Een voornaam is onderdeel van de identiteit
Het ging Shakspear toen uiteraard niet om namen van pasgeborenen, maar om de familienamen van Romeo en Juliet die hun innige en onsterfelijke liefde in de weg stonden.
Shakspears’ wijsheid van toen lijkt in het hedendaagse Marokko niet aan te slaan, omdat de Marokkaanse overheid weet dat met de voornaam van een kind ouders kwesties trachten te accentueren zoals familie, etnische origine, ideologie, of bewondering voor een (historische) religieuze of politieke leider. Een voornaam is met andere woorden onmiskenbaar meer dan een identificatielabel. Het is een onderdeel van de persoonlijke identiteit van ouders en later van het kind zelf.
Het hanteren van wetten en regels voor naamgeving is alom aanwezig. Dat gebeurt meestal om te voorkomen dat ouders hun kinderen eventueel opzadelen met stigmatiserende voornamen die hen later sociaal in verlegenheid kunnen brengen, of hun ontplooiingsmogelijkheden kunnen belemmeren. Onder andere om deze redenen beschikken landen veelal ook over wetgeving om op een later tijdstip de eerder toegewezen namen eventueel te wijzigen. Dergelijke wetten worden in de regel alleen gehanteerd om belangen van kinderen te beschermen en niet die van staten of andere politieke constellaties.

Ontwijkende politieke reacties
De reactie van Nederlandse en Belgische politici op de recent opgelaaide discussie over de Marokkaanse namenlijst is krampachtig en heeft helaas veel weg van een fascinerend schouwspel: nietszeggend, ontwijkend en niet effectief. De reacties van de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Verhagen en die van het GroenLinks-Kamerlid Tofik Dibi zijn in dit verband illustratief. Eerstgenoemde zei dat er geen enkele verplichting bestaat om de namenlijst te gebruiken, of om naar de Marokkaanse ambassade te gaan voor registratie. De tweede politicus vond dat de namenlijst direct naar Rabat moet worden teruggestuurd met de mededeling dat we er niet van gediend zijn. De reactie van Aboutaleb is eveneens verstandig noch effectief richting de ouders in kwestie en hun belangen. Hij gaf aan dat mocht hij zo’n lijs op het Rotterdamse gemeentehuis aantreffen, hij die lijst persoonlijk zal verbranden.
Ook in België zijn politici niet wars van inhoudsloze en niet effectieve maatregelen. In de gemeenteraad van Antwerpen is besloten om de namenlijst niet langer automatisch te overhandigen aan Marokkaans-Belgische ouders.
Het zal een ieder duidelijk zijn dat de kern van de zaak niet gelegen is in de vraag of er gemeenten zijn die zulke namenlijst wel of niet gebruiken. Dat is in principe niet zo essentieel. Want als ambtenaren van de burgerlijke stand dat wel doen, dan is dat om de ouders van Marokkaanse achtergrond te behoeden voor toekomstige administratieve problemen in het land van herkomst en in geen geval om de Marokkaanse overheid ter wille te zijn. Het advies van politici om de namenlijst te negeren komt niet tegemoet aan de verlangens van de ouders en zadelt hen op den duur met problemen. De optie van niet registreren hadden ze immers wel zelf kunnen bedenken.

Usinf or not using the list: that is not the question
Het is evident dat het probleem schuilt in de Marokkaanse wetgeving die ambassade personeel in het buitenland verbiedt niet Arabisch klinkende namen en die niet voldoen aan bepaalde spellingsnormen te registreren. Dit brengt met zich mee dat een niet geregistreerd kind niet in aanmerking kan komen voor het Marokkaans staatsburgerschap. Het gevolg is dat zijn of haar mogelijke aanspraak op een toekomstige erfenis in het land van de ouders buitengewoon wordt bemoeilijkt, zo niet onmogelijk gemaakt. Dit heeft te maken met het gegeven dat in sommige landen waaronder Marokko, het beschikken over een paspoort niet automatisch het recht op een staatburgerschap garandeert.

Interne aangelegenheid?
Deze procedure van Marokkaanse naamgeving mag niet worden afgedaan met de opmerking van de Marokkaanse minister van Buitenlandse Zaken dat het hier gaat om een zuiver Marokkaanse aangelegenheid. Met dit simpele verweer mag hij zeker niet wegkomen. Het klinkt als de dictatuur van de autonomie. Ook binnenlandse aangelegenheden worden door de internationale gemeenschap aangevochten wanneer deze haaks staan op bepalingen aangaande de rechten van de mens of verdragen inzake de rechten van het kind, zoals ieders recht op een culturele eigenheid, identiteit, taal en religie. Een voornaam is zoals eerder vermeld een essentieel onderdeel van de gewenste culturele identiteit.

Gecoordineerde actie op ministerieel niveau
Het zich verzetten tegen deze vorm van bemoeienis met de vrijheid van burgers vereist meer dan het verbieden van het gebruik van de betreffende namenlijst waarvoor Nederlandse en Belgische politici hebben gepleit. Het gaat hier om een fundamentele kwestie van vrijheid van burgers die een gecoördineerd Europees optreden op ministerieel niveau vereist om druk uit te oefenen op de Marokkaanse overheid ten einde de regels te versoepelen. Deze kwestie raakt de belangen van alle nieuwe Europeanen van Marokkaanse achtergrond, en niet alleen die van Berberse origine onder hen. Europeanen van Marokkaans Arabische achtergrond kunnen op grond van dezelfde wetgeving ook niet bijvoorbeeld een Westers klinkende naam voor hun kind kiezen.
Het is spijtig dat in het gaande debat de namenlijstaffaire hoofdzakelijk is geplaatst binnen de etnische deling in Marokko zelf, Berbers en Arabieren. Deze probleemvernauwing leidt alleen maar tot verdeeldheid en tot verzwakking van het verzet tegen deze overmatige staatsbemoeienis en beknotting van de vrijheden van staatsburgers. Alle reacties tot nog toe zijn te zwak en impliceren daardoor een overwinning voor de Marokkaanse overheid. Ook hier is het devies daarom ‘eendracht maakt macht’.

Paternalisme en nationalisme
Allereerst heeft de nota een sterk ‘wij-zij’-invalshoek met een hoog Fortuynistisch, ja zelfs Wildersiaans gehalte. In de slechts 18 pagina’s tellende nota komen de bezittelijke voornaamwoorden ‘ons’ en ‘onze’ verwijzend naar ons land, onze cultuur en rechtstaat maar liefst 108 keer voor en het woord ‘hun’ 61 keer.
Dit duidt erop dat het bestuur van de PvdA allochtone groepen nog steeds niet ziet als onlosmakelijk onderdeel van de Nederlandse samenleving en de islam niet wenst te beschouwen als een Nederlandse religie. De nota gaat daarom niet primair om normeren, confronteren en tolereren voor zowel autochtonen als allochtonen en hun afwijkend gedrag maar juist om een nieuwe vorm van paternalistisch nationalisme waarbij de nadruk uitsluitend is komen te liggen op afwijkend gedrag van enkele rafelrandallochtonen, zoals de burkadraagsters, handweigeraars, herrieschoppers en criminelen die ook als belangrijke problemen voor de samenleving worden gepresenteerd.
Hierdoor begaat het bestuur twee omissies. Allereerst wordt ten onrechte gesuggereerd dat het integratieproces is mislukt. Een gedateerde opvatting waarmee de parlementaire onderzoekcommissie (Commissie Blok) reeds vier jaar gelden in afdoende mate heeft afgerekend. Wellicht tot verbazing van velen heeft de commissie geconcludeerd dat het integratieproces grotendeels geslaagd is te noemen, juist ondanks het gevoerde overheidsbeleid. Dat succes werd vooral toegeschreven aan inspanningen van de allochtonen zelf.
Door de overmatige nadruk op het afwijkend gedrag van sommige Nederlandse moslims wekt het PvdA-bestuur bovendien de indruk dat kansarme autochtonen zich in het geheel niet schuldig maken aan conflictpunten zoals criminaliteit, discriminatie, religieus conservatisme en radicalisme. Daarover wordt in de nota met geen woord gerept, hoewel kwantitatief gezien deze ‘niet-geïntegreerde’ autochtonen vele malen groter zijn dan hun allochtone broeders en zusters en derhalve een groter gevaar voor de stabiliteit in de samenleving kunnen vormen.

Culturalisme en irrealisme
De hierboven genoemde omissies zijn onvermijdelijk gezien de etnisering en culturalisering van de conflictpunten die door de enkele rafelrandallochtoon worden veroorzaakt, zoals criminaliteit, omgevingshinder en baldadigheid. Etniciteit en cultuur worden ook in deze nota gebruikt als excuus voor een gebrekkig inzicht in de oorzaken van de problematiek en voor een falend optreden van verantwoordelijke instanties. Om deze tekortkomingen te verhullen suggereren vooral ‘culturele kokerkijkers’ onder de beleidmakers, politici en wetenschappers dat de betreffende afwijkingen verankerd zijn in de allochtone culturen en dat daartegen dus weinig ondernomen kan worden, althans niet op korte termijn. Door de problemen te culturaliseren ontslaat men zich als het ware van de verplichting om zich publiekelijk te verantwoorden voor incompetent optreden ter zake. Dit onevenwichtig culturaliseren leidt ertoe dat sommige beleidmakers en politici hun toevlucht zoeken tot het propageren en verdedigen van middeleeuwse beleidsinstrumenten als vernederen en invoeren van lijfstraffen.

Geen allochtonenperspectief
Het bestuur van de PvdA pleit er in de nota verder voor om de dubbele nationaliteit voor nieuwkomers onmogelijk te maken ten einde de invloed van de overheden van de landen van herkomst tegen te gaan. Hoewel de kwestie van de dubbele nationaliteit terecht los is gekoppeld van de loyaliteitsvraag getuigt ook dit plan van een kortzichtige visie op de werkelijkheid. De kortzichtigheid schuilt vooral in het niet onderkennen van het feit dat wanneer de betreffende overheden hun invloed op hun ex-onderdanen willen continueren, dit ook evengoed zouden kunnen realiseren wanneer de formele band met hun ex-burgers volledig is afgesneden. Dit laat duidelijk zien dat de opvatting van het PvdA-bestuur het allochtone perspectief mist en verzuimt de kracht van de sociale en economische binding, die vele ‘nieuwe’ Nederlanders noodzakelijkerwijs met de landen van herkomst hebben in te zien. Familierelaties en economische banden via geërfde en zelfopgebouwde onroerende goederen aldaar zullen voor enkele generaties de afhankelijkheid van deze burgers van de betreffende overheden blijven bepalen. Overheden, en dat geldt niet alleen voor die van Marokko en Turkije, beschikken over voldoende middelen om hun ex-onderdanen de afhankelijkheid goed aan den lijve te laten voelen, zoals via het niet verstrekken van visa, het vertragen van formele documenten en zelfs via het onderdruk zitten van familieleden. Door navelstaren en gerichtheid op politiekpopulisme is het PvdA-bestuur verblind geraakt voor het allochtonenperspectief en voor wat de nieuwe Nederlanders denken, voelen en wensen.

Epiloog
Door de hierboven genoemde tekortkomingen is de PvdA met deze nota er toch in geslaagd om zich op de kaart van de ‘hard-liners’ te plaatsen. Door het verharde maatschappelijke klimaat zal de lijst van hard-liners helaas steeds langer worden. Aan het uiten van stoere taal met betrekking tot integratie van in het bijzonder moslims zal daarom niet snel een eind komen. Allochtonen van islamitische achtergrond zijn door allerlei omstandigheden ook niet bij machte om dat te versnellen. Ondermeer door hun etnische, religieuze en sociaal economische verdeeldheid alsmede gebrek aan organisatiestructuur zijn ze politiek niet effectief om enig gewicht in de schaal te kunnen leggen en politieke partijen een meer realistische koers te laten varen. Daarnaast maakt het opportunisme van personen uit hun gelederen die van locale en nationale betekenis zijn geworden hen politiek vleugellam om op dat terrein effectieve invloed te kunnen uitoefenen.
Allochtonen die zich met deze partij blijven identificeren zullen zichzelf vroeg of laat tegenkomen. Een verdeeld verleden en een nog verdeelder toekomst zou als titel voor de nota beter de lading hebben gedekt.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Hoewel het beginsel ’scheiding van kerk en staat’ in Nederland al in de achttiende eeuw is ingevoerd, zijn de inhoud en reikwijdte ervan allerminst duidelijk. In een notendop gaat het daarbij om een afspraak tussen kerk en staat over de mate van ieders autonomie en eventuele financiële ondersteuning waarop kerken wel of niet mogen rekenen. Deze afspraak is echter niet geconcretiseerd in wetgeving, maar wordt afgeleid uit Grondwetsartikelen 1 en 6 waarmee de gelijkheid van burgers en de vrijheid van godsdienst worden geregeld.
Nederland is hierin niet uniek. Europa vertoont een scala aan vormen van scheiding tussen kerk en staat. Enerzijds is er de laïcité van Frankrijk en anderzijds zijn er landen met een officiële staatskerk, zoals Denemarken en het Verenigd Koninkrijk waar het staatshoofd ook als hoofd van de kerk fungeert. Denemarken met de Evangelisch Lutherse Kerk als staatskerk beschikt bijvoorbeeld over een apart ministerie die geestelijken benoemt en kerkkosten deels uit de staatskas betaalt. Tussen deze twee uitersten bestaat in landen als Duitsland en Spanje een samenwerkingsverband waarmee de wederzijdse rechten en plichten worden geregeld.
Hoewel in de publieke opinie de islam geen onderscheid maakt tussen kerk (moskee) en staat is er in de islamitische wereld ook een soortgelijk scala aanwezig. Ook hier wordt deze scheiding als een kenmerk van moderniteit beschouwd. Maar omdat de Moskee geen organisatorische structuur kent vergelijkbaar met die van de Kerk is de discussie hier gericht op de mate waarin de sharia een rol moet spelen in de nationale wetgeving. Aan de ene kant is er Turkije die officieel het secularisme heeft ingevoerd en aan de andere kant Saoedi-Arabië en Iran waar een specifieke islamitische wetgeving wordt gebruik. Daartussen bevindt zich een scala aan landen wier grondwetten een verscheidenheid aan principes stipuleren. Dit betreft onder andere of de islam in de Grondwet van het betreffende land als staatsgodsdienst wordt genoemd en of de sharia als een bron, of als de voornaamste bron van wetgeving wordt beschouwd. De variatie betreft ook de mate van verantwoordelijkheid van de staat voor bescherming van het geloof en of er in gevallen waar een civiele, vaak westerse wetgeving is ingevoerd, wel of geen wetten mogen voorkomen die in strijd zijn met de sharia.
Het is opvallend dat het beginsel van scheiding van kerk en staat in Nederland voornamelijk uit de kast wordt gehaald als het om de positie van de islam gaat. Dit leidt onherroepelijk tot ongelijke behandeling van deze religie in een samenleving waar juist de gelijkheid van levensbeschouwelijke stromingen hoog in het vaandel staat. Zo nemen Kamer en Kabinet de vrijheid om zich direct met religieus islamitische aangelegenheden te bemoeien. In de afgelopen jaren zijn in dat kader verscheidene maatregelen getroffen zoals het contoleren van de inhoud van het godsdienstonderwijs op islamitische scholen, het opzetten van een imamopleiding en het blokkeren van de werving van islamitische geestelijke ambtsdragers uit het buitenland. Maatregelen die in de Nederlandse verhoudingen ondenkbaar zijn met betrekking tot christelijke kerken.
In datzelfde kader leidt bijvoorbeeld een hoofddoekjeswens in de praktijk tot een discussie over de verenigbaarheid van islamitische waarden met seculiere westerse waarden, terwijl het dragen van christelijke of joodse symbolen in het publieke domein geen aanleiding geeft tot tegen het licht houden van de plaats van deze religies in de maatschappij. Verder wordt het beginsel van kerk en staat selectief gebruikt. Een islamitische vrouwelijke griffier of politieagente mag geen hoofddoek dragen omdat dat een inbreuk zou betekenen op de neutraliteit van de staat, terwijl een burgemeester in zijn publieke optredens wel een ambtsketen kan combineren met een keppeltje of een kruis.
Het veronachtzamen van de beperkingen die de scheiding van kerk en staat legt op het gedrag van politici ten opzichte van religieuze gemeenschappen wordt als het om de islam gaat veroorzaakt door een ‘islam hypochondrie’ die de laatste jaren in Nederland is ingetreden. Een ziekelijke angst die onder meer gevoed wordt door demagogische uitspraken over de islamisering van Nederland op basis van de ‘snelle groei van deze religie’. Met dergelijke uitspraken wordt bewust een verwrongen beeld van de werkelijkheid gegeven. Migranten vanuit islamitische landen naar Nederland worden bij het aantal Nederlandse moslims opgeteld. Christelijke immigranten uit bijvoorbeeld Polen, België, Duitsland en Amerika worden daarentegen numeriek niet gerekend bij de groei van christelijke gemeenschappen. Om de toename van de islam nog meer schrikbarend te maken worden moslims bovendien als homogene groep gepresenteerd en vergeleken met afzonderlijke christelijke stromingen, terwijl eerstgenoemde juist meer heterogene etnische en religieuze vertakkingen kent.
De gevolgen van het oneigenlijke gebruik van de slogan ‘scheiding van kerk en staat’ zijn waarneembaar in de toenemende negatieve houding jegens de islam in het land. Als dit nog verder gaat dan zal het opduiken van de eerste ‘schuilmoslim’ en ’schuilmoskee’, naar analogie van de ’schuilkerk’ van de 17e eeuw, helaas slechts een kwestie van tijd zijn.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Onderwijssegregatie op levensbeschouwelijke grondslag is in Nederland van oudsher bekend en inherent aan het Nederlandse onderwijsbestel. Segregatie dat nu de kern vormt van het onderwijsdebat, is vooral etnisch en wordt teweeggebracht door factoren als woonconcentraties, sociaal economische achtergronden, alsmede de ‘witte vlucht’ wegens etnische afwijzing en vermijding van leer- en gedragsproblemen op ‘zwarte’ scholen.
Om redenen van onderwijskundige en maatschappelijke aard is het stimuleren van de gemengde ‘grijze’ school in de afgelopen decennia hoog op de politieke agenda komen te staan. De realisatiekansen en effectiviteit daarvan worden ongelukkigerwijs overschat en berusten op een aantal illusies waarvan twee zullen worden besproken.

De eerste illusie is dat gemengde scholen beter in staat zouden zijn om integratie en sociale cohesie te stimuleren. Allochtone leerlingen zouden hier meer Nederlands gaan spreken en een meer etnisch diverse vriendenkring krijgen. De theorie van aantrekkelijkheid van gelijkenissen leert echter dat mensen het liefst omgaan met anderen die in hoge mate op hen lijken: dus een vergelijkbare cultuur, houding en wereldbeeld hebben. Onderzoek toont herhaaldelijk aan dat leerlingen, inclusief autochtone, hun vriendjes uit de eigen etnische groep selecteren, ook zelfs voor een kort praatje op het schoolplein. Op zich hoeft dit geen probleem te zijn, althans als dat niet plaatsvindt vanuit etnische afwijzing. Door deze gerichtheid zal het nagestreefde effect van de gemengde school op sociale menging echter nauwelijks worden bereikt.
Een tweede illusie betreft de gedachte dat gemengde scholen de onderwijsprestaties van kansarme leerlingen ingrijpend zouden verbeteren. Ook dit valt te betwijfelen. Doordat sociaal economische achtergrond een cruciale rol speelt bij onderwijsprestaties, verwacht ik dat het positieve effect van dergelijke scholen op allochtone leerlingen uiterst bescheiden zal zijn. Als bijvoorbeeld hun Nederlandse taalkennis om deze reden te wensen overlaat, is hun achterstand in de taal van de ouders nog groter. ‘Zwarte’ scholen zijn trouwens beter toegerust met aangepaste onderwijsmethodieken om specifieke onderwijsachterstanden aan te pakken. Het extra negatieve effect van de sociaal economische achtergrond is in dit geval niettemin van tijdelijke aard. De verhouding tussen hoog- en laagopgeleide allochtonen trekt de laatste jaren goed bij. De voorhoede van een allochtone elite is inmiddels duidelijk zichtbaar.
Ook omdat het voor de hand ligt dat op gemengde scholen de gemiddelde leerling als norm zou worden genomen, zullen zwakkere leerlingen op den duur de dupe worden. Menging zal de gemiddelde onderwijsprestatie van ‘grijze’ scholen doen dalen en maximaal op het acceptabele niveau houden, hetgeen kan leiden tot toename van de o zo gehate zesjescultuur.
Uit het hierboven staande moet zeker niet worden geconcludeerd dat onderwijssegregatie niet hoeft te worden aangepakt. Dit volstrekt verwerpelijk verschijnsel is immers het resultaat van de tweedeling in de samenleving (wij en zij), en houdt tegelijkertijd deze tweedeling in stand.
Toch is de gemengde ‘grijze’ school niet direct maakbaar, zelfs niet wanneer de schoolkeuzevrijheid zou worden afgeschaft. Amerikaanse ervaringen laten zien dat blanke ouders inventief zijn om zich via onder andere verhuizing en inschrijving op particuliere scholen aan het spreidingsbeleid te ontrekken. Uiteindelijk moeten allochtone ouders dan het onderspit delven.
Ook spreidingsstrategieën als voorlichting en het invoeren van wachtlijsten en aanmeldingsmomenten waarvoor het kabinet dit jaar 4 miljoen Euro heeft uitgetrokken, zijn experimenten in de marge en zullen geen noemenswaardige resultaten opleveren.
Toename van gemengde ‘grijze’ scholen kan het beste indirect beïnvloed worden via een tweesporenbeleid. Allereerst via gedurfde intensieve investeringen in onderwijskwaliteit, schoolklimaat, leerlingbegeleiding en interculturele competentie van leerkrachten op ‘zwarte’ scholen. Dus de ‘prima scholen’ van Dijksma, a la de ‘prachtwijken’ van Vogelaar. Daarenboven zal intensief moeten worden geïnvesteerd in serieuze maatschappijbrede campagnes voor het corrigeren van het negatieve beeld over de allochtoon en om de multiculturele samenleving uit de taboesfeer te trekken. Als de beide beleidssporen tegelijk worden uitgezet zullen autochtone, en ook allochtone ouders in concentratiewijken, minder vluchtgedrag gaan vertonen en zal de spreiding geleidelijk tot stand komen. Bestrijding van onderwijssegregatie is van wezenlijk belang om een leefbare multiculturele samenleving gestalte te geven. Een samenleving waar het totale sociaal kapitaal meer is dan de som der delen.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Dat de Nederlandse media als het om de islam en moslims gaat eenzijdig en onzorgvuldig rapporteren, is thans in brede kringen doorgedrongen. Onder andere door hun overmatige oriëntatie op exotisme maken de media zich schuldig aan het presenteren van generaliserende en stigmatiserende berichten, het simplificeren van hun cultuur, het opdelen van de samenleving in ‘wij’ en ‘zij’, het projecteren van deze groepen als last en bedreiging voor de samenleving, en het portretteren van moslims als achterlijk, irrationeel, fanatiek en niet geïntegreerd. En dat creëert minachting voor en wantrouwen jegens deze bevolkingsgroepen. Nationaal en internationaal onderzoek leggen dit herhaaldelijk bloot.

Recent is dit verwoord in het rapport van de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie. In het derde rapport over Nederland (februari, 2008), wordt onder andere gesteld dat islamitische gemeenschappen in Nederland op grote schaal aan generalisaties worden onderworpen, waarbij zij zowel in de gedrukte pers als op radio en televisie frequent met terrorisme in verband worden gebracht. De media zouden bovendien de gedragscode voor zelfregulering, waar ze over beschikken, in de praktijk zelden toepassen als het om de islam gaat.
Voor bewijsvoering verwijst men dikwijls naar specifieke inhouden van radio- en tv-programma’s en krantartikelen. Terwijl wat niet gemeld wordt, dat wil zeggen, de selectie van berichten en de context waarin deze worden gepresenteerd, de eenzijdigheid beter tot uitdrukking kan brengen. Ook het relatief ontbreken van moslimjournalisten in het mediabedrijf en de relatief lage inschakeling van leden van deze groepen in de media als deskundige behoren in dit ritje thuis. Leden uit hun midden die wel tot de media worden toegelaten zijn enerzijds overwegend “culturele nestbevuilers” die als narren rijkelijk worden beloond, of hebben anderzijds even weinig flexibiliteit als een senseo-apparaat, en worden voor volksvermaak naar voren geschoven.
Het relatief ontbreken van allochtone journalisten in het mediabedrijf wordt gewoonlijk toegeschreven aan de lage status die deze groepen aan het beroep van journalist zouden toekennen. Of dit waar is valt te betwijfelen. Het feit dat slechts 2% van de werkzame Nederlandse journalisten van allochtone achtergrond is, terwijl dit bij de BBC thans de 9% heeft bereikt, geeft te denken.
Structurele verandering in de werkwijze van de media met betrekking tot moslims en de islam zou moeten verlopen via het introduceren van een serieus diversiteitsbeleid waarbij zowel de bedrijfsstructuur, programma-inhoud als verslaggeving en presentatie onder de loep worden genomen. Dit kan echter alleen gerealiseerd worden als het verantwoordelijke kader in deze sector overtuigd raakt van diens bijdrage aan de negatieve beeldvorming en vervolgens de noodzaak van verandering inziet. De tragiek is dat mediamakers niet bereid zijn de hand in eigen boezem te steken en de vele onderzoeksbevindingen ter zake serieus te nemen. Stigmatiserende uitspraken en krantenkoppen worden voortdurend retorisch afgedaan met “is het niet waar dan?”, waarmee opmerkelijke uitzonderingen tot regels worden verheven.
Daarnaast kunnen Nederlandse moslimgemeenschappen zelf een bijdrage leveren, vooral via de versterking van de positie van de eigen media, en de oprichting van nieuwe. De reeds bestaande hiervan (kranten, tijdschriften en internetfora) zijn door hun opiniërende aanpak van onschatbare waarde. Ze beschikken echter over te weinig financiële middelen om op brede schaal echt effectief te kunnen zijn. Moslimgemeenschappen en hun weldoeners die de bouw van moskeeën bekostigen beseffen helaas (nog) niet dat in de huidige mediacratie het subsidiëren van een krant, tijdschrift, radio- of tv-zender op den duur effectiever kan zijn voor het verbeteren van de imago van de islam, en daarmee voor het behoud van de religieuze identiteit van de gelovige in den vreemde, dan een (extra) moskeegebouw.
Helaas zullen de bepleite veranderingen een ijdele hoop blijven. De belangstelling voor roddeljournalistiek bij zowel mediamakers als -consumenten zal hier zijn tol blijven eisen. Want, wat de media centraal stellen hangt vooral af van wat het publiek belangrijk vindt en dat wordt op zijn beurt aangereikt door de media. De bij beide in de praktijk van alle dag voelbare negatieve houding jegens de islam en moslims, is in dit verband zowel frappant als tekenend. Op korte termijn is deze vicieuze cirkel helaas niet te doorbreken.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Een vijandige houding ten opzichte van de islam of moslims in het Westen wordt de laatste decennia met islamofobie en anti-islamisme aangeduid. In officiële (inter)nationale rapporten en in wetenschappelijke publicatie zijn deze termen reeds goed ingeburgerd.
Als neologismen zijn beide termen tot stand gekomen naar analogie van bestaande verschijnselen respectievelijk xenofobie en antisemitisme. Eerstgenoemde betekent een overmatige angst voor vreemden cq. voor moslims en de islam, terwijl anti-islamisme kan worden omschreven als een vijandige houding die zich kan uiten in vooroordelen, discriminatie, uitsluiting en in psychisch en fysiek geweld.

Hoewel de semantiek van beide termen de inhoud van het verschijnsel weergeeft, gaat de voorkeur uit naar de term anti-islamisme. Deze weerspiegelt namelijk het dynamische en het bewuste karkater van de antipathie en haat tegen deze religie en haar belijders, in tegenstelling tot islamofobie die meer een psychische toestand van ziekelijke angst voor deze religie weergeeft.
Een veel gehoorde misvatting is dat afgezien van de historische vooroordelen over deze religie, het anti-islamisme in het Westen pas na de aanslagen in Amerika in 2001 is opgekomen. Echter, reeds in 1992 hebben Van Koningsveld en ondergetekende in het boek ‘de mythe van het islamitische gevaar’ het verschijnsel uitgebreid besproken en haar groei voorspeld. De groei zou vooral worden veroorzaakt door mazen in de wetgeving die het mogelijk maken om culturele en religieuze vijandsbeelden op te roepen en onder de vrijheid van meningsuiting te plaatsen, dit in tegenstelling tot ideologieën die zich uitdrukkelijk richten op vreemdelingenhaat en racisme. In de praktijk betekende dit dat vormen van strafbaar racisme in een culturele verpakking werden gegoten terwijl de inhoud relatief onveranderd bleef. De auteurs van het hierboven genoemd boek voorspelden eveneens dat gelet op de toen heersende beeldvorming over de islam, een dergelijke ideologie veel gemakkelijker aanhangers zou kunnen winnen, ook onder hen die vreemdelingenhaat als zodanig nadrukkelijk verwerpen. Het anti-islamisme als ideologie zou in staat worden om een brede politieke beweging te mobiliseren waarbinnen zelfs grote verschillen in opvatting tussen top en basis over de werkelijke beleidsdoelstellingen ten aanzien van vreemdelingen mogelijk blijven. Wanneer prominente personen uit politiek en wetenschap ook systematisch aan de verspreiding van deze vijandsbeelden zouden gaan bijdragen, de kans groot wordt dat er zelfs een institutioneel anti-islamisme zou gaan ontstaan, aldus de auteurs. Deze zienswijze wordt thans in Nederland helaas bewaarheid in de opkomst van bewegingen als die van Wilders en Verdonk en voorheen die van Fortuyn. In feite bedienen (extreem) rechtse politieke partijen in West-Europa zich momenteel van dezelfde ideologische verpakking. De Monitor Racisme en Extreemrechts waarin een apart hoofdstuk wordt gewijd aan islamofobie toonde aan dat in 2006 de incidentie van anti-islamitische uitingen in Nederland, die van het antisemitisme heeft overtroffen, hoewel dat laatste ook een stijging heeft doorgemaakt. Ook het rapport van de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI) van 2008 besteedt een apart hoofdstuk aan islamofobie en stelt dat moslims in Nederland onderworpen zijn aan stereotyperend, stigmatiserend en soms ronduit racistisch politiek taalgebruik, vooringenomen mediaberichtgeving en buitenproportionele aandacht voor veiligheids- en ander beleid. Een vergelijkbaar beeld met betrekking tot allochtonen wordt ontvouwd in rapporten van dezelfde commissie over andere landen van de Europese Unie, zoals België, Duitsland en Frankrijk en komt eveneens naar voren in wetenschappelijk onderzoek. Uit deze en vele andere studies in het Westen blijkt overduidelijk dat het anti-islamisme geen fictie is, maar dat het een institutionele werkelijkheid is geworden. Als daar niets tegen wordt ondernomen zal dat de stabiliteit in de samenleving verstoren en etnische conflicten sterk doen verscherpen. De (lokale) overheid dient daarom haar verantwoordelijkheid ter zake te nemen en met effectieve maatregelen te komen. Een adequate aanpak begint met het erkennen en bespreekbaar maken van het anti-islamisme in het land. Naar analogie van het antisemitisme zou het eveneens strafbaar moeten worden gesteld, temeer steeds meer vooraanstaande Nederlanders van joodse achtergrond de overeenkomsten tussen de beide verwerpelijke verschijnselen zijn gaan inzien. Het ontkennen van anti-islamisme en het met ongeloof reageren op bevindingen van de hierboven genoemde rapporten zal alleen leiden tot meer groei van het verschijnsel en tot verdere polarisering en radicalisering. Op den duur zal het anti-islamisme als een vorm van het modern racisme kunnen uitwaaieren naar andere (religieuze) groepen en ideologieën in de samenleving, met alle gevolgen van dien. De aanbevelingen van de ECRI bieden goede handvaten om het verschijnsel een halt toe te roepen. In haar rapport over Nederland doet deze commissie onder meer een beroep op de Nederlandse autoriteiten om zich publiekelijk krachtig te verzetten tegen alle uitingen van anti-islamitische sentimenten in de politiek; geen maatschappelijke discussies te steunen die hoofdzakelijk streven naar polarisatie van de samenleving rond vraagstukken die de moslimgemeenschap aangaan; geen beleid te formuleren dat moslims direct of indirect discrimineert en alle mogelijke gelegenheden aan te grijpen om generaliseringen en associaties van moslimgemeenschappen met terrorisme in het publieke debat en de media aan de kaak te stellen. Ten slotte zouden alle maatschappelijke organisaties zoals scholen, kerken en vakbonden evenals gewone burgers zich openlijk moeten distantiëren van dit verschijnsel, want het bereiken van rust, respect en gelijkwaardigheid in de samenleving is ieders verantwoordelijkheid.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Werkloosheid onder allochtonen vertoont een grillig beeld. Volgens het CBS was 4% van de autochtonen in 1999 werkloos tegenover 13% van de allochtonen. Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) liet voor 2005 cijfers zien van respectievelijk 9 en 20%, en zelfs 40% onder allochtone jongeren.

Voor 2007 wordt in de nota “Concretisering plan van aanpak discriminatie op de arbeidsmarkt” van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dat op 23 april j.l. aan de Tweede Kamer is gestuurd gesproken van 3.7% en 10.1%. Werkloosheid onder allochtonen is met andere woorden continu bijna drie keer hoger dan onder autochtonen.
Werkloosheid onder deze groepen wordt vaak verklaard vanuit het perspectief van ‘blaming the victim’. Zij zouden te lui zijn, missen de noodzakelijke scholing en hechten weinig waarde aan onderwijs, terwijl de oorzaak veelmeer in verschijnselen als vooroordelen en discriminatie gezocht moet worden.
In de afgelopen drie decennia heeft de overheid toch talrijke maatregelen getroffen om de werkloosheid onder hen te bestrijden, zoals de Wet Bevordering Evenredige Arbeidsdeelname Allochtonen van 1994, diens opvolger de Wet SAMEN, het MKB-convenant, het convenant Grote Ondernemingen en de vele maatregelen van gemeenten. Door het uitblijven van sancties bij niet naleving was het voorspelbaar dat die vooral tot meer bureaucratie zullen gaan leiden. Immers, de wetten legden bedrijven slechts een rapportage verplichting op over de etnische samenstelling van hun personeelsbestanden. Zes jaar later concludeerde de ‘Task force Minderheden en de Arbeidsmarkt’ dat 80 procent van de bedrijven nog steeds geen allochtonen in dienst had. De houding van de overheid met betrekking tot directe, en indirecte vormen van discriminatie, zoals vooroordelen, nepotisme, onnodige eisen en de taal- en representativiteitsmoes (enkele ingrediënten van het glazen plafond), als meest hardnekkige barrières voor allochtonen, was echter overwegend passief, terwijl het effect van discriminatie keer op keer werd bevestigd. Onderzoek in opdracht van Sociale Zaken toonde in 2005 aan dat een derde van allochtonen discriminatie op het werk ervoer. De discriminatiemonitor van het SCP liet vorig jaar zien dat uitgestroomde allochtone HBO- en WO-studenten aanzienlijk vaker zonder werk bleven dan hun autochtone collega’s en dat dit niet te verklaren was uit verschillen met autochtonen voor wat betreft het afstudeercijfer, het niveau van opleiding, leeftijd en geslacht. Ander onderzoek heeft eveneens aangetoond dat allochtone jongeren twee tot drie keer minder kans hadden op een stageplaat. Maatregelen tegen discriminatie kwamen gewoonlijk echter niet verder dan het aankondigen van meer onderzoek, het instellen van commissies, voorlichting over beeldvorming, en het aansluiten bij bestaande maatregelen. Het hierboven genoemde kers verse nota van Sociale Zaken vormt hierop helaas geen uitzondering. De terughoudendheid bij het formuleren van effectieve maatregelen komt niet alleen doordat discriminatie zeer moeilijk aantoonbaar is, maar is eerder het resultaat van gebrek aan politieke durf. Zeker in een tijd waar werkgevers discriminatie als ‘risicovermijdend gedrag’ beschouwen, politici stigmatisering als ‘vrijheid van meningsuiting’ zien, en het verwerpelijke etnocentrisme als ‘trots op Nederland’ kwalificeren. Gedurfd beleid vereist het inzetten van krachtige instrumenten zoals ‘contract compliance’. Een maatregel dat onder andere door de Amerikaanse overheid voor datzelfde doel met succes werd ingezet en reeds in 1989 door de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in Nederland is bepleit. Dat houdt in dat overheidsopdrachten vooral worden toegekend aan bedrijven die daadwerkelijk kunnen aantonen dat hun personeelsbestand een afspiegeling is van de etnische samenstelling van de bevolking. Politieke partijen in de coalitie weten dat in de samenleving thans geen draagvlak hiervoor gevonden kan worden, maar staan tegelijkertijd voor een dilemma. Enerzijds staat het treffen van pijnlijke maatregelen ten guste van allochtonen op de arbeidsmarkt gelijk aan politieke zelfmoord, maar anderzijds betekent het voortgaan op de huidige koers uitsluiting van allochtonen en bestendiging van een etnisch gedefinieerde onderlaag in de samenleving. Dit zijn helaas ideale ingrediënten voor meer polarisering en verscherping van de sociale spanningen, vooral in een tijd waar politieke partijen de etnische tweedeling voor demagogische doeleinden misbruiken. Voortzetting van de huidige koers is noch politiek, noch moreel verantwoord.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Als antwoord op de film van Wilders heeft Raed al-Saeed een film gemaakt van 10 minuten met de titel “SCHISM” over de wreedheden van de Bijbel en het christendom. Hij wil laten zien dat het gemakkelijk is om zwarte teksten en bladzijden uit heilige boeken te selecteren alsmede wrede praktijkbeelden van christenen te vertonen.
De maker is echter veel verstandiger dan ons Tweede Kamer lid. Hij stuurt niet aan op het beginnen van een middeleeuwse godsdienstoorlog. Hij schrijft aan het eind van de film, dat zijn filmpje net zo fout is als die van Wilders. Hij had slechts 12 uur nodig om de film in elkaar te zetten, terwijl Wilders 3 maanden daaraan heeft besteed.
Hij eindigt zijn film met “There is only one God … And that is God”. en “Let us make the world a better place”. De film is net zo amateuristisch als die van Wilders.
Met de excuses die de maker maakt aan degene die zich door de film gekwetst zouden kunnen voelen, laat hij mijns inziens zien dat hijzelf en daarmee zijn cultuur heel veel beschaving kent en dat de vrijheid van meningsuiting waarmee dingen aan de kaak worden gesteld niet noodzakelijkerwijs gepaard hoeft te gaan met kwetsen en beledigen.

Klik hier om de film te zien

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

De islamofobie episodes waarin de islam direct of indirect als onderwerp betrokken is, volgen in de laatste zes maanden elkaar in Nederland in rap tempo op.
Een ‘ex-moslim’ vergeleek de profeet Mohammed met Hitler en kondigde een tekenfilm over zijn huwelijksleven aan. Politici, journalisten en zelfs wetenschappers stonden hem bij om zijn boodschap te verdedigen en wereldkundig te maken.

Begin dit jaar was er ook de Iranse kunstenares die twee homoseksuele mannen met maskers van de profeet Mohammed en zijn schoonzoon op doek heeft gezet en in het Gemeentemuseum van Den Haag wilde tentoonstellen. De museumdirecteur die de kunststukken weigerde werd maatschappijbreed sterk bekritiseerd omdat hij de vrijheid van meningsuiting zou hebben geschonden.
De meeste aandacht ging de afgelopen maanden echter naar het voortraject en de vertoning van het anti-islam filmisch pamflet van Wilders. Hoewel de debatten daarover nog in alle hevigheid voortduren, heeft een nieuwe episode met de islam als onderwerp het licht gezien
Het weekblad Opinio heeft vandaag (vrijdag 4 april 2008) een ‘faketoespraak’ van Balkenende gepubliceerd die hij zondag gehouden zou hebben op een bijeenkomst van CDA-prominenten en waarin hij stelling neemt tegen de islam. In het interview laat het blad de Premier zeggen: “Ik zeg het zonder omwegen: het grote probleem is de islam. Jullie horen het goed, ik zeg niet: de radicale islam of het islamitische terrorisme of het fundamentalisme in het algemeen – nee, ik zeg: het grote probleem is de islam”.
Namens Premier Balkenende heeft de landsadvocaat bij de voorzieningenrechter in Amsterdam een kortgeding tegen het weekblad aangespannen om rectificatie van het stuk af te dwingen. Het weekblad wordt “gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef en journalistiek fatsoen” verweten. Volgens de hoofdredacteur van het blad is de ‘faketoespraak’ echter slechts bedoeld als kritiek op het CDA en op Balkenende als leider daarvan, omdat het CDA nauwelijks een strategie heeft ontwikkeld in het debat over de islam in Nederland en zich heeft laten gijzelen door Wilders. Lees hier het bericht.
Het kortgeding dat vandaag (vrijdag 4 april 2008) heeft gediend is door Balkenende verloren en het weekblad hoeft de toespraak niet te rectificeren. De rechter was van mening dat het hier ging om een verzonnen rede en daarmee is er dus geen sprake van onjuiste of valse weergave van feiten. En “voor zover het hier een kritische bejegening van de heer Balkenende betreft, geldt dat hij zich dit als minister-president en leider van het CDA zal moeten laten welgevallen”, aldus de rechter. Uit de uitgebreide mediaberichtgeving van de afgelopen dagen over deze kwestie zou bovendien al voldoende zijn gebleken dat de toespraak nep is. De eventuele schade die hierdoor zou zijn ontstaan zou door de Rijksvoorlichtingsdienst en via diplomatieke kanalen kunnen worden rechtgezet, aldus de rechter.
Als reactie op het vonnis stelt de RVD dat de uitspraak vele vragen oproept en de landsadvocaat is derhalve gevraagd om in een bodemprocedure een oordeel van de rechtbank te krijgen. In tegenstelling tot een kortgeding wordt de zaak in zo’n procedure grondiger bestudeerd en de rechter hoeft geen rekening te houden met een eerder gedane uitspraak.
Hoewel de RVD niet aangaf welke vragen het vonnis oproept, is het vonnis mijns inziens niet goed doordacht en gemotiveerd. De capaciteit van het kritisch lezen van burgers is door de rechter mijns inziens sterk overschat, vooral omdat het hier in tweede instantie gaat om de islam die de laatste tijd in de maatschappij onder druk staat. Dat Balkenende zich publiekelijk van de film van Wilders heeft gedistantieerd draagt zeker niet bij aan het verscherpen van de kritische blik van de lezer en doet in dit geval dus minder relevant.
Door het voorgaande bekruipt mij het gevoel dat de voorzieningenrechter zich heeft laten leiden door het maatschappelijk klimaat waarin de islam in toenemende mate als volksvermaak fungeert. Aantijgingen tegen de islam worden ten onrechte overwegend gekwalificeerd als kunst, vrijheid van meningsuiting, of zoals in dit geval als doorzichtige fictie.
Of dezelfde rechter hetzelfde vonnis zou hebben uitsproken in een ander tijdsgewricht, of met betrekking tot een andere religie, waag ik te betwijfelen. Het vonnis heeft namelijk verstrekkende gevolgen voor de samenleving en voor de aantasting van de individuele persoonlijke integriteit. Ieder dagblad of tijdschrift zou op grond van dit vonnis een compromitterend verhaal over een ander kunnen fabriceren en publiceren. Bekende Nederlanders worden op deze manier vogelvrij verklaard.
In deze tijd waarin serieus gepleit kan worden voor ‘het recht om te beledigen’ zonder te worden uitgemaakt voor krankzinnig, speelt het journalistieke fatsoen als correctiemechanisme nauwelijks meer een rol van betekenis. Misschien is er in Nederland geen crisis ontstaan waarvoor de regering naar aanleiding van de film van Wilders onlangs heeft gewaarschuwd. Maar wie de morele crisis waarin het land momenteel verkeert niet inziet, is dromerig of leeft in de rafelrand van de samenleving.
Hoe dan ook, afgewacht moet worden wat er uit de bodemprocedure tevoorschijn zal komen. Wellicht iets positiefs. Er zijn immers wat lichtpuntjes aan het einde van de donkere Nederlandse islamtunnel. Een demonstratie ‘tegen de islamisering van Nederland’ die vandaag in Den Haag zou plaatsvinden is wegens gebrek aan belangstelling afgelast. Het organisatiecomité verwachtte 150 demonstranten, maar slechts 25 personen kwamen opdagen.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Herhaaldelijk wordt aangetoond dat de berichtgeving over de islam en moslims onder andere generaliserend, stigmatiserend en veelal opportunistisch is. Het meest recent rapport op dit terrein is dat van de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie. Derde rapport over Nederland, gepubliceerd in Straatsburg op 12 februari 2008. In het rapport wordt onder andere gesteld dat islamitische gemeenschappen in Nederland “op grote schaal aan generalisaties zijn onderworpen, waarbij zij zowel in de gedrukte pers als op radio en televisie frequent met terrorisme in verband worden gebracht.” De media zouden bovendien de gedragscode voor zelfregulering, waar ze over beschikken, in de praktijk zelden toepassen als het om de islam gaat. (p.28).

Ook wordt geconstateerd dat de media excessief generaliseren “waarbij moslims en terrorisme met elkaar in verband werden gebracht. Hoewel dergelijke generaliseringen en associaties in bijna alle media – inclusief pers, radio en televisie – te vinden zijn, neemt ECRI nota van berichten dat islamofoobmateriaal ruimschoots beschikbaar zou zijn op in Nederland gevestigde internetfaciliteiten”. (p. 38)
Gisteren, 1 april 2008, heeft ondergetekende deelgenomen aan een radiodebat van de Nederlandse Islamitische Omroep over de beeldvorming van de islam in de media. Deelnemers aan het debat waren: een medewerkster van het ANP, een redacteur van het dagblad Trouw, plaatsvervangend eindredacteur van het NOS-Journaal en de eindredacteur van de actualiteitenrubriek NOVA.
Zoals verwacht viel in de wederzijdse standpunten geen beweging te krijgen. Ik had namelijk eerder over dit thema met de eindredacteuren van de actualiteitsrubrieken van de Publieke Omroep gedebatteerd. Ondergetekende bleef de onderzoeksresultaten naar voren brengen en verdedigen, terwijl de aanwezige redacteurs bleven volhouden dat hen niets te verwijten viel en dat hun berichtgeving en diversiteitbeleid uitstekend verlopen.
Uit het gisteren gehouden debat wil ik één punt uitlichten die mijns inziens veel aandacht verdient. Dit betreft het verwijt dat de media nauwelijks allochtone deskundigen aan het woord laten. Zij schrijven en spreken over en nauwelijks met allochtonen en moslims. Als deze aan het woord worden gelaten dan gaat het meestal om hun cultuur of religie. Ook dit verwijt werd met name door de redacteurs van het NOS-journaal en NOVA afgewezen en afgedaan als feitelijk onjuist. Beide deelnemers verwezen naar de interviews die hun rubrieken op cruciale momenten hebben gehouden met de islamkenner Tariq Ramadan.
Nader onderzoek laat zien dat hoewel hun verweer feitelijk juist is, ze hebben inderdaad Ramadan aan het woord gelaten, inhoudelijk bevestigen de interviews echter de geuite verwijten. Wie de inhoud van de beide interviews bekijkt kan niet anders dan tot de conclusie komen dat er hier sprake is van mediamisleiding dan van evenwichtige thematische behandeling van een item.
Het interview dat NOVA met Ramadan heeft gehouden op 12 februari 2008 brengt de kijker op de verkeerde been. Het begint met de introductie dat “Nederland vandaag op de vingers getikt is door de Europese commissie tegen racisme en intolerantie. De Commissie vindt dat wij in Nederland niet goed omgaan met moslims. Racistisch geweld en discriminatie nemen toe. Vooral Marokkanen en Turken worden teveel gestigmatiseerd”.
De introductie wekt de indruk dat NOVA nu juist op de bevindingen van de Europese Commissie wil ingaan via een interview met Tariq Ramadan. Een evenwichtige bespreking van pros en cons van de stelling zou immers voor de hand liggen. Helaas, niets is minder waar. De bevindingen van de Europese Commissie kwamen in het interview op geen enkele manier aan de orde. Tariq Ramadan werd in de introductie neergezet als Islam filosoof die vindt dat moslims zelf het initiatief moeten nemen om hun integratie beter te laten verlopen. Niet afwachten, niet afhaken, maar meedoen is zijn advies. En moslims moeten zich niet laten afleiden door bijvoorbeeld een eventuele film van Geert Wilders, aldus de introductie.
Het interview ging echter uitsluitend over de persoon Ramadan en over de weigering hem toe te laten tot de VS. Het werd verder gelardeerd met oude beelden van zijn oratie en interviews met anderen over zijn aanstelling als gasthoogleraar aan de Erasmus Universiteit.
Ook het interview van het NOS-Journaal met Ramadan naar aanleiding van de vertoning van de film van Wilders ontkracht mijn stelling niet dat de media, en dus ook het NOS-Journaal, nauwelijks allochtone deskundigen aan het woord laten. En in het onderhavige geval zelfs niet wanneer een gebeurtenis, zoals de vertoning van de film van Wilders, om hun cultuur of religie gaat.
De in het interview gestelde vragen hadden niet het karkater van diepgaande vragen aan een islamdeskundige of islamfilosoof, maar dwongen hem te reageren als politicus, als moslimleek, en als door de media benoemde ‘moslimleider’ ten einde de ‘achterban’ te kalmeren. Verstandige vragen die vanuit zijn deskundigheid als islamkenner konden worden beantwoord om eventueel de aantijgingen van Wilders tegen te spreken bleven helaas uit. Het NOS-Journaal had nu een gouden kans om Ramadan, of een andere allochtone islamdeskundige, de andere tolerante, sociale, en vredige kant van de islam te laten zien en voor het voetlicht te brengen.
Beide voorbeelden zijn helaas geen uitzonderingen. Programma’s en krantenartikelen die inhoudelijk op de islamitische leer zijn ingegaan hebben juist autochtone ‘deskundigen’ aan het woord gelaten, die overwegend het bestaande stereotype beeld van de islam hebben bevestigd en in sommige gevallen zelfs versterkt.
De tragiek is dat de media niet bereid zijn de hand in eigen boezem te steken en de beschuldigende onderzoeksbevindingen onder de loep te nemen. Alle stigmatiserende uitspraken en krantenkoppen worden afgedaan met “is het niet waar dan?”. Dat was ook de lekenreactie op de getoonde beelden in het filmisch pamflet van Wilders. Dat het hier gaat om excessen van enkele mensen van islamitische achtergrond en mag niet worden gegeneraliseerd wordt gewoonlijk met stilzwijgen beantwoord. Een vicieuze cirkel is het resultaat: de dialoog stokt en generalisatie en stigmatisering gaan gewoon door.

Wat betreft de publieke moraal zijn we in Nederland kennelijk zover gekomen dat het stigmatiseren en kwetsen als de normaalste zaak van de wereld wordt beschouwd en onder de vrijheid van meningsuiting wordt geplaatst. Het voor moslims kwetsende filmisch pamflet van Wilders werd dan ook ontvangen met uitspraken als ‘het valt wel mee’ en ‘is dit alles’?
‘Vertegenwoordigers’ van islamitische gemeenschappen hebben te kennen gegeven weliswaar gekwetst te zijn, maar toch bereid de uitnodiging van Wilders voor een debat aan te nemen. Hoewel zo’n opstelling vanuit een politieke invalshoek verantwoord is, kreeg het later toch een eigen negatieve dynamiek.

Het bevestigde met name de vooroordelen over moslims die zich een lange tijd onvoldoende zouden hebben geparticipeerd in het integratiedebat. Bovendien werd met de opstelling de indruk gewekt dat het Wilders te doen is geweest om een debat af te dwingen en dat hij nu daarin geslaagd is. Commentatoren in de media vragen zich daarom af “waarom nu wel meedoen aan een debat”, “waarom worden moskeedeuren nu pas voor buitenstaanders geopend” en “waarom hebben moslims zich niet eerder openlijk gedistantieerd van het terrorisme”? Retorische vragen die vooral berusten op hardnekkige vooroordelen en gebrekkige kennis van de dynamiek en het krachtenveld binnen de groepen in kwestie.
Anderzijds was de oproep van moslimgemeenschappen tot kalmte en tot een beheerste opstelling broodnodig. Niemand is gebaat bij escalatie in de intergroepverhoudingen en negatieve sentimenten, zeker niet de minderheden zelf.
In toenemende mate groeit gelukkig de nationale en internationale kritiek op het filmpje van Wilders. De Nederlandse regering heeft zich in sterke bewoording van de film gedistantieerd, evenals vertegenwoordigers van enkele oppositie partijen en de Raad van Kerken die bezwaren hebben geuit tegen het generaliserende karkater van het pamflet.
Internationaal heeft men ook met verontwaardiging gereageerd. VN-topman Ban Ki-Moon zei dat de film tot geweld aanzet, en de Deense Premier sprak over “een zinloze provocatie”.
VN-experts op het gebied van racisme, vrijheid van godsdienst en vrijheid van meningsuiting vinden de film generaliserend en onverantwoord.
Andere internationale organen zoals de Raad van Europa bestempelen de film ondermeer tenslotte als smakeloos. De Secretaris Generaal van deze Raad en zijn plaatsvervanger stellen in een verklaring dat zij opkomen voor de vrijheid van meningsuiting, maar in dit geval zij dat met teleurstelling en bezorgdheid doen. Zij vinden dat het voor “de Europese democratie een trieste dag is wanneer de fundamentele grondslagen waarop zij is gebouwd worden gebruikt om onverdraagzame en diep beledigende stereotypen te verspreiden.”
Ondanks deze kritische houding pleiten velen in dit kader voor een debat, echter zonder stil te staan bij een adequaat en scherp geformuleerd discussiethema. In een interview met het blad Trouw onder de titel “over ‘Fitna’ wordt het nog moeilijk discussiëren” stelt ondergetekende dat een oprechte dialoog, de dialoogpartner niet bij voorhand al in de verdediging dient te dwingen door het innemen van een hard en onwrikbaar standpunt. Een duidelijke probleemstelling die van twee kanten besproken kan worden is voor een vruchtbaar debat onontbeerlijk. In Nederland zou men bijvoorbeeld van gedachte kunnen wisselen over het racistische karakter van de film, over de eerdere voortdurende negatieve uitspraken van Wilders over moslims en de islam alsmede over extremisme in het algemeen. Collega-kamerleden van hem zouden zich wat minder moeten laten verlammen door de angst om als voorstanders van de ‘oude politiek’ versleten te worden. Niemand durft sinds Fortuyn andere politici nog als extreemrechts te typeren, met als gevolg dat het nu niet afkeurigswaardig is om bijvoorbeeld op de PVV te stemmen, terwijl gemeten aan het discours van het modern racisme, haar anti-islam politieke agenda in feite racistisch is. Het gevaar van deze situatie mag je nooit onderschatten.
Bij het modern racisme wordt niet primair op basis van ras, maar op basis van cultuur of godsdienst onrechtmatig gediscrimineerd tussen groepen.
Uit de politieke en publieke reacties op het gedachtegoed van de PVV kan worden afgeleid dat de maatschappelijke moraal in Nederland in de afgelopen 10 jaar een metamorfose heeft ondergaan. Janmaat van de Centrum Democraten (CD) werd in 1996 tot een voorwaardelijk gevangenisstraf veroordeeld voor een uitspraak als “Wij schaffen, zodra wij de mogelijkheid en de macht hebben, de multiculturele samenleving af”. Ook Glimmerveen van de Nederlandse Volks Unie (NVU) werd voor zijn uitspraak: “Glimmerveen voor een blank Nederland” ook in tweede instantie in 2003 veroordeeld tot vier maanden cel, waarvan twee voorwaardelijk, wegens het aanzetten tot haat jegens buitenlanders. De erosie in de publieke moraal blijkt uit het feit dat Wilders totnogtoe niet veroordeeld is geworden voor uitspraken met een heftigere discriminerende strekking. Oordeel zelf aan de hand van de volgende selectie van zijn uitlatingen:

1. “Ik vind wel dat er minder moslims moeten zijn in Nederland. Ik vind de ideologie van de islam abject, fascistisch en fout.” Het Nieuwsblad, 9 februari 2008
2. “Niet uit haat, maar uit trots en zelfbehoud van onze Nederlandse identiteit en onze westerse waarden, verdedig ik een immigratiestop uit islamitische landen.” Het Nieuwsblad, 9 februari 2008
3. “Autochtonen planten zich minder snel voort dan allochtonen. Nu zitten allochtonen, overwegend moslims, voornamelijk in de grote steden. Over twintig jaar zitten ze overal, van Apeldoorn tot Emmen en van Weert tot Middelburg”. De Pers, 27 november 2007.
4. “Ik wil discrimineren. Radio-interview, Nederlandse Islamitische Omroep
5. “Natuurlijk is het niet acceptabel als de grote steden in Nederland in meerderheidniet-blanke steden zijn.” BBC-Hardtalk interview 22/3/2006
6. “Ik zou niet graag willen dat een groeiend aantal mensen, wellicht in de toekomst een meerderheid, van de bevolking of van een kabinet uit moslims bestaat”. NOVA 28 februari 2007.

Als de hierboven genoemde uitspraken in de huidige Nederlandse cultuur niet als racistisch mogen worden getypeerd, dan zijn wij kennelijk de schaamte voorbij.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Dat de media bij nieuwsgeving selectief te werk gaan is gemeengoed. Selectie is begrijpelijk. Duizenden, zo niet miljoenen, vermeldenswaardige gebeurtenissen vinden dagelijks plaats, zodat selectie van nieuws zelfs onontkoombaar wordt. Men selecteert echter op grond van het mediaprincipe ‘man bijt hond’, waarbij de keuze automatische komt te liggen op exotische en sensationele items. Tot zover begrijpelijk en tot op zeker hoogte ook acceptabel.

De beschuldiging dat de media nieuws creëren en manipuleren wordt echter niet door iedereen als vanzelfsprekend aanvaard. De media zijn in de beeldvorming immers de spreekbuis van de samenleving en houden het gedrag van politici en andere functionarissen en hoogwaardigheidsbekleders tegen de culturele meetlat. Overtreders worden dan aan de schandepaal genageld. Er heerst dus het idee dat de media betrouwbaar zijn, fungeren als waakhond van de samenleving en zullen derhalve het nieuws niet manipuleren, maar zorgvuldig weergeven.
Kortgelden leverde een reportageteam van 101tv (het digitale kanaal van BNN en de publieke omroep) echter het tastbare bewijs voor de onbetrouwbaarheid van de media. Dat team wilde blijkbaar koste wat het kost beeldmateriaal produceren om te laten zien dat Amsterdammers een vrouw met burka die een zak met sinasappelen heeft laten vallen niet behulpzaam zouden zijn. Terwijl de hulp wel zou worden geboden als haar zonder burka hetzelfde zou zijn overkomen. Het is de tv-ploeg van 101tv dan ook gelukt om het gewenste beeldmateriaal te produceren. Het filmpje is ook uitgezonden met alle gevolgen van dien voor de stemmingmakerij ten aanzien van moslims.
Dat het reportageteam van 101tv tijdens de opname zijn dag niet had bleek uit het feit dat er toevallig een tv-ploeg van AT5 op de scene aanwezig was die ook de gebeurtenis op beeld had vastgezet. Dat beeldmateriaal liet echter een heel ander beeld van de werkelijkheid zien. Amsterdammers schoten de vrouw met burka wel degelijk te hulp, maar dat stukje is door de programmamakers van 101tv uitgeknipt en dus aan het kijkerspubliek onthouden. Sterker nog, uit het beeldmateriaal van AT5 bleek tevens dat een medewerker van 101tv Amsterdammers die de vrouw in kwestie de helpende hand wilden bieden tegenhield en wegstuurde door hen mede te delen dat er een tv-opname aan de gang was.
Wie denkt dat dit voorval een media-incident is, vergist zich. Nationaal en internationaal onderzoek laat keer op keer zien dat wat dit onderwerp aangaat de media zich door selectie en presentatie schuldig maken aan het creëren van negatieve beeldvorming en stigmatisering van allochtonen en moslims in het bijzonder. Journalistieke principes als ‘Objectiviteit’, ‘hoor en wederhoor’, en ‘second opinion’ die in de journalistieke opleiding vanaf dag één sterk worden benadrukt, worden in de beroepspraktijk over het hoofd gezien.
Wat nodig is, is het introduceren van een review-habitus bij het mediabedrijf waarbij het werk van de individuele journalist onder de loep kan worden genomen. In de wetenschap is dat een ingeburgerd gebruik. In de vaktijdschriften wordt het werk van collega-wetenschappers uitgebreid besproken. Journalisten behoren tot de weinige beroepscategorieën wiens werk niet door beroepsgenoten wordt geëvalueerd.
Aangezien mediacratie heden ten dage overheerst, en de media direct en indirect invloed uitoefenen op het landsbestuur, is zo’n review-habitus van onschatbare waarde. Zolang dat nog niet is ingevoerd en zolang de ‘man bijt hond mentaliteit’ het leidmotief van de media vormt, zal nieuwsmanipulatie tot de mogelijkheden blijven behoren en is kritisch mediagebruik (kijken, lezen en luisteren) geboden.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

In de afgelopen maanden zijn talrijke discussies gewijd aan de discriminerende uitspraken van het Nederlandse Parlamentslid Wilders en zijn aangekondigde anti-islam film. Niet alleeen in het buitenland heeft de film geleid tot verontwaardiging, maar ook de Nederlandse regering heeft er, weliswaar indirect, afstand van genomen. De tragiek van de Nederlandse samenleving is dat de uitspraken van Wilders niet worden geplaatst onder de categroie racisme, of anti-islamisme, maar worden geclassificeerd onder de term ‘vrijheid van meningsuiting’. Dit in tegestelling tot de situatie in landen als Belgie en Oostenrijk waar de uitspraken van respectievelijk Dewinter van het Vlaams Belang en Heider van de Freiheitliche Partei wel als extreem-rechts zijn gekwalificeerd. Om een en ander voor het buitenland enigszins te verduidelijken heeft de Wereldomroep een videofilm gemaakt van 9 minuten, in het Engels, Arabisch en Indonesisch.

Klik hier om de video te bekijken

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Op 10 maart jl. publiceerde de Volkskrant een interview met de inmiddels befaamde Deense cartoonist onder de titel “Cartoonist: Wilders moet film uitzenden”.
Als lezer vraag je je in alle oprechtheid af wat er zo belangrijk is aan de mening van een cartoonist over de film van Wilders om er een interview aan te wijden.
Is hij een islamdeskundige? Is hij een bekende (ex)politicus? Zou hij misschien wijze adviezen hebben die we in Nederland kunnen gebruiken om de schade te beperken als de ophanden zijn film van Wilders is vertoond?

De economische schade van de Deense Cartoons wordt immers geschat op ca. 220 miljoen Euro. Het grootste gedeelte komt voor rekening van het bedrijf ‘Arla Foods’, een van de grootste Eropese producenten van zuivelproducten.
Op zoek naar antwoorden op deze en andere vragen raak je in toenemende mate teleurgesteld. De cartoonist weet volgens eigen zeggen nauwelijks iets van de islam af, heeft geen politieke ervaring of verleden en wat de mogelijke adviezen betreft komt hij in het gepubliceerde interview niet verder dan de toverwoorden dat “in het vrije westen alles moet kunnen”. Een toverspreuk die overigens bijna iedereen in Nederland en Denemarken van hoog tot laag klakkeloos herhaalt.
Dat op grond van dezelfde vrijheid van meningsuiting ook moslims in de beide landen recht hebben op hun Koran, en dus dan ook ongeacht de inhoud, wil men gemakshalve vergeten, of uit arrogantiemotieven onvermeld laten. Dat er in het vrije westen dingen bestaan als een geconditioneerde vrijheid van meningsuiting, het vaak meten met twee maten en respect voor gevoelens van anderen komen in de visie van de cartoonist niet voor. Zijn mening loopt niet alleen synchroon met het huidige discour van anti-islamisme, maar is eveneens gebaseerd op een paternalistische antidemocratische houding die momenteel ook in Nederland opgeld doet. In het interview spreekt hij van de autochtone Denen die zichzelf zouden afvragen wat ‘die moslims’ hier zijn komen doen. Ook vele Nederlandse journalisten en politici maken zich geregeld schuldig aan dergelijke uitlatingen.
Dat we in een rechtsstaat geen onderscheid mogen maken in de rechten en plichten van autochtone en allochtone Denen of Nederlanders komt in hun optiek kennelijk niet voor. Het behoeft geen betoog dat ook de overgrote meerderheid van de niet-autochtonen in de beide landen het recht heeft zichzelf af te vragen waar de cartoonist en Wilders het recht vandaan halen om zich niet te houden aan Europese wetgeving die het beledigen van anderen verbiedt en aan respectievelijk artikel 1 van de Grondwet die het nondiscriminatiebeginsel verwoordt. Allochtone Nederlanders zouden ook met evenveel recht kunnen zeggen dat wie artikel 1 van de Grondwet niet respecteert ‘geen plek heeft in onze samenleving’. Voor de wet zijn ze immers ‘gewoon Nederlanders’
Het interview in de krant en de kwaliteit van de gestelde vragen en gegeven antwoorden laten zien dat alleen de gerichtheid van de Volkskrant op ‘roddeljournalistiek’ haar redactie gemotiveerd heeft aan dit onderwerp aandacht te besteden.
Een ding is zeker. De economische en morele schade voor Nederland zal aanzienlijk veel groter en permenanter zijn dan in het geval van Denemarken. De Nederlandse economie is veel uitgebreider en haar handel met de islamitische wereld is veel intensiever. Als de film eenmaal vertoond is zullen excuses van het bedrijfsleven en het feit dat de politiek zich van de film heeft gedistantieerd, de Midden Oosterse handelaar en consument niet makkelijk tevreden stellen. In sommige islamitsche landen zijn de Deense producten permanent uit de schappen gehaald en de Deen wordt gezien als de belichaming van de westerse islamofobie. Wie verwacht dat het met Nederland anders zal gaan is erg naief of heeft geen zicht op interculturele verhoudingen.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”

Als de ‘affaire Wilders’ totnogtoe voor iets goed is geweest, dan is dat voor het blootleggen van de schakeringen in het Nederlandse politieke landschap. Vier hoofdstromingen hebben zich de laatste maanden ontvouwd: de rekkelijken, de realisten, de politieke fundamentalisten en de ‘modern-racisten’ die op basis van cultuur onderscheid maken tussen groepen in plaats van op basis van raciale kenmerken.
De vertegenwoordigers van de regeringspartijen kunnen in deze affaire tot de eerste categorie worden gerekend. Zij komen op voor het landsbelang en verzoeken het Kamerlid af te zien van de vertoning van de ophanden zijnde anti-islamfilm, zonder afbreuk te doen aan het recht op de vrijheid van meningsuiting. Marijnissen die als enige het predicaat ‘de politieke realist’ mag voeren neemt daarentegen een veel harder standpunt in en kwalificeert Wilders als extreemrechts en ‘levensgevaarlijk’, omdat hij groepen in de samenleving tegen elkaar zou opzetten.
Helaas moet Femke Halsema van GroenLinks met de twijfelachtige eer van ‘de politieke fundamentalist’ er vandoor gaan. Een fundamentalist is immers ieder die niet alleen overtuigd is van zijn religieus of ideologisch gelijk, maar die ook zijn principes ongeacht de consequenties wil doorvoeren. En zo is Femke Halsema.

Zij houdt strak aan het beginsel van ‘vrijheid van meningsuiting’ en biedt Wilders, zelfs ongevraagd, politieke steun aan als de film niet in Nieuwspoort en niet in de Tweede Kamer vertoond kan worden. Haar fundamentalisme is gelegen in de verabsolutering en verdediging van de vrijheid van meningsuiting, zonder kennis te nemen van de inhoud van de betreffende film en zonder rekening te houden met de mogelijke gevolgen ervan voor het landsbelang. En dat is juist zo kenmerkend voor het gedrag van een fundamentalist. Volgens haar moet dat recht verdedigd worden, ongeacht of men het eens of oneens is met de inhoud van de film. Dit zou goed zijn voor het inhoudelijke debat. Halsema is blijkbaar ingetrapt is in de mededelingen van de media dat “Nederland zijn islam goed kent” en dus in staat is op niveau een debat daarover te voeren. Uit de Kamerdebatten blijkt dat haar kennis van de islam niet veel verder reikt dan het herhalen van demagogische termen als ‘vrouwenbesnijdenis’ en ‘comité voor ex-moslims’. In haar ‘inhoudelijk’ debat met Wilders komt ze ook helaas niet veel veder dan slogans als “u mag niet generaliseren” en “uw toon over de islam is om een maximaal electoraal effect te bereiken”. Dat hij een rechts-extremist is, racistische ideeën op na houdt en zich schuldig maakt aan de besmeuring van de waarde van “vrijheid van meningsuiting” blijft echter onvermeld.De enige politicus in Nederland die dat onomwonden doet is Marijnissen van de SP, zoals hierboven is vermeld. Daarmee corrigeert hij als enige parlementariër de morele schade voor het land als geheel. De tragiek voor Nederland is niet dat ideeën als die van Wilders überhaupt voorkomen, maar dat die ideeën in tegenstelling tot soortgelijke standpunten in België en Oostenrijk, niet geplaatst zijn binnen het racistisch discour, maar onder de paraplu van de ‘vrijheid van meningsuiting’ zijn ondergebracht.De hypocrisie hiervan is dat er naar de buitenwereld een signaal wordt uitgezonden dat Nederland als enig land ter wereld, geen racistische partijen in de kamer heeft. Dat dat niet waar is, weet Halsema maar al te goed. Dat ze hier niet openlijk voor uit durft te komen is waarschijnlijk enerzijds haar angst om gekwalificeerd te worden als exponent van de ‘oude politiek’ en anderzijds om haar partij te laten profiteren van de in toenemende mate groeiende islamofobie in het land. Daarmee doet ze precies wat zij Wilders verwijt. De kiezer zal echter zo’n gedrag snel ontmaskeren en tot de conclusie komen dat er niets gevaarlijker is dan een kapitein aan het roer die in volle politiek zee zijn kompas kwijt is geraakt.

Prof.dr. W. Shadid is hoogleraar interculturele communicatie. Voor meer info zie de pagina “About”