زیبایی وجود دارد؟ آیا یکی از پاسخ های این پرسش در این نکته نهفته نیست که دلِ هرکس با دل دیگری متفاوت است و هر دلی پاره های مفقود و پنهان خود را درصورت و سیرت کسی دیگر می جوید؟

- عشق ، حلال است یا حرام ؟ شاید طرح این پرسش در بادیِ امر به شوخی شبیه باشد، اما پرسشی جدی و جنجال انگیز است. آیا عشق را اگر از مقولۀ افعالِ غیر ارادی بدانیم، می شود گفت که عشق هم ؛مثل خواب دیدن و خیلی کارهای ناخواستۀ دیگر ، مشمولِ حکم حلیّت و حرمت نخواهد شد و از دایرۀ حکمرانی فقهی خارج خواهد گردید؟

- آیا عشق / شرایط عاشقانه ، معلول تصادف و حوادث پیش پا افتاده نیست؟ حوادثی که جسمانیت و تجسد عینیِ زیبایی (اعم از درونی و بیرونی) نقطۀ عزیمت آن به شمار آمده و در ادامه به  وقایع/ نتایج متفاوت و پیش بینی پذیری منجر می گردد؟

- اساسا جسمانیت چه نقش و جایگاهی در شکل گیری عشق ها یا شرایط عاشقانه دارد؟ آیا می توان گفت که جسمانیت باعث تلطیف عشق و تقلیل جنبه های انتزاعی (و گاه خشونت بار) [۲] آن می شود؟ کمی دقیق تر شویم؛ آیا اساسا عشق / شرایط عاشقانه، فارغ از جسمانیت و تجسد، قابل تصور یا تأسیس خواهد بود؟ از یاد نبریم که حتی در عشق های عرفانی و دینی هم باز شمایل ها و تمثال ها ( از شمایل های متنوع مسیح و بودا و قدیسان ادیان گرفته تا مکان هایی  مشخص و قدسی مثل کعبه و کلیسا و …) کارکرد ویژه ای دارند و این پدیده با توجه به نیازِ ذاتیِ آدمی به تجسم و تجسُّد معشوق در شکلِ شخص یا شیئی قابل توجیه است.

- در نقطۀ مقابل این دیدگاه ، چگونه می توان رأی ادیبان، صوفیان و عارفانِ زن ستیز/ زن گریز و خوار نگری و بی اعتنایی به زنان را تحلیل کرد؟ هراسِ تاریخی از زن ، و  تعریف و تقلیلِ زن به پدیده ای رمزناک، مجهول و ترسبار، و چنان که فروید گفته است؛ ” قارّه­ای تاریک” سابقه­ای سخت طولانی دارد. ناامیدی از برقراری پیوند و رابطۀ عاطفی پایدار با زنان، در شاهکارهای ادب کلاسیک به خلقِ شخصیت هایی مثل سودابه منجر شده است. در ادبیات صوفیانه هم با اندکی تأمل می توان دریافت که صوفیان و عارفان تا چه پایه و مایه، از زنان در هراس و گریز بوده اند و مؤونتِ زن و فرزند و اسیرِ عیال و فرزند شدن و غمِ فرزند و نان و جامه  را مانع رهایی و رستگاری  و سِیر در ملکوت  می دانسته اند!

- آیا یکی از مهم ترین دلایلِ رجوع بی شمار آدمی به “عشق ” این نیست که وی پیش و بیش از آن که کنشگرِ معرفتی باشد، کنشگر غریزی است  و عشق به مثابۀ دل انگیز ترین و بدوی ترین شکل غریزه، باعث جلب و جذب مرد و زن به سمت و سوی خود بوده است؟

- با این تفاصیل، چرا کند وکاو در باب موضوع جنسیت معشوق یکی از مباحث جنجال بر انگیز و بی سرانجام در فهم و تحلیل و نقد شاعران و عارفان ایرانی است؟ فارغ از علاقۀ وافر و بیمارگونۀ  ما ایرانیان به تأویل موسّع  و فرا زمینی، آیا حقیقتا می توان مصداقِ معشوق را، در بخش چشمگیری از اشعار ، به معشوق فرا زمینی ارجاع داد ؟علاوه برمناقشه پذیر بودن امکان این مسأله ، اساسا احراز و اثبات آن از (دیدگاه نتیجه گرایانه یا فایده گروانه)، چقدر مطلوب است؟ و چه کمکی به بهبود مناسبات انسانی یا رفاه معنوی مخاطبان می کند؟ ( بگذریم از این لطیفه که برخی از آثارِ عرفانی هم خاستگاهی زمینی و غیر عرفانی داشته اند و بعدها طیِ شرایط ویژه،به  مصداقِ ضرب المثلِ “روغنِ ریخته را نذر شاهچراغ کردن” وقفِ خانقاهِ عرفان و مقاماتِ سلوک شده اند که از آن جمله می توان به ” ترجمان الاشواق” ابن عربی؛  که عاشقانه ایست برای معشوقِ زمینی و اصفهانی (چنان که افتد و دانی) ایشان ! اشاره کرد.

این شوخ چشمی ، زمانی بیشتر به دیده می آید که گاهی دُمِ خروس ِ “معشوق مذکر”و تغزل به اَمرَدان خوش چهره و نوخط در ادب فارسی[۳] ، سوگندهایِ غلیظ و شدیدِ مدّعیانِ عشقِ عرفانی را باور ناپذیرتر جلوه می دهد! حال چه بپذیریم که این معشوقِ مذکّر وجود و ظهور خارجی داشته است، یا دلایل و توجیه های دیگری بتراشیم ،آیا می توان در یک ارزیابی نه چندان شتابزده به این حکم رسید که معشوق ایده آل شعر کهن فارسی ، زن نبوده و در خوش بینانه ترین حالت، هم ایازِ محمود، هم شیرینِ نظامی و هم گُردآفریدِ فردوسی، مردانی با آرایش و بزک یا نقابی زنانه اند!؟

البته می توان حکم به معذوریتِ شاعران داد و  برخی از این ابیات را به ضرب و زورِ تاویل و تفسیرِ بی در و پیکر،به معشوقی به نام حکمت و معنویت و … پیوند زد اما انصاف باید داد که در این میدانِ غریب ،تعریفِ “زبان”؛ به عنوان سیستمی ناگزیر از نشانه ها را باید به  بادهای فراموشی بسپاریم!

-  راستش را بخواهید آنچه باعث خلق این نوشتار شد، مواجهۀ من با داستانواره ای به نام “باغ آبسرواتوار” اثر دکتر علی شریعتی ( در مجموعۀ هبوط در کویر) بوده است. این داستان برایم هم خاطره آمیز و هم شگفتی آور بود. اما نمی توانم از ایراد این نقد شاگردانه و جسورانه در بارۀ باغ آبسرواتوار ،صرف نظر کنم و با تسامح می توان گفت که مسألۀ زن برای شریعتی نه به عنوان گفتمانی فمینیستی (که تابع جنسیت و هویت زنانه است) بلکه به عنوان یک مسالۀ اجتماعی مرتبط با مفاهیم ایدئولوژیک ،سیاسی و آرمانی مطرح بود. بدیهی است که نیازها، اقتضائات ، الگوها و آرمان های رویکرد انقلابی ، با جامعۀ پساانقلابی متفاوت بوده و نیازمندِ نقد جدی و بنیادی است. در داستان باغ آبسرواتوار، علیرغم لطافت ادبی و مفهومی داستان که مغایر فضاهای بستۀ ایدئولوژیک است،با این همه رسوبات این رویکرد به خوبی دیده می شود. علتِ عشق راوی داستان به دختر ، حزن موجود در نگاه وی بوده و در پایان داستان، خندۀ وی باعث نفرت و انزجار راوی می شود! البته این مفهوم ساده در زرورق تعابیر دلکش شاعرانه و عرفانی پیچیده شده تا خیلی در ذائقۀ مخاطبان ناخوشایند ننماید. ولی راستش را بخواهید واقعیت همین است. همان واقعیتی که بزرگ علوی هم ، کتاب ” چشم هایش” را برای بیان آن نوشته است!

غرض من اصلا بحث و ارزشداوری یا نفی پاره ای از  دیدگاه های ارزشمندِ شریعتی دربابِ زنان نیست. اما   دربارۀ حال پس از سه دهه ، هنوز جای این پرسش خالی است که آیا معیارهای زیبایی شناختی و ارزشی دربارۀ زن و عشق، همان است که شریعتی و بزرگِ علوی مطرح کرده اند؟

شاید لیلی های لیبرال، دفتر شعرِ درخوری نباشد، اما از این جهت که حس می کنم  شاید آیینه ای باشد برای بازتاباندن پاره هایی شکسته از “هویت چهل تکۀ” انسان معاصر و نگاه متزلزل و شکستۀ وی به عشق، و به قول مولانا” نقد حالِ ما” می تواند بود ، چاپ این ورق پاره ها را بر خاموشی و فراموشی آن ترجیح دادم .

حرفِ واپسینِ این نوشتار در باب عشق را، به بیانِ گزارۀ هفتم از رسالۀ فلسفی- منطقیِ ویتگنشتاین اختصاص می دهم که دربارۀ امر قدسی گفته بود :

از کنارِ آنچه نمی توان درباره اش سخن گفت، باید خاموش عبور کرد …

عبدالحمید ضیایی

تهران – بهار ۱۳۸۹