نویسنده: ابوعائشه محمد اسحاق صالحی

زنده شدن پس از مرگ

بخش: ۲۷

روح چیست؟

حالا که موضوع استقلال یا عدم استقلال روح بیان گردید، مناسب است در مورد خود روح نیز مقداری بحث کنیم تا بدانیم که اصلاً روح چه است و به چه معانی اطلاق می‌شود؟ آیا کسی می‌تواند به کنه آن برسد و یا خیر؟ دیدگاه علما در این باره چه است؟

برای این‌که مقداری بیشتر با معنی لغوی روح آشنا شویم مناسب است گذری داشته باشیم بر مشهورترین معاجم و قاموس:

در فرهنگ لغت «العین» که یکی از قدیمی‌ترین و مشهورترین فرهنگ‌ها است در مورد روح چنین آمده است: «الرُّوحُ: النَّفْسُ التي يحيا بها البدن. يقال: خرجت رُوحُهُ، أي: نَفْسُه، ويقال: خَرَجَ فيُذَكُّرُ، والجميعُ أرواحٌ؛ ترجمه: روح به معنای نفسی است که بدن به وسیلۀ آن زنده می‌شود. عرب‌ها می‌گویند: روحش خارج شد؛ یعنی نفس رفت و برخی نیز فعل آن را به صورت مذکر استفاده کرده‌اند و جمع آن ارواح است.»^[1]

در فرهنگ لغت «المحکم والمحیط الأعظم» چنین آمده است: «والرُّوحُ: النَّفس، تذكر وتؤنث؛ روح به معنای نفس است و به دو صورت مذکر و مؤنث استفاده می‌شود.»^[2]

در فرهنگ لغت «تاج العروس» دربارۀ روح به طور تفصیل بحث شده است که ما در این‌جا به بخشی از آن می‌پردازیم: «الرُّوحُ بالضّمّ” النّفْسُ. وفي التّهذيب: قال أَبو بكرٍ بنُ الأَنبارِيّ: الرُّوح والنَّفْسُ واحدٌ غير أَن الرُّوح مذكَّر والنَّفْس مُؤنَّثة عند العرب… أَبو الهيثم يقول: الرُّوح إِنّما هو النَّفَس الّذي يَتنفَّسُه الإِنسانُ وهو جارٍ في جميع الجَسدِ فإِذا خَرجَ لم يتنفَّسْ بعْدَ خُروجه فإِذا تَمَّ خُرُوجُه بقِي بَصَرُه شاخِصاً نَحْوَه حتَّى يُغَمَّضَ وهو بالفارِسِيّة “جان” “يُذكَّر”، “ويُؤَنَّث”؛ روح به ضم راء به معنای نفس است. ابوبکر بن انباری در کتاب تهذیب گفته است: روح و نفس هردوتا یکی هستند، البته روح در نزد عرب‌ها مذکر است و نفس مؤنث و ابوالهیثم می‌گوید: مراد از روح همان نفسی است که انسان تنفس می‌کند و آن در تمام بدن انسان در جریان است و وقتی از بدن انسان خارج شود دیگر نفس نمی‌کشد و وقتی بیرون شود، چشمان انسان به طرف بالا خیره می‌شوند تا این‌که بسته شوند و آن را در فارسی «جان» می‌نامند، هم مذکر استفاده می‌شود و هم مؤنث.»^[3]

یکی از موضوعات مهم این است که آیا نفس و روح باهم یکی هستند و یا دو چیز متغایر؟

صاحب کتاب «الروح» در این باره می‌نویسد: «مردم دربارۀ این که مسمی روح و نفس یکی است و یا هر کدام با دیگری فرق دارد، با هم اختلاف دارند. جمهور می‌گویند که مسمای هر دوی‌شان یکی است و برخی می‌گویند که نفس و روح دو چیز کاملاً متغایر هستند.»^[4]

روح را به این خاطر روح می‌گویند که به وسیلۀ آن بدن انسان زنده می‌شود و انسان در قید حیات می‌ماند.^[5]

البته باید دانست که روح غیر از این معنی (که با بدن مرتبط است و با موت از آن جدا می‌شود و نفس نام دارد) به معانی دیگری نیز می‌آید که در ذیل به برخی از معانی اطلاق‌شدۀ آن می‌پردازیم:

۱.    روح به هوایی که از بدن خارج می‌شود و یا هوایی که در آن داخل می‌شود، نیز اطلاق می‌گردد؛

۲.    روح به بخاری که از درون قلب بیرون شده و در اعماق رگ‌ها جریان دارد، اطلاق می‌شود؛

۳.    روح بر حضرت جبرئیل ^{علیه‌الصلاةوالسلام} اطلاق می‌گردد. الله متعال می‌فرماید: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ»^[6]؛ ترجمه: فرود آورده است آن را فرشتۀ امانت‌دار (جبرئیل).»

۴.    روح بر آن‌چیزی که خداوند متعال اولیا و دوستان خود را با آن کمک و نصرت می‌کند، اطلاق می‌شود. الله متعال می‌فرماید: «أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ»^[7]؛ ترجمه: آنانند که نوشته است (خدا) در دل‌های‌شان ایمان را و یاری داده است آن‌ها را به روحی از [سوی] خود.»

۵.    روح بر روحی اطلاق می‌شود که خداوند متعال حضرت عیسی ^{علیه‌الصلاة‌والسلام} را به وسیلۀ آن تأیید و کمک نمود.^[8] الله متعال در این مورد می‌فرماید: «إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ»^[9]؛ ترجمه: [یاد کن] آن‌گاه که گفت: الله: ای عیسی پسر مریم، یاد کن نعمت مرا بر خودت و بر مادرت، آن‌گاه که تأیید کردم تو را به روح‌القدس (جبرئیل)»^[10]

یادآوری: با وجود تمام توضیحات بازهم دربارۀ ماهیت، کُنه و حقیقت روح هیچ کس آگاهی ندارد؛ زیرا روح چیزی است که الله متعال آن را به خود اختصاص داده و علم آن را بر همگان مخفی نگاشته است. الله متعال در قرآن کریم چه زیبا دربارۀ روح می‌فرماید: «وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا»^[11]؛ ترجمه: و می‌پرسند از تو دربارۀ روح؛ بگو: روح از امر پروردگار من است و داده نشده‌اید از این دانش جز اندکی.» لذا بهتر است که ما برای به دست آوردن و فهمیدن حقیقت و ماهیت آن تلاش نکنیم بلکه آن را برای خداوند متعال واگذار نماییم.

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post زنده شدن پس از مرگ «بخش: ۲۷» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: ابوعائشه محمد اسحاق صالحی

زنده شدن پس از مرگ

بخش: ۲۶

پیش درآمد: در بخش‌های قبلی به برخی از مهم‌ترین شبهاتی که توسط منکرین معاد مطرح شده بود، پرداختیم. از آن‌جایی‌که این شبهات هم‌چنان مطرح می‌شوند، در این بخش نیز تلاش می‌کنیم ادامۀ همان شبهات را بیان کنیم.

شبهۀ پنجم: استقلال روح

مادی‌گرایان باور دارند که وجود زندگی دیگر پس از مرگ هیچ اصل و اساسی نداشته و عاری از صحت است و دلیل آن، نابودشدن و فنای نفس است. وقتی انسان می‌میرد، کارش تمام می‌شود و در نتیجه هیچ زندگی دیگری بعد از موت نیست. ارنست هیگل می‌گوید: «اگر به ماده از دیدگاه عقل بنگریم به گونه‌ای که از تأثیر دین دور باشیم، خواهیم دید که اعتقاد به جاودانگی کاملاً با حقایق تکامل و توسعه سازگار نیست… وی سپس می‌افزاید: وقتی تاریخ عقیده را بررسی کنیم در می‌یابیم که باور به جاودانگی موضوعی است که نزد علما هیچ جایگاهی نداشته است.»^[1]

در نتیجه از این سخن‌شان چنین نتیجه می‌گیریم که اساساً بازگشتی برای نفس وجود ندارد و اگر چنین باشد طبیعی است که یکی از نتایج این دیدگاه آن است که آن اعتقادات، ناگزیر از محدودۀ عقل خارج شمرده شوند.

او در توضیح این مطلب می‌گوید که انسان همۀ کوشش خود را صرف می‌کند تا خلأیی را که از میان رفتن ایمان به قوانین طبیعت در درون او پدید آورده است، پر کند و برای پر کردن این خلأ از هر وسیله‌ای استفاده می‌کند. در نتیجه آن اعتقاد را به عنوان پایۀ نهایی قرار می‌دهد، در حالی‌که پیش از آن در میدان رشد علمی هیچ اساس و بنیانی نداشت. مقصود او از بیان این سخن، عقاید دینی است.^[2]

پاسخ به شبهه

قبل از همه باید دانست که این شبهه یک شبهۀ واهی و بی‌اساس است و ما در ذیل تلاش می‌کنیم آن را با دلایل پاسخ بدهیم.

۱.    آن‌چه را که این گروه و کسانی که بر مسیرشان در حرکت هستند، بیان می‌کنند نوعی از خواهشات نفسانی، هوا و هوس است.

انکار زندگی دیگر به دلیل این‌که نفس فانی بوده و با جسم مرتبط است؛ یعنی با وجود آن یافت می‌شود و در صورت نبود آن معدوم می‌گردد، فرضیۀ محض است که هیچ‌گونه صحتی ندارد، بلکه می‌توان گفت که این گمان محض است؛ زیرا این ادعای بدون دلیل است.

۲.    این افراد در ادعاهای خود بر عملیات کالبدشکافی که از دیدگاه‌شان نشان می‌دهد روح وجود ندارد، استناد می‌کنند و می‌گویند وقتی که روح وجود ندارد، پس اصلاً معادی در کار نیست و این ادعای‌شان نیز باطل است؛ زیرا ندیدن دلیلی بر نبودن نیست و این از یک ناحیه و از ناحیۀ دیگر، انسان مرکب از دو بخش است: بخش مادی و بخش روحی و آن‌چه قابل تجربه است همان بخش اول است نه بخش دوم و این آن‌چیزی است که پروفیسور دوکاس آن را ثابت کرده است: «او در نهایت به باور به وجود زندگی دیگری ‌رسید؛ زیرا او هنگام جست‌وجو و تحقیق شواهد زیادی یافت که بر وجود روح در داخل انسان تأکید می‌کرد، موضوعی که او را واداشت در نهایت به زندگی و آخرت ایمان بیاورد.»

۳.    ذاتی که انسان را پدید آورد و او را بسیار زیبا آفرید و شکل و صورتش را برابر کرد و به او شگفتی‌های خلقت و تقدیر را بخشید، پس این ذات بدون شک، توانایی دارد که آن‌چه را آفریده دوباره احیاء و اعاده کند و مردگان را بر انگیزد و استخوان‌ها را درحالی‌که پوسیده و از بین رفته‌اند، زنده کرده و بازگرداند.^[3]

۴.    آیات و احادیث زیادی وجود دارند که ثابت می‌کنند روح بعد از فنای بدن هم‌چنان وجود دارد، از آن جمله این حدیث رسول‌الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} در مورد ارواح شهیدان «ارواح شهیدان در شکم پرندگان سبزرنگ هستند… و در بهشت به سیر و سیاحت می‌پردازند»^[4]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی 

The post زنده شدن پس از مرگ «بخش: ۲۶» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: ابوعائشه محمد اسحاق صالحی

زنده شدن پس از مرگ

بخش: ۲۵

شبهۀ سوم: استبعاد (بعید دانستن)

گرچه این موضوع به صورت خلاصه در بخش‌های گذشته و به ویژه در بخش عوامل انکار زنده شدن پس از مرگ بیان شد؛ اما چون در بسیاری از کتاب‌ها به عنوان یکی از شبهات منکرین زنده شدن پس از مرگ مطرح است؛ لذا ما نیز آن را دوباره ذکر می‌کنیم. هدف از این شبهه این است که برخی از منکرین فعلی با مشرکینی که در صدر اسلام موضوع زنده شدن پس از مرگ را انکار کردند و آن را قبول نداشتند هم‌نظر شده و مسیر آنان را پیش گرفته‌اند.

این شبهه، یکی از شبهاتی است که منکرین زنده شدن پس از مرگ آن را مطرح نموده‌اند؛ زیرا آنان در طرح این شبهه بر مسیر آبا و اجداد خود حرکت کرده و از آنان تقلید کرده‌اند و محض تغییر عقیده از این موضوع، برای‌شان بسیار دشوار و سخت بوده است؛ زیرا این منکرین، مشاهده نکرده‌اند که مردگان بعد از دفن‌شان زنده ‌شوند و از قبرهای‌شان بلند شوند تا به آنان دربارۀ جهان دیگر خبر بدهند و موضوع دیگر این که آنان مشاهده می‌کنند که میت را چند روز بعد از مردن، کرم‌ها می‌خورند و او به خاک و استخوان‌های پوسیده تبدیل می‌شود، پس چگونه متصور است که بعد از مردن باری دیگر برگردد؟!

قرآن کریم این شبهۀ آنان را چنین مطرح کرده است: «وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ  لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ»^[1]؛ ترجمه «و گفتند آنانی که کفر ورزیدند: آیا زمانی که خاک شویم و پدران ما (نیز)، آیا ما حتما بیرون آورده‌شدگانیم (از زمین) به درستی که وعده داده‌شدیم این را (هم) ما و (هم) پدران ما  پیش از این؛ نیست این مگر افسانه‌های پیشینیان.»

پاسخ به شبهه

در پاسخ به این افراد باید گفت که خداوند متعال در آیات فراوانی موضوع زنده شدن پس از مرگ را بیان نموده است و آن را امر حتمی و وعدۀ قطعی دانسته است که باید محقق شود و صراحتاً به آنان چنین پاسخ داده است:

«وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُون»^[2]؛ ترجمه: «و سوگند خوردند به الله سخت‌ترین سوگند‌های‌شان (که) برنمی‌انگیزد الله کسی را که می‌میرد. آری وعده‌ای است بر او (وعده‌ای) حق، ولی بیشتر مردمان نمی‌دانند.»

خداوند متعال دربارۀ زعم و پندار کفار دربارۀ زنده شدن پس از مرگ می‌فرماید: «زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ»^[3]؛ ترجمه: «کافران می‌پندارند که هرگز زنده و برانگیخته نخواهند گردید! بگو: چنین نیست که می‌پندارید، به پروردگارم سوگند! زنده و برانگیخته خواهید شد، سپس از آن کارهایی که انجام داده‌‌اید با خبرتان خواهند کرد و این کار برای خدا آسان است.»

امروزه نیز ما به کسانی‌که چنین شبهاتی مطرح می‌کنند و بر مسیر گذشتگان خود حرکت می‌کنند، می‌گوییم: آیا به نظر شما خداوندی که انسان را از عدم آفرید، در بازآفرینی انسان‌ها عاجز می‌ماند؟ عقل‌های خود را مقداری به کار بیندازید و در این موضوع بیندیشید!

شبهۀ چهارم: نگرانی و اضطراب ناشی از معاد

نگرانی درونی‌ای که انسان، هنگام سخن گفتن دربارۀ زنده شدن پس از مرگ با آن مواجه می‌شود. این شبهه، جزو شبهاتی است که طرف‌داران مکتب مادیت آن را مطرح کرده‌اند. آنان می‌گویند که فکر کردن دربارۀ آخرت انسان را با نگرانی درونی و ترس مبتلا می‌سازد. در این مورد یکی از فلاسفه، بحثی مطرح کرده و نظر خود و پیروان خود را چنین بیان داشته است. رسل می‌گوید: «ترس از جهنم، همواره -حتی تا امروز- کم‌وبیش منبع نگرانی و اندوه شدید بوده است و بسیاری از آرامش‌ها و دل‌داری‌هایی را که ایمان به جادوانگی روح به انسان می‌بخشد، از بین برده است. انگیزۀ نجات دیگران از آتش جهنم، گاه به صورت نوعی آزار و فشار جلوه کرده است؛ زیرا اگر یک بدعت‌گذار، مردم را به گمراهی بکشاند و سبب شود لعنت بر آنان نازل گردد، در این صورت هیچ درجه‌ای از عذاب را نمی‌توان ستم دانست، مادامی که این عذاب برای جلوگیری از آن لعنت هولناک به کار گرفته شود.»

پاسخ به این شبهه

در پاسخ به این افراد می‌گوییم که ایمان به روز آخرت نه تنها باعث نگرانی و وحشت نمی‌شود، بلکه برعکس تمام چیزهایی است که آنان باور دارند. ایمان به روز آخرت باعث سعادت و خوش‌بختی فرد و جامعه می‌شود، البته باید دانست تنها این مورد نیست، بلکه ایمان به روز آخرت، انسان را از ترس رهایی می‌بخشد و دروازۀ بسیاری از آرزوها و خواسته‌ها را برایش می‌گشاید.

به همین خاطر است که انسان برای برآورده‌شدن پاداش ابدی‌ای که در این دنیا به آن دست نیافته است، چشم دوخته است. برای این‌که اسباب عدالت در وجدان انسان محقق شود، باید روزی باشد که در آن، حق از باطل متمایز گشته و حق به صاحب آن برسد. به همین دلیل ایمان به روز آخرت از یک ناحیه ضرورت اخلاق بوده و از سوی دیگر ضرورتی رفتاری است.^[4]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post زنده شدن پس از مرگ «بخش: ۲۵» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: عبدالحی لیان

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش: ۹۱

الگوهای تربیتی در داستان لقمان حکیم ^{علیه‌السلام}

آیا لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بود؟

قول دوم: لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بود.

برخی از علما مانند عکرمه، سدی، شعبی و قتاده ^{رحمهم‌الله} بر این باور بوده‌اند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بوده است.^[1]

دیدگاه راجح

حافظ ابن کثیر^{رحمه‌الله} پس از نقل اقوال پیشین می‌گوید: این روایات، برخی به‌صراحت نبوت لقمان ^{علیه‌السلام} را نفی می‌کنند و برخی دیگر نیز بر همین معنا دلالت دارند؛ زیرا برده بودن او با مقام نبوت سازگار نیست؛ چرا که پیامبران ^{علیهم‌الصلاةوالسلام} معمولاً از خاندان‌ها و نسب‌های شناخته‌شدۀ قوم خود برگزیده می‌شدند. از همین‌رو، جمهور سلف بر این باورند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده است.^[2]

سپس ابن کثیر^{رحمه‌الله} دربارۀ روایتی که از عکرمه ^{رحمه‌الله} نقل شده می‌گوید: این روایت را ابن جریر و ابن ابی‌حاتم ^{رحمه الله} نقل کرده‌اند؛ اما در سند آن جابر بن یزید جعفی وجود دارد که راوی ضعیفی است، و الله داناتر است.^[3]

بنابراین، دیدگاه مشهور و مورد قبول بیشتر دانشمندان اسلامی آن است که حضرت لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده، بلکه بنده‌ای صالح، حکیم و برخوردار از حکمت الهی بوده است.

حکمت لقمان

الله متعال حضرت لقمان ^{علیه‌السلام} را به نعمت بزرگ «حکمت» سرافراز ساخت. چنان‌که در قرآن کریم می‌فرماید:

«وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ»^[4]؛ ترجمه: و به‌راستی ما به لقمان حکمت عطا کردیم (و به او گفتیم) که شکر الله را به‌جا آور، و هرکس شکر گزارد، همانا به سود خویش شکر می‌گزارد، و هرکس ناسپاسی کند، پس بی‌گمان الله بی‌نیاز و ستوده است.

این آیه نشان می‌دهد که حکمت، نعمتی الهی و موهبتی بزرگ از جانب الله متعال است که انسان را به شناخت حق، شکرگزاری و عمل صالح رهنمون می‌سازد.

عبدالله بن عباس ^{رضی‌الله‌عنهما} حکمت را چنین تفسیر کرده است: حکمت عبارت است از عقل، فهم و فراست.^[5] یعنی انسان حکیم کسی است که دارای اندیشۀ درست، درک عمیق و قدرت تشخیص صحیح میان حق و باطل باشد.

مجاهد ^{رحمه‌الله} نیز می‌گوید: حکمت عبارت است از عقل، فهم دینی و درست‌گویی در سخن.^[6]

بر اساس این دیدگاه، حکمت تنها دانستن معلومات نیست؛ بلکه توانایی استفادۀ صحیح از علم، سخن سنجیده و تصمیم‌گیری درست را نیز شامل می‌شود.

راغب اصفهانی ^{رحمه‌الله} می‌گوید: حکمت عبارت است از رسیدن به حق از راه علم و عقل. سپس توضیح می‌دهد: حکمت نسبت به الله متعال، به معنای آفرینش دقیق و استوار موجودات و قرار دادن هر چیز در جای مناسب آن است. و نسبت به انسان، به معنای شناخت درست موجودات، انجام کارهای نیک و عمل بر اساس حقیقت می‌باشد.^[7] وی می‌گوید این همان ویژگی بزرگی است که الله متعال حضرت لقمان ^{علیه‌السلام} را بدان توصیف کرده است.^[8]

امام نووی ^{رحمه‌الله} پس از بررسی سخنان دانشمندان دربارۀ حکمت می‌گوید: حکمت، دانشی است همراه با استواری، شناخت الله متعال، بینش نافذ، تهذیب نفس، شناخت حق، عمل به حق و دوری از پیروی هوا و باطل.^[9]

بر اساس این تعریف، حکمت تنها معلومات ذهنی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از: علم صحیح، اخلاق نیکو، بصیرت، تزکیۀ نفس، و عمل بر اساس حقیقت می‌باشد.

ازهمین‌رو، شخص حکیم کسی است که هم حق را بشناسد و هم در زندگی بر اساس آن عمل کند.

ابوبکر بن دُرید می‌گوید: هر سخنی که تو را پند دهد، از بدی بازدارد، به فضیلت دعوت کند یا از زشتی نهی نماید، حکمت به‌شمار می‌رود.^[10]

به همین دلیل، پیامبر اکرم ^{صلی‌الله‌علیه‌‌وسلم} فرمودند: همانا برخی از اشعار، حکمت هستند. یعنی گاهی در شعر و سخنان ادبی نیز معانی عمیق، اندرزهای سودمند و حقایق حکیمانه‌ای وجود دارد که انسان را به سوی خیر و فضیلت راهنمایی می‌کند. ^[11]

بنابراین، حکمت لقمان ^{علیه‌السلام}، تنها دانش نظری نبود؛ بلکه ترکیبی از ایمان، عقل، بصیرت، اخلاق، شکرگزاری، شناخت حق و عمل صالح بود. به همین سبب، الله متعال نام او را در قرآن کریم جاودانه ساخت و سخنانش را نمونه‌ای از تربیت، اندرز و هدایت برای انسان‌ها قرار داد.

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام «بخش: ۹۱» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: ابوعائشه محمد اسحاق صالحی

زنده شدن پس از مرگ

بخش: ۲۴

شبهۀ دوم: شبهۀ آکل و مأکول

در رستاخیز که خداوند متعال انسان را با همین بدن مادی باز می‌گرداند و به اصطلاح هم جسم انسان و هم روح انسان باز می‌گردد، در این صورت این اشکال پیش می‌آید که اگر بدن انسان خاک شد و به وسیلۀ درختان جزء گیاه و میوه‌ای گردید و انسان دیگری آن را خورده و جزء بدن او شد، یا فی‌المثل اگر در سال‌های قحطی، انسانی از گوشت بدن انسان دیگری تغذیه کند، به هنگام رستاخیز، اجزای خورده شده، جزء کدام یک از دو بدن خواهد گردید؟ اگر جزء بدن اول گردد، بدن دوم ناقص می‌شود و اگر به‌عکس جزء دوم باقی بماند، اولی ناقص یا نابود خواهد شد.

پاسخ به شبهه‌

گرچه می‌گویند برای این شبهه، پاسخ‌های گوناگونی نقل شده است. اما پاسخ درست به این شبهه خیلی مهم و ضروری است؛ زیرا بعضی از دانشمندان که نتوانسته‌اند پاسخ قانع‌کننده‌ای بیابند آیات مربوط به معاد جسمانی را توجیه و تأویل کرده‌اند و شخصیت انسان را منحصر به روح و صفات روحی او دانسته‌اند همان‌گونه که قبلاً بیان گردید. در ذیل می‌خواهیم به نقل از کتاب «مجموعه‌ای کامل از عقاید اهل سنت» این شبهه را پاسخ بدهیم؛ پاسخی که با توجه به آیات قرآن کریم با علم روز نیز سازگار باشد.

۱-   می‌‌دانیم که اجزاء بدن انسان بارها از زمان کودکی تا هنگام مرگ عوض می‌شوند، حتی سلول‌های مغزی با این که از نظر تعداد کم و زیاد نمی‌شوند باز از نظر اجزاء عوض می‌گردند؛ زیرا از یک طرف تغذیه می‌کنند و از سوی دیگر تحلیل می‌روند و این خود باعث تبدیل کامل آن‌ها با گذشت زمان است، خلاصه این که در مدتی کمتر از ده سال تقریبا هیچ یک از ذرات پیشین بدن انسان باقی نمی‌ماند. ولی باید توجه داشت که ذرات قبلی به هنگامی که در آستانۀ مرگ قرار می‌گیرند همۀ خواص و آثار خود را به سلول‌های نو و تازه می‌سپارند، به همین دلیل خصوصیات جسمی انسان از رنگ و شکل و قیافه گرفته، تا بقیۀ کیفیات جسمانی، با گذشت زمان ثابت هستند، و این نیست مگر به خاطر انتقال صفات به سلول‌های تازه.

بنابراین آخرین اجزای بدن هر انسانی که پس از مرگ تبدیل به خاک می‌شود دارای مجموعۀ صفاتی است که در طول عمر کسب کرده و تاریخ گویائی است از سرگذشت جسم انسان در تمام عمر!

۱-   درست است که اساس شخصیت انسان را روح انسان تشکیل می‌دهد، ولی باید توجه داشت که روح همراه جسم پرورش و تکامل می‌یابد و هر دو در یکدیگر تأثیر متقابل دارند و لذا همانطور که دو جسم از تمام جهات با هم شبیه نیستند دو روح از تمام جهات با هم شباهت نخواهند داشت. به همین دلیل هیچ روحی بدون جسمی که با آن پرورش و تکامل پیدا کرده نمی‌تواند فعالیت کامل و وسیع داشته باشد؛ لذا در رستاخیز باید همان جسم سابق باز گردد تا روح با پیوستن به آن فعالیت خود را در یک مرحلۀ عالی‌تر از سر گیرد و از نتایج اعمالی که انجام داده بهره‌مند شود.

۳-   هر یک از ذرات بدن انسان تمام مشخصات جسمی او را در بر دارد، یعنی اگر به راستی هر یک از سلول‌های بدن را بتوانیم پرورش دهیم تا به صورت یک انسان کامل درآید آن انسان تمام صفات شخصی را که این جزء از او گرفته شده دارا خواهد بود. مگر روز نخست یک سلول بیشتر بود؟ همان یک «سلول نطفه» تمام صفات او را در برداشت و تدریجا از راه تقسیم به دو سلول تبدیل شد، و دو سلول به چهار سلول، به همین ترتیب تمام سلول‌های بدن انسان به وجود آمدند، بنابراین هر یک از سلول‌های بدن انسان شعبه‌ای از سلول نخستین می‌باشد که اگر همانند او پرورش بیابد انسانی شبیه به او از هر نظر خواهد ساخت که عین صفات او را دارا باشد.

اکنون با درنظر گرفتن مقدمات سه‌گانۀ فوق به پاسخ اصل ایراد می‌پردازیم: آیات قرآن صریحاً می‌گوید: آخرین ذراتی که در بدن انسان در هنگام مرگ وجود دارد روز قیامت به همان بدن باز می‌گردد، بنابراین اگر انسان دیگری، از او تغذیه کرده، این اجزاء از بدن او خارج شده و به بدن صاحب اصلی بر می‌گردد تنها چیزی که در اینجا خواهد بود این است که لابد بدن دوم ناقص می‌شود، ولی باید گفت در حقیقت ناقص نمی‌شود بلکه کوچک می‌شود؛ زیرا اجزای بدن او در تمام بدن دوم پراکنده شده بود که به هنگامی که از آن گرفته شد به همین نسبت مجموع بدن دوم لاغر و کوچک‌تر می‌شود، مثلاً یک انسان شصت کیلویی که چهل کیلو از وزن بدن خود را که مال دیگری بوده از دست خواهد داد تنها بدن کوچکی به اندازۀ کودکی از او باقی می‌ماند.

ولی آیا این موضوع می‌تواند مشکلی ایجاد کند؟ مسلماً نه؛ زیرا این بدن کوچک تمام صفات شخص دوم را بدون کم و کاست در بر دارد و به هنگام رستاخیز همچون فرزندی که کوچک است و سپس بزرگ می‌شود پرورش می‌یابد، و به صورت انسان کاملی محشور می‌گردد، این نوع تکامل و پرورش به هنگام رستاخیز  هیچ اشکال عقلی و نقلی ندارد.

آیا این پرورش هنگام رستاخیز فوری است یا تدریجی؟ بر ما روشن نیست، اما اینقدر می‌دانیم هر کدام باشد هیچ اشکالی تولید نمی‌کند و در هر دو صورت مسئله حل شده است.  تنها در اینجا یک سؤال باقی می‌ماند و آن این که تمام بدن انسانی از اجزاء دیگری تشکیل شده باشد در آن صورت تکلیف چیست؟

اما پاسخ این سؤال نیز روشن است که چنین چیزی اصولاً محال می‌باشد؛ زیرا مسئلۀ آکل و مأکول فرع بر این است که بدنی اول موجود باشد و از بدن دیگر تغذیه کند و پرورش یابد و با توجه به این موضوع ممکن نیست تمام ذرات بدن اول از بدن دوم تشکیل گردد، باید بدنی قبلاً فرض کنیم تا از بدن دیگری بخورد؛ بنابراین بدن دیگر حتماً جزء او خواهد شد نه کل او.

با توجه به آنچه گفتیم روشن می‌شود که معاد جسمانی با همین بدن هیچ‌گونه اشکالی تولید نمی‌کند و ما نیازی به توجیه آیاتی که صریحاً این مطلب را ثابت کرده است، نداریم.^[1]

امام رازی^{رحمه‌الله} می‌فرماید: «آن‌چه در حشر اجساد معتبر است این‌که اجزای اصلی باقی ماندۀ آنان از آغاز عمر تا پایان آن، بازگردانده شوند نه آن‌چه با تغذیه به دست آمده باشد. پس آن‌چه در آکل و مأکول بازگردانده می‌شوند اجزای اصلی هستند که عبارت از خود انسان می‌باشند نه آن‌هایی که تبدیل شده‌اند؛ زیرا همین اجزا هستند که از آغاز تا پایان عمر باقی مانده‌اند.»^[2]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post زنده شدن پس از مرگ «بخش: ۲۴» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: عبدالحی لیان

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش: ۹۰

الگوهای تربیتی در داستان لقمان حکیم ^{علیه‌السلام}

حضرت لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} یکی از شخصیت‌های برجسته و اسرارآمیز تاریخ اسلامی است که نام او با حکمت، اندیشه و تربیت پیوند خورده است. قرآن کریم با یادکرد از «حکمت لقمان ^{علیه‌السلام}» جایگاه علمی و معنوی او را آشکار ساخته و سخنان وی را به‌عنوان نمونه‌ای از تربیت الهی و خرد انسانی نقل کرده است.

با این‌همه، دربارۀ اصل، نسب و زمان زندگی او میان مؤرخان و مفسران اختلاف‌نظرهای فراوانی وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که هر گروه بر پایۀ روایات و نقل‌های تاریخی، دیدگاهی متفاوت ارائه کرده‌اند.

این اختلاف‌ها نه تنها از اهمیت شخصیت لقمان ^{علیه‌السلام} نمی‌کاهد، بلکه نشان‌دهندۀ گستردگی توجه دانشمندان مسلمان به شناخت زندگی و جایگاه او در تاریخ انبیاء و حکماء است.

ازاین‌رو، بررسی اقوال مختلف دربارۀ نسب و عصر زندگی لقمان، بخشی مهم از مطالعات تاریخی و تفسیری در میراث اسلامی به‌شمار می‌رود.

اصل و نسب لقمان حکیم ^{علیه‌السلام}

دانشمندان دربارۀ اصل، نسب و زمان زندگی حضرت لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} اختلاف نظر دارند.

ابن وهب ^{رحمه‌الله} گفته است: لقمان ^{علیه‌السلام}، خواهرزادۀ حضرت یوسف ^{علیه‌السلام} بود.^[1]

مقاتل ^{رحمه‌الله} نیز گفته است: او پسرخالۀ حضرت یوسف ^{علیه‌السلام} بوده است.

گروهی دیگر از اندیشمندان گفته‌اند که وی از فرزندان آزر بوده و نیز گفته شده است که او برادرزادۀ حضرت ابراهیم ^{علیه‌السلام} بوده است.^[2]

علامه آلوسی ^{رحمه‌الله} می‌گوید: اکثر دانشمندان بر این باورند که لقمان ^{علیه‌السلام} در زمان حضرت داود^{علیه‌السلام} زندگی می‌کرده است.^[3]

به نظر می‌رسد این دیدگاه، صحیح‌تر و پذیرفتنی‌تر باشد؛ زیرا از انس بن مالک ^{رضی‌الله‌عنه} روایت شده است که گفت: لقمان ^{علیه‌السلام} نزد حضرت داود^{علیه‌السلام} بود، در حالی‌که داود^{علیه‌السلام} زره می‌بافت.

داود^{علیه‌السلام} با دست خویش حلقه‌های زره را می‌پیچید و لقمان ^{علیه‌السلام} با شگفتی به آن می‌نگریست و می‌خواست دربارۀ آن سؤال کند؛ اما حکمت او مانع می‌شد که بی‌جا پرسش نماید.

هنگامی که داود^{علیه‌السلام} ساختن زره را به پایان رساند، آن را پوشید و فرمود: چه زره نیکویی برای جنگ است! آنگاه لقمان ^{علیه‌السلام} گفت: سکوت، خود نوعی حکمت است و عمل‌کنندگان به آن اندک‌اند؛ من می‌خواستم از تو بپرسم، اما سکوت کردم تا این‌که خودت مرا بی‌نیاز ساختی.^[4]

حافظ ابن حجر^{رحمه‌الله} پس از نقل این روایت می‌گوید: این روایت به‌صراحت دلالت دارد که لقمان ^{علیه‌السلام}، هم‌عصر حضرت داود^{علیه‌السلام} بوده است.

وی همچنین یادآور می‌شود که ابن جوزی در کتاب «التلقیح» لقمان ^{علیه‌السلام} را پس از حضرت ابراهیم و پیش از حضرت اسماعیل و اسحاق ^{علیهم‌الصلاةو‌السلام} ذکر کرده است؛ اما دیدگاه درست همان است که لقمان ^{علیه‌السلام} در عصر حضرت داود ^{علیه‌السلام} می‌زیسته است.

امام طبری و دیگران نیز از مجاهد ^{رحمهم‌الله} نقل کرده‌اند که لقمان ^{علیه‌السلام} در زمان حضرت داود ^{علیه‌السلام}، قاضی بنی‌اسرائیل بوده است.^[5]

آیا لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بود؟

دانشمندان سلف دربارۀ حضرت لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} اختلاف‌نظر داشته‌اند که آیا او پیامبر بوده یا بنده‌ای صالح و حکیم بدون مقام نبوت؟ در این زمینه دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده که مشهورترین آن‌ها دو قول است:

قول نخست: لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبود، بلکه بنده‌ای صالح و حکیم بود.

اکثر علما بر این باورند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده، بلکه مردی صالح، حکیم و دارای تقوا و معرفت الهی بوده است.

واحدی می‌گوید: بیشتر دانشمندان بر این عقیده‌اند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده است.^[6]

برخی دیگر از مفسرین از جمله علامه قرطبی ^{رحمه‌الله} بر این نظر است: دیدگاه صحیح آن است که لقمان ^{علیه‌السلام} مردی حکیم بود که الله متعال به او حکمت عطا کرده بود.^[7]

ابن کثیر^{رحمه‌الله} می‌گوید: مشهور نزد جمهور علما این است که لقمان ^{علیه‌السلام}، حکیم و ولیّ صالح بوده و پیامبر نبوده است.^[8] وی همچنین می‌افزاید: لقمان ^{علیه‌السلام} مردی صالح، اهل عبادت، سخن نیک و دارای حکمت بزرگ بود.^[9]

علامه آلوسی ^{رحمه‌الله} نیز می‌گوید: لقمان ^{علیه‌السلام} مردی صالح و حکیم بود و پیامبر نبود.^[10]

امام نووی از امام ابواسحاق ثعلبی ^{رحمه‌ماالله} نقل می‌کند: دانشمندان اتفاق دارند که لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده است؛ مگر عکرمه که به تنهایی گفته است لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بوده است.^[11]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام «بخش: ۹۰» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: عبدالحی لیان

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش: ۸۹

آموزه‌های تربیتی داستان حضرت عیسی ^{علیه‌السلام} و مریم ^{رضی‌الله‌عنها}

آموزۀ پنجم: حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها}، الگو و اسوۀ زنان پاکدامن و عبادت‌پیشه

در کناره‌گیری حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها} از خانوادۀ خویش و روی‌آوردن او به عبادت در بخش شرقی مسجد الاقصی، و نیز در ماجرای ورود حضرت جبرئیل ^{علیه‌السلام} بر او (درحالی‌که در خلوت عبادت بود) آن هم در سیمای انسانی خوش‌چهره و زیبا، درس‌ها و پیام‌های تربیتی عمیقی نهفته است. هنگامی که مریم ^{رضی‌الله‌عنها} با دیدن او فرمود: «إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيًّا»^[1]؛ ترجمه: من از تو به خدای رحمان پناه می‌برم، اگر پرهیزگار هستی.

او در حقیقت، با یادآوری خداوند، طرف مقابل را به تقوا و ترس از عذاب الهی فراخواند. سپس جبرئیل ^{علیه‌السلام} او را آگاه ساخت که فرستادۀ خداوند است و مأمور شده تا به فرمان الهی، پسری پاکیزه به او عطا کند.

در همۀ این صحنه‌ها، آموزه‌ای روشن برای دختران و زنان وجود دارد: اینکه باید همّت و توجه اصلی خویش را صرف عبادت خداوند یکتا کنند و پیوند خود را با پروردگار، از طریق انجام واجبات شرعی و پایبندی به اخلاق اسلامیِ برگرفته از قرآن و سنت حضرت محمد^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} استوار سازند.

این داستان همچنین نشان می‌دهد که زن مؤمن باید در آشکار و نهان زندگی، اهل تقوا، حیا، خوف و خشیت الهی باشد. حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها} در خلوت خویش تنها بود و هیچ‌کس جز خداوند با او نبود. در چنین شرایطی، مردی خوش‌سیما بر او وارد شد؛ درحالی‌که او نمی‌دانست آن شخص، جبرئیل ^{علیه‌السلام} است. با این همه، نخستین واکنش او پناه بردن به خداوند و بیدار کردن حس تقوا و وجدان در مخاطب بود، تا مبادا آسیبی به او برسد.

این رفتار، دلیل روشنی بر پاکی درون، شدت ورع، عفت و ایمان اوست؛ زیرا حتی اندک گرایش یا تمایلی نسبت به آن مرد در ذهن و قلبش خطور نکرد. افزون بر این، سخن او نشان‌دهندۀ شدت اعتماد و پناهندگی‌اش به خداوند و تلاشش برای جلب رحمت و حفاظت ویژۀ الهی بود.^[2]

ازاین‌رو، بر پدران، مادران و مربیان لازم است که نسل نو را بر پایۀ عمل صالح، ترس از خداوند، دوری از حرام در همۀ شکل‌های آن، پناه بردن به خداوند، و پاکی ظاهر و باطن (چه در نهان و چه در آشکار) تربیت کنند. چنین تربیتی است که انسان را در برابر لغزش‌ها و فتنه‌ها استوار و محفوظ نگه می‌دارد.

آموزۀ ششم: خانواده‌هایی که صلاح و نیکوکاری در آنان استمرار یابد، مشمول عنایت و کرامت ویژۀ الهی می‌شوند.

خداوند متعال در قرآن کریم، خاندان عمران را به‌عنوان نمونه‌ای از یک خانوادۀ پاک، مؤمن و صالح معرفی کرده است؛ خاندانی که صلاح و ایمان در نسل‌های آنان استمرار یافت و به همین سبب، مورد عنایت، لطف و اکرام ویژۀ الهی قرار گرفتند.

سوره‌ای بزرگ از قرآن به نام «آل‌عمران» نازل شده است؛ سوره‌ای که آن‌حضرت ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} آن را «زهراوین» (دو سورۀ نورانی) نامیده‌اند.

در این سوره، شأن و منزلت این خاندان کریم بیان شده تا روشن گردد که هرگاه صلاح و تقوا در خانواده‌ای تداوم پیدا کند، خداوند آن خانواده را به کرامت‌ها و الطاف شگفت‌انگیز اختصاص می‌دهد.

همچنین خداوند، خلاصه و برگزیدۀ این خاندان، یعنی حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها} را در سوره‌ای مستقل به نام «مریم» یاد کرده است؛ سوره‌ای که نوزدهمین سورۀ قرآن کریم است و در آن، زندگی، پاکی، صبر و استقامت این بانوی بزرگوار به‌تفصیل بیان شده است. این سوره تا قیامت، چراغ راه زنان مؤمن خواهد بود؛ زنانی که اگر در معرض طعنه، تهمت، آزار و فتنۀ بدکاران قرار گیرند، می‌آموزند که چگونه با قلبی آرام و مطمئن بر خداوند توکل کنند، به او پناه برند، و جز از خداوند از کسی نهراسند.

در همین سوره، خداوند برگزیده‌ترین شخصیت این خاندان، یعنی حضرت عیسی ^{علیه‌السلام} فرزند مریم ^{رضی‌الله‌عنها} را نیز معرفی می‌کند و جلوه‌هایی از عنایت الهی در پرورش، تربیت و شکل‌گیری شخصیت او را بیان می‌دارد.

یکی از پایه‌های اساسی این تربیت الهی، توجه به مقام مادر، نیکی و مهربانی نسبت به او، و رعایت حقوق مادران است. حضرت مریم^{رضی‌الله‌عنها} و حضرت عیسی ^{علیه‌السلام} در حقیقت، نشانه‌ای برای جهانیان‌اند؛ در پاکی، تربیت، سیره، اخلاق و زندگی سرشار از محبت، نیکی و صلاح. زندگی آنان الگویی ماندگار و شایستۀ پیروی برای همۀ مؤمنان است. پس درود و سلام خداوند بر آن دو باد؛ سلامی از سوی هر مرد و زن باایمان، تا روزی که مردم برای حساب در پیشگاه پروردگار جهانیان برانگیخته شوند.^[3]

آموزۀ هفتم: هرکس خود را به خدا بسپارد، خداوند او را کفایت می‌کند؛ و هرکس از اسباب مشروع بهره گیرد، خداوند آن اسباب را برایش آسان می‌سازد.

از تأمل در داستان حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها} روشن می‌شود که او در دوران عبادت و گوشه‌نشینی در محراب، بدون رنج و تلاش ظاهری، از روزی الهی بهره‌مند می‌شد. اما هنگامی که فرزندش حضرت عیسی ^{علیه‌السلام} را به دنیا آورد، مأمور شد که برای به‌دست آوردن روزی، از اسباب و تلاش ظاهری نیز استفاده کند. قرآن کریم هر دو حالت را با بیانی روشن ترسیم کرده است.

دربارۀ دوران عبادت او در محراب می‌فرماید: «كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا»^[4]؛ ترجمه: هرگاه زکریا وارد محراب او می‌شد، نزد او روزی‌ای می‌یافت.

اما پس از تولد عیسی ^{علیه‌السلام}، خداوند به او فرمان داد:^[5] «وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا»^[6]؛ ترجمه: و تنۀ درخت خرما را به‌سوی خود تکان بده تا خرمای تازه و رسیده بر تو فرو ریزد.

امام قرطبی ^{رحمه‌الله} در توضیح این تفاوت می‌گوید: هنگامی که دل مریم ^{رضی‌الله‌عنها} کاملاً فارغ و متوجه عبادت خداوند بود، خداوند او را از زحمت کسب و تلاش بی‌نیاز ساخته بود؛ اما زمانی که پس از تولد عیسی ^{علیه‌السلام}، دل او به فرزندش مشغول شد و بخشی از توجهش صرف نگهداری و اندیشه دربارۀ او گردید، خداوند او را به بهره‌گیری از اسباب عادی زندگی و تلاش برای رزق بازگرداند.^[7]

معنای این سخن آن است که وقتی حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها} یکسره به عبادت و بندگی خداوند مشغول بود، خداوند رزق او را بدون رنج و تلاش فراهم می‌ساخت؛ اما هنگامی که مسئولیت مادری و تربیت فرزند بر عهدۀ او قرار گرفت، خداوند از او خواست که برای دستیابی به روزی، تلاش کند و از اسباب مشروع استفاده نماید.

در این داستان، دلیلی روشن بر مشروعیت «اخذ به اسباب» وجود دارد؛ و اینکه استفاده از راه‌ها و وسایل مشروع، نه تنها با ایمان و توکل بر خداوند منافات ندارد، بلکه بخشی از سنت الهی در زندگی انسان است. توکل حقیقی آن است که انسان در کنار بهره‌گیری از اسباب مشروع، دل خود را تنها به خداوند بسپارد و یقین داشته باشد که تأثیر حقیقی همۀ اسباب، در دست اوست؛ زیرا خداوند، سبب‌ساز و تدبیرکنندۀ همۀ امور جهان است.

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام «بخش: ۸۹» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی

قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان

بخش: ۱۲۴ و پایانی

جمع‌بندی و خاتمه

در این اثر، «اعجاز» به‌مثابۀ پلی میان وحی و عقل، و میان ایمان و تجربه، به‌گونه‌ای منظم و چندبُعدی بررسی شد. از تعریف دقیق معجزه و بیان ارکان و شرایط آن آغاز گردید؛ سپس با تفکیک روشن میان معجزه، کرامت و سحر، چارچوبی مفهومی فراهم آمد که در پرتو آن، نمونه‌های قرآنیِ معجزات پیامبران ^{علیهم‌الصلاةوالسلام} معنی و انسجام بیشتری یافت. تقسیم‌بندی‌های گوناگونِ معجزات -بر پایۀ موضوع، ادراک مخاطب، زمان اثر و بخش تخصص- نشان داد که «اعجاز» صرفاً به یک پدیدۀ خارق‌عادتِ محدود نیست، بلکه نظامی هدایتی است که متناسب با نیازهای ادراکی و تاریخی انسان‌ها جلوه می‌کند.

در گام بعد، توجه به معجزات پیامبر اسلام ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} -به‌خصوص قرآن کریم- افق تازه‌ای گشود؛ زیرا قرآن کریم، معجزه‌ای زنده و پایدار است که نه‌تنها در زمان نزول، بلکه در طول تاریخ، مخاطبان خود را به «تحدّی» فراخوانده و همچنان پاسخ‌ناپذیر باقی مانده است. تحلیل مفهوم تحدّی، مراحل آن، و واکنش جامعۀ عرب جاهلی، همراه با شهادت تاریخ، بر این حقیقت دلالت کرد که ناتوانی در همانندآوری قرآن کریم، نه ناشی از شرایط بیرونی، بلکه برخاسته از ماهیت فرابشری آن است. بررسی دیدگاه‌های مکاتب مختلف اسلامی نیز نشان داد که هرچند در بیان «وجه اعجاز» اختلافاتی وجود دارد، اما در اصل اعجاز قرآن کریم، اتفاق نظر گسترده برقرار است.

بخش گستردۀ کتاب به اعجاز بیانی، بلاغی و اسلوبی قرآن کریم اختصاص یافت؛ جایی که دقت در گزینش مفردات، هماهنگی شگفت‌انگیز لفظ و معنی، پرهیز از تکرار بی‌هدف، و ساختارهای چندلایۀ معنوی، جلوه‌هایی از اعجاز را آشکار ساخت که فراتر از توان زبان بشری است. تحلیل‌های موردی -از جمله بررسی کلمات مرتبط با مرگ و کاربرد دقیق «توفّی»- نشان داد که هر کلمه در قرآن کریم، در جایگاه خود، غیرقابل جایگزین است. همچنین، بررسی فصاحت، بلاغت و اسلوب قرآنی روشن ساخت که قرآن کریم نه در قالب شعر می‌گنجد و نه در چهارچوب نثر متعارف؛ بلکه سبکی مستقل و بی‌مانند را بنیان نهاده است.

در بخش اعجاز تشریعی، قرآن کریم به‌عنوان نظامی کامل برای تنظیم حیات فردی و اجتماعی معرفی شد؛ نظامی که با فطرت انسانی هماهنگ بوده و در طول زمان، کارآمدی خود را حفظ کرده است. مقایسۀ آن با قوانین بشری معاصر، بر پویایی، اعتدال و جامعیت تشریع قرآنی تأکید نمود.

در بخش اعجاز علمی، با رعایت ضوابط علمی و احتیاط در تطبیق، جلوه‌هایی از هماهنگی قرآن کریم با حقایق کشف‌شدۀ علمی مورد بررسی قرار گرفت؛ از آفرینش کیهان و نظام‌های نجومی گرفته تا ساختار پیچیدۀ بدن انسان، جنین‌شناسی، نظام‌های زیستی، و شگفتی‌های طبیعت‌، آب، گیاهان و حیوانات.

این بررسی‌ها نشان داد که قرآن کریم، کتاب علوم تجربی نیست، اما اشاراتی دقیق و هدایتگر دارد که با پیشرفت علم، ابعاد تازه‌ای از آن‌ها آشکار می‌شود. در عین حال، تأکید شد که اعجاز علمی، زمانی معتبر است که از تفسیرهای شتاب‌زده و تحمیل نظریات گذرا بر متن قرآن کریم پرهیز شود.

مطالعۀ دستگاه‌های پیچیدۀ بدن انسان -از مغز و قلب تا نظام دفاعی و هورمونی- در کنار نظام‌های طبیعی چون دریاها، جوّ زمین و کهکشان‌ها، تصویری جامع از «توازن» و «حکمت» در آفرینش ارائه داد. همچنین، بررسی گیاهان و حیوانات و خواص درمانی و تغذیه‌ای آن‌ها، پیوند عمیق میان هدایت دینی و سلامت انسانی را برجسته ساخت.

در نهایت، این کتاب نشان داد که اعجاز قرآن کریم، مجموعه‌ای از ابعاد به‌هم‌پیوسته است: بیانی، تشریعی، علمی و هدایتی. هیچ‌یک از این ابعاد به‌تنهایی تمام حقیقت اعجاز را دربرنمی‌گیرد، بلکه در کنار هم، سیمای کامل‌تری از این پدیدۀ الهی را ترسیم می‌کنند.

نتیجه‌گیری نهایی

اعجاز، نه صرفاً برای اثبات نبوت در گذشته، بلکه برای هدایت انسان در حال و آینده است. قرآن کریم با دعوت مکرر به تدبر، تعقل و مشاهده، انسان را به سفری معرفتی فرا می‌خواند که در آن، علم و ایمان نه در تقابل، بلکه در تکامل یکدیگرند. هرچه دانش بشر گسترش یابد، افق‌های تازه‌ای از فهم اعجاز قرآن کریم گشوده می‌شود -بی‌آنکه این کتاب آسمانی به نظریه‌ای خاص محدود گردد-.

ازاین‌رو، مهم‌ترین پیام این اثر آن است که اعجاز قرآن کریم، دعوتی است دائمی به شناخت، ایمان و مسئولیت؛ شناختی که به ایمان عمیق‌تر می‌انجامد، و ایمانی که انسان را به عمل صالح و آبادانی زمین سوق می‌دهد. بدین‌سان، قرآن کریم نه‌تنها کتاب هدایت، بلکه منشور حیات متوازن انسانی است -حیاتی که در آن، عقل، قلب و عمل در هماهنگی کامل با یکدیگر قرار می‌گیرند-.

در پرتو آنچه گذشت، روشن می‌شود که اعجاز قرآن کریم، حقیقتی زنده، پویا و پایان‌ناپذیر است. هر نسل، به اندازۀ ظرفیت علمی و معنوی خود، از این اقیانوس بی‌کران بهره می‌گیرد؛ اما هیچ‌گاه به کرانۀ آن دست نمی‌یابد. این خصوصیت، خود گواهی دیگر بر الهی‌بودن قرآن کریم است.

امید است این اثر، گامی هرچند کوچک در جهت تعمیق فهم اعجاز قرآن کریم و تقویت پیوند میان علم و ایمان باشد، و خوانندگان را به تدبر بیشتر در آیات الهی و بهره‌گیری عملی از هدایت آن ترغیب نماید؛ چراکه در نهایت، هدف از شناخت اعجاز، نه صرف آگاهی، بلکه تحول در اندیشه، رفتار و مسیر زندگی انسان است.

بخش قبلی | پایان

منابع

1. أبو داود، سليمان بن الأشعث. سنن أبي داود. تحقيق: شعيب الأرنؤوط. بيروت: دار الرسالة العالمية، ۱۴۳۰هـ/۲۰۰۹م.

2. إبراهيم، محمد إسماعيل. الإعجاز التشريعي في القرآن. ترجمه: عبد اللطيف.

3. ابن الجوزي، عبد الرحمن بن علي. زاد المسير في علم التفسير. تحقيق: عبد الرزاق المهدي. بيروت: دار الكتاب العربي، ط ۱، ۱۴۲۲هـ.

4. ابن حجر العسقلاني، أحمد بن علي. فتح الباري بشرح صحيح البخاري. مصر: المكتبة السلفية، ۱۳۸۰–۱۳۹۰هـ.

5. ابن سينا، الحسين بن عبد الله. القانون في الطب. تعليق: محمد أمين الضناوي.

6. ابن قيم الجوزية، محمد بن أبي بكر. زاد المعاد في هدي خير العباد. الرياض/بيروت: دار عطاءات العلم، دار ابن حزم، ط ۳، ۱۴۴۰هـ/۲۰۱۹م.

7. ابن ماجه، محمد بن يزيد القزويني. سنن ابن ماجه. تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي. القاهرة: دار إحياء الكتب العربية.

8. البخاري، محمد بن إسماعيل. صحيح البخاري. تحقيق: مصطفى ديب البغا. دمشق: دار ابن كثير، دار اليمامة، ط ۵، ۱۹۹۳م.

9. البيهقي، أحمد بن الحسين. السنن الكبير. تحقيق: عبد الله بن عبد المحسن التركي. القاهرة: مركز هجر، ط ۱، ۱۴۳۲هـ/۲۰۱۱م.

10. البيهقي، أحمد بن الحسين. دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشريعة. تحقيق: عبد المعطي قلعجي. بيروت: دار الكتب العلمية، دار الريان، ط ۱، ۱۴۰۸هـ/۱۹۸۸م.

11. الترمذي، محمد بن عيسى. السنن. تحقيق: أحمد محمد شاكر وآخرون. مصر: مطبعة مصطفى البابي الحلبي، ط ۲، ۱۳۹۵هـ/۱۹۷۵م.

12. التفتازاني، سعد الدين مسعود بن عمر. شرح المقاصد في علم الكلام. باكستان: دار المعارف النعمانية، ۱۴۰۱هـ/۱۹۸۱م.

13. الجرجاني، عبد القاهر بن عبد الرحمن. دلائل الإعجاز في علم المعاني. تحقيق: عبد الحميد هنداوي. بيروت: دار الكتب العلمية، ط ۱، ۱۴۲۲هـ/۲۰۰۱م.

14. جامعة المدينة العالمية. الإعجاز العلمي في القرآن الكريم. مرحلة الماجستير.

15. جامعة المدينة العالمية. الإعجاز اللغوي في القرآن الكريم. مرحلة البكالوريوس.

16. الحاكم النيسابوري، محمد بن عبد الله. المستدرك على الصحيحين. تحقيق: فريق مكتب خدمة السنة. سوريا: دار المنهاج القويم، ط ۱، ۱۴۳۹هـ/۲۰۱۸م.

17. الخطابي، حمد بن محمد. بيان إعجاز القرآن. ضمن: «ثلاث رسائل في إعجاز القرآن». مصر: دار المعارف، ط ۳، ۱۹۷۶م.

18. الدارقطني، علي بن عمر. سنن الدارقطني. تحقيق: شعيب الأرنؤوط وآخرون. بيروت: مؤسسة الرسالة، ط ۱، ۱۴۲۴هـ/۲۰۰۴م.

19. الدارمي، عبد الله بن عبد الرحمن. سنن الدارمي. تحقيق: حسين سليم أسد. السعودية: دار المغني، ط ۱، ۱۴۱۲هـ/۲۰۰۰م.

20. الرازي، فخر الدين محمد بن عمر. مفاتيح الغيب (التفسير الكبير). بيروت: دار إحياء التراث العربي، ط ۳، ۱۴۲۰هـ.

21. الزحيلي، وهبة. التفسير المنير في العقيدة والشريعة والمنهج. دمشق/بيروت: دار الفكر.

22. السيوطي، عبد الرحمن بن أبي بكر. الإتقان في علوم القرآن. تحقيق: محمد أبو الفضل إبراهيم. مصر: الهيئة المصرية العامة للكتاب، ۱۳۹۴هـ/۱۹۷۴م.

23. الطبري، محمد بن جرير. جامع البيان عن تأويل آي القرآن. مكة: دار التربية والتراث.

24. الطيار، مساعد بن سليمان. الإعجاز العلمي إلى أين؟. الرياض: دار ابن الجوزي، ط ۲، ۱۴۳۳هـ.

25. عثماني، شبیراحمد. معارف القرآن. ترجمه: محمد يوسف حسين‌پور. مشهد: انتشارات شیخ‌الإسلام احمد جام، ۱۳۸۸ش.

26. القرطبي، محمد بن أحمد. الجامع لأحكام القرآن. تحقيق: أحمد البردوني. القاهرة: دار الكتب المصرية، ط ۲، ۱۹۶۴م.

27. القزويني، محمد بن عبد الرحمن. الإيضاح في علوم البلاغة. تحقيق: محمد عبد المنعم خفاجي. بيروت: دار الجيل.

28. القطان، مناع بن خليل. مباحث في علوم القرآن. الرياض: مكتبة المعارف، ط ۳، ۱۴۲۱هـ/۲۰۰۰م.

29. الماوردي، علي بن محمد. النكت والعيون. بيروت: دار الكتب العلمية، ۱۴۳۱هـ.

30. محمود الحسن، مولانا. ترجمة القرآن الكريم (تفسير کابلی). بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.

31. محبی، نورمحمد. خاطرهٔ کورابی بر ناظمۀ شاطبی. (ناچاپ).

32. مخلص، عبدالرؤوف هروي. إعجاز القرآن. رسالة علمية، جامعة هرات.

33. مسلم، مصطفى. مباحث في إعجاز القرآن. دمشق: دار القلم، ط ۳، ۱۴۲۶هـ/۲۰۰۵م.

34. النابلسي، محمد راتب. موسوعة الإعجاز العلمي في القرآن والسنة. دمشق: دار المكتبي، ط ۲، ۱۴۲۶هـ/۲۰۰۵م.

35. الندوي، أبو الحسن علي. ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمين. مصر: مكتبة الإيمان.

The post قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان «بخش: ۱۲۴ و پایانی» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: ابوعائشه محمد اسحاق صالحی

زنده شدن پس از مرگ

بخش: ۲۳

پیش درآمد: یکی از راه‌هایی که مخالفان و دشمنان اسلام همواره برای تضعیف اعتقاد و باور مسلمانان نسبت به مسئلۀ معاد و زنده شدن پس از مرگ به کار برده و می‌برند، ایجاد شبهات گوناگون و القای ایرادات ساخته‌وپرداختۀ ذهن‌شان است. باید دانست که علمای کرام و محققین بزرگوار شبهاتی را که در این مورد مطرح شده‌ است بی پاسخ نگذاشته‌اند و سعی کرده‌اند برای پاسخ به هر یک، دلایل نقلی و عقلی بیان کنند. اما از آن‌جایی که هرازگاهی افرادی یافت می‌شوند و به این موضوع دامن می‌زنند؛ لذا در این بخش تلاش می‌کنیم به شبهاتی بپردازیم که بعد از اثبات معاد جسمانی و روحانی به وجود می‌آیند و برای هر یکی پاسخ مناسب ارائه بدهیم.

شبهۀ اول: شبهۀ تحلل اجسام

شبهۀ تحلل اجسام، منکرین زنده شدن پس از مرگ شبهه‌ای بسیار ضعیف مطرح کرده‌اند و آن شبهۀ تحلل اجسام و اختلاط آن‌هاست؛ زیرا انسان -از دیدگاه آنان- وقتی از دنیا رفت، کارش تمام است و هر چیزی که معدوم شد، ذاتش نیز باطل می‌شود؟

خداوند متعال این شبهه را بارها [از زبان منکرین] در قرآن کریم ذکر کرده است، آن‌جا که می‌فرماید: «وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ»^[1]؛ ترجمه: «گفتند: آیا چون ناپدید شدیم در زمین، آیا ما همانا در آفرینشی نو خواهیم بود؟ (نه)، بلکه آنان به دیدار پروردگار خود کافرند.»

در جای دیگر می‌فرماید: «وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا»^[2]؛ ترجمه: «و گفتند: آیا چون شدیم استخوان‌هایی پوسیده و متلاشی، آیا ما واقعا برانگیخته شویم به آفرینشی نوین؟»

انکار زنده شدن پس از مرگ نزد منکرین، در این‌جا بر یک شبهه متمرکز است و آن این‌ است: [مردگان پس از] بیرون شدن روح‌های‌شان و تبدیل شدن اجسادشان به استخوان پوسیده و ذرات کاملاً از بین رفته و فرسوده [چگونه دوباره احیا و بازگردانده می‌شوند؟] باید دانست که آنان در این سخنان خود دو استفهام گنجانده‌اند:

یکی از آ‌ن‌ها استفهام تقریری است که در تحقق و وقوع آن نزاعی ندارند؛

اما دومی استفهام انکاری است که تحقق آن را بعید می‌دانند و آن بازگرداندن خلقت‌شان برای بار دوم است همان‌گونه که قبل از مرگ بودند.

هدف‌شان این است: آیا وقتی که ما به استخوان‌های پوسیده و ذرات از هم‌پاشیده تبدیل شدیم [و تکه‌های بدن‌ ما با خاک یکسان شده] ما دوباره خلق می‌شویم همان‌گونه که قبل از مرگ بودیم؟

پاسخ به شبهه

باید دانست که قدرت الله متعال همه چیز را دربر می‌گیرد و الله متعال خیلی راحت می‌تواند اجزای انسان را بعد از متفرق شدن و قاتی شدن‌شان بازگرداند. پس با توجه به این موضوع، اختلاط و آمیختگی‌ای که برای بدن‌ها ایجاد می‌شود و برخی با برخی دیگر تداخل می‌یابند، مانع این نیستند که خداوند متعال هرچیز را به سرجایش باز نگرداند. کسی‌که توانست اولین بار [آن‌ها را بدون نقشه و بدون این‌که نمونه‌ای از آن‌ها وجود داشته بیافریند] بر آفرینش دوبارۀ آن‌ها قادرتر خواهد بود.^[3]

قرآن کریم این شبهه را چه زیبا و منطقی پاسخ داده است. پاسخی که همۀ آنان را بدون جواب گذاشته است؛ پاسخی که هیچ عقلی نمی‌تواند در برابر آن موضعی جز تسلیم و اذعان اتخاذ کند. موضع قرآن این بود که به  آنان دستور داد اگر می‌توانید غیر از استخوان به سنگ و آهن و چیزهای دیگر تبدیل شوید؛ زیرا استخوان‌ها روزی حیات داشته و بازگرداندن زندگی به آن‌ها خیلی آسان است، اما سنگ‌ و آهن جماد هستند و هیچ روزی حیات نداشته‌اند. اگر خواستید هر مخلوق دیگری شوید؛ مخلوقی که می‌پندارید خداوند بر زنده کردن آن قادر نیست.^[4]

این آن‌چیزی است که الله متعال به رسولش ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} دستور می‌دهد که برای منکرین زنده شدن پس از مرگ اعلان کنید، حالا باید از این افراد پرسید: آیا توانایی انجام چنین کاری را دارید؟ مسلم است که آنان توانایی چنین را کاری ندارند و از رویارویی و مقابله با پروردگار عالمیان عاجز و ناتوان هستند و حتی نمی‌توانند مقداری در عمر خود بیفزایند و یا از آن بکاهند چه برسد به این که مخلوقی درست شوند که پیدایش و اعادۀ آن بر الله متعال سنگین و دشوار باشد.

خداوند متعال چه زیبا در کلام پاک و معجز خود این موضوع را بیان نموده است:

«قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا»^[5]؛ ترجمه: «بگو باشید سنگ یا آهن، یا آفرینشی از آنچه بزرگ می‌نماید در خاطرتان (باز برانگیخته خواهید شد) پس خواهند گفت: کیست که باز می‌گرداند ما را؟ بگو: شاید که باشد نزدیک. روزی (که خدا) بخواند شما را، پس پاسخ می‌دهید با سپاس و ستایش او و می‌پندارید که درنگ نکرده بودید مگر اندکی.»

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post زنده شدن پس از مرگ «بخش: ۲۳» first appeared on کلمات فارسی.

نویسنده: عبدالحی لیان

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش: ۸۸

آموزه‌های تربیتی داستان حضرت عیسی ^{علیه‌السلام} و مریم ^{رضی‌الله‌عنها}

آموزۀ سوم: والدین باید برای دور ساختن شرّ شیطان از فرزندان خویش به خداوند پناه ببرند و آنان را با دعاها و تعویذهای مشروع حفظ کنند.

هنگامی که همسر عمران دخترش را «مریم» ^{رضی‌الله‌عنها} نام نهاد، از الله متعال درخواست بزرگی کرد و دعایی جاودانه بر زبان آورد؛ دعایی که هر مرد و زن مؤمن، و هر پدر و مادر مهربان و دلسوزی می‌تواند برای فرزندان خود زمزمه کند. او گفت: «وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»^[1]؛ ترجمه: و من او و فرزندانش را از شیطان رانده‌شده به تو پناه می‌دهم.

در حقیقت، بزرگ‌ترین میدان نبرد انسان، نبرد او با شیطان است؛ همان دشمنی که در برابر خداوند پیمان بست تا هر اندازه بتواند آدم و فرزندانش را گمراه سازد.

چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: «قَالَ أَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ * قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ * قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ * ثُمَّ لَآتِيَنَّهُم مِّن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَن شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ»^[2]؛ ترجمه: گفت: مرا تا روزی که برانگیخته می‌شوند مهلت ده. فرمود: تو از مهلت‌یافتگانی. گفت: اکنون که مرا گمراه ساختی، حتماً بر سر راه راست تو در کمین آنان می‌نشینم؛ سپس از پیش‌رو و پشت‌سر و از راست و چپ به سراغ‌شان می‌آیم، و بیشترشان را سپاسگزار نخواهی یافت.

انحراف انسان‌ها غالباً در اثر وسوسه‌های شیاطینِ جن و انس رخ می‌دهد؛ همان‌هایی که با وسوسه و فریب، انسان را از مسیر حق دور می‌کنند. ازهمین‌رو، همسر عمران از خداوند خواست تا این کودک پاک و مبارک را از نیرنگ‌ها و وسوسه‌های شیطان محفوظ بدارد، تا نعمت اخلاص و بندگی خالصانۀ او برای پروردگار کامل گردد.

او تنها به حفظ دخترش بسنده نکرد، بلکه درخواست کرد که این حفاظت الهی نسل او را نیز دربر گیرد. الله متعال دعای او را پذیرفت و شیطان را از دست‌یابی به حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها} و فرزندش حضرت عیسی ^{علیه‌السلام} بازداشت.^[3]

در صحیح بخاری از حضرت ابوهریره ^{رضی‌الله‌عنه} روایت شده است که حضرت رسول‌الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فرمودند: «هیچ نوزادی نیست مگر اینکه هنگام تولد، شیطان او را لمس می‌کند و به سبب آن، نوزاد گریه می‌کند؛ مگر مریم و فرزندش.» سپس ابوهریره ^{رضی‌الله‌عنه} گفت: اگر خواستید این آیه را بخوانید:^[4] «وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ.»^[5]

همچنین پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} برای حضرت حسن و حضرت حسین ^{رضی‌الله‌عنهما} دعا می‌کردند و می‌فرمودند: «أُعِيذُكُمَا بِكَلِمَاتِ اللهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ»^[6]؛ ترجمه: شما دو تن را به کلمات کامل خداوند، از هر شیطان و هر آزاردهنده‌ای پناه می‌دهم. و می‌فرمودند: حضرت ابراهیم نیز حضرت اسماعیل و حضرت اسحاق ^{علیهم‌الصلاةوالسلام} را با همین دعا پناه می‌داد.

آموزۀ چهارم: توجه به تربیت اطفال از همان سال‌های نخست زندگی، از طریق انتخاب مربیان صالح و همراهان پاک

خداوند متعال برای حضرت مریم ^{رضی‌الله‌عنها} بهترین نوع پرورش را در آفرینش ظاهری و تربیت اخلاقی مقدر ساخت و او را در زمرۀ بندگان صالح و سعادتمند قرار داد. همچنین در دوران کودکی، او را در کنار بندگان پاک و عبادت‌پیشه پرورش داد؛ ازاین‌رو نه راهی به سوی شر شناخت و نه انحرافی در وجودش راه یافت.

انسانی که در چنین محیط پاک و ایمانی رشد کند و در فضایی سرشار از ایمان و پاکی تربیت شود، چگونه ممکن است پس از بزرگ‌شدن به انحراف و گمراهی کشیده شود؟

قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید: «فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا»^[7]؛ ترجمه: پس پروردگارش او را به نیکوترین وجه پذیرفت و به‌گونه‌ای شایسته پرورش داد و سرپرستی او را به زکریا سپرد.

این آیه، یکی از اصول بنیادین تربیت قرآنی در زمینۀ مراقبت از اطفال از آغاز تولد تا دوران رشد و نوجوانی به‌شمار می‌آید.

قرآن کریم بر این حقیقت تأکید می‌کند که باید از اطفال در دوران شکل‌گیری شخصیت‌شان مراقبت شود، تا ایمان در دل‌های‌شان ریشه بدواند و عمل صالح در رفتار و کردارشان آشکار گردد.

همچنین لازم است اطفال در کنار همسالان صالح و دوستان پاک تربیت شوند، تا همچون نهالی نیکو رشد کنند و خیر و پاکی بیش از هر چیز در دل و اندیشۀ آنان جای گیرد؛ به‌گونه‌ای که اگر روزی عوامل شر و فساد به سراغ‌شان آمد، جایی برای نفوذ در قلب و جان آنان نیابد. در تعبیر زیبای قرآن:

«وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا»^[8]؛ ترجمه: و او را به‌گونه‌ای نیکو پرورش داد.

لطافت و تأثیر عمیقی نهفته است؛ تعبیری که به هر پدر و مادری الهام می‌دهد که تربیت فرزندان نیازمند مراقبت، محبت، توجه مستمر و انتخاب محیط سالم تربیتی است. این آیه، مسئولیت بزرگ والدین را در قبال فرزندان یادآور می‌شود؛ اینکه تنها تولد فرزند کافی نیست، بلکه ساختن شخصیت ایمانی و اخلاقی او نیز وظیفه‌ای اساسی و الهی است.^[9]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی

The post الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام «بخش: ۸۸» first appeared on کلمات فارسی.