Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος

Τόπος Θυσίας

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 3 Mar 2013 12:28:00 +0200

Μνημείο εις μνήμην των 62
συγχωριανών μας που εκτελέσθηκαν από τους Γερμανούς ναζιστές στις 28 Αυγούστου 1944, το μνημείο βρίσκεται στο προαύλιο του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου.

Πηγή: Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος

Περιγραφή του Χωριού μας.

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sat, 2 Mar 2013 18:09:00 +0200

Η Μαλάθυρος είναι Δημ. Διαμέρισμα του Δήμου Κισσάμου. Μέχρι και το 2010 άνηκε στον Καποδιστριακό Δήμο Μηθύμνης. Το όνομα του τότε δήμου προερχόταν από την αρχαία πόλη της Μήθυμνας, τα ερείπια της οποίας βρίσκονται κοντά στο παραθαλάσσιο χωριό Νωπήγεια. Μαλάθυρος, δήμου Κισσάμου, επαρχίας Κισσάμου, νομού Χανίων, κτισμένο σε υψόμετρο 315 μ., βρίσκεται 18χλμ. νοτιοανατολικά από την Κίσσαμο και 48χλμ. από τα Χανιά έχει μεγάλη εδαφική έκταση 5,2τχλμ και αποτελείται από 14 μικρούς οικισμούς. Χωριό 214 κατοίκων απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς και ιστορίας, με αρκετά φυσικά μονοπάτια, βρύσες τρεχούμενου νερού, βυζαντινές εκκλησίες, μνημεία και σε απόσταση 500μ. έξω από το χωριό σώζονται οι ερειπωμένοι πύργοι του ομώνυμου ενετικού κάστρου. Συναντάται για πρώτη φορά σε έγγραφο του νοταρίου του Χάνδακα B. de Brixano, όπου αναφέρεται ως Malachire, το 1301. Επίσης το χωριό αναφέρεται στην απογραφή του 1577 από τον Fr. Barozzi. Το 1867, δύο μάχες έλαβαν χώρα, αναχαιτίζοντας την επέλαση των Τούρκων. Αξιοσημείωτη είναι η εκτέλεση των αδικοχαμένων 61 παλικαριών του χωριού από τους Γερμανούς το 1944, από όπου και το χωριό πήρε το προσωνυμιών του "μαρτυρικού χωριού".

Υπάρχουν πολλές εκδοχές για την προέλευση του ονόματος του χωριού. Μία εκδοχή είναι ότι το όνομα προέρχεται από τη λέξη θήρα (κυνήγι) επειδή το χωριό είναι πλούσιο σε κυνήγι. άλλη εκδοχή είναι ότι Μαλάθυρος σημαίνει χρυσή πόρτα ή μεγάλη πόρτα και μια άλλη εκδοχή είναι ο συσχετισμός με το φυτό Μάλαθρο.
Η αγάπη για τη παράδοση και για τον όμορφο, γεμάτο αναμνήσεις τόπο του Ηρωικού αυτού χωριού, οδήγησε στη δημιουργία δύο συλλόγων, του Πολιτιστικού Συλλόγου Νέων Μαλαθύρου. Ο Σύλλογος ιδρύθηκε με σκοπό την πολιτιστική και κοινωνική προβολή του χωριού και της ευρύτερης περιοχής. Στη σύντομη χρονική διάρκειά του, έχει προσφέρει σημαντικό έργο στο χωριό και συνεχίζει. Ακόμα μεγάλη είναι και η προσφορά στα πολιτιστικά δρώμενα και του συλλόγου Μαλαθυριανών Αττικής.
Αξίζει να επισκεφτείτε την Βυζαντινή εκκλησία της Αγίας Ειρήνης, με καλοδιατηρημένες τοιχογραφίες, καθώς επίσης και τίς εκκλησίες " Κοίμηση της Θεοτόκου" και "Αστράτηγος
Πηγή: Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος

Βρύση Μαλάθυρος Κισσάμου ( Μπαχαδιανά )

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 2 Mar 2013 17:08:00 +0200

Πηγή: Μαλάθυρος Κισσάμου (malathiros1)

Βρύση Μαλάθυρος Κισσάμου (Πάνω Χωριό)

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 2 Mar 2013 17:01:00 +0200

Πηγή: Μαλάθυρος Κισσάμου (malathiros1)

ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΣ ΜΙΧΑΗΛ -ΜΕΣΟΦΑΡΑΓΚΟ-ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΘΕΣΗ ΚΡΥΓΙΟ ΝΕΡΟ-ΑΪ ΓΙΩΡΓΗΣ ΚΡΥΓΙΟ ΝΕΡΟ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sat, 2 Mar 2013 15:19:00 +0200

Πηγή: Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος

Μαλάθυρος Κισσάμου - Μνημόσυνο εκτελεσθέντων

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 2 Mar 2013 14:58:00 +0200

Μαλάθυρος 28 Αυγούστου 1944

Πηγή: Ιωάννης Γ. Καρτσωνάκης. Ιωάννης Γ. Καρτσωνάκης.

Προεδρικό Διάταγμα 399 16 Δεκ. 1998 που χαρακτηρίζει τη Μαλάθυρο σε Μαρτυρικό χωρίο!!

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sat, 2 Mar 2013 12:32:00 +0200

ΤΡΥΠΗΤΗ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Mon, 4 May 2009 18:29:00 +0300

Πηγή: Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος.

ΤΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΗΣ ΜΑΛΑΘΥΡΟΥ 2

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Mon, 4 May 2009 16:44:00 +0300

Πηγή: Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος

ΤΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΗΣ ΜΑΛΑΘΥΡΟΥ 1

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Fri, 20 Feb 2009 20:59:00 +0200

ΤΟ ΕΝΕΤΙΚΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΗΣ ΜΑΛΑΘΥΡΟΥ. ΠΛΕΩΝ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΕΡΕΙΠΩΜΕΝΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΠΟΥ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ ΔΙΑΤΗΡΗΘΕΙ ΖΩΝΤΑΝΟ. ΕΥΤΗΧΩΣ ΔΙΑΤΗΡΕΙΤΑΙ ΑΚΟΜΗ ΚΑΤΙ ΑΠΟ ΑΥΤΟ ΤΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΕΛΠΙΖΩΝΤΑΣ ΝΑ ΑΧΟΛΗΘΟΥΝ ΚΑΠΟΤΕ ΚΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΜΑΣ,ΟΛΟΙ ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΘΕΛΟΥΝ ΝΑ ΕΛΕΓΧΟΥΝ ΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ,ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ. ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΦΡΟΥΡΙΟΥ ΤΗΣ ΜΑΛΑΘΥΡΟΥ.
Πηγή: Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος

ΤΡΥΠΗΤΗ-ΦΑΡΑΓΚΟΔΡΟΜΟΣ ΜΑΛΑΘΥΡΟΥ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Wed, 21 Jan 2009 21:32:00 +0200

Η ΤΡΥΠΗΤΗ ΕΙΝΑΙ ΈΝΑ ΣΠΗΛΙΟΣ ΠΟΥ ΜΕ ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ ΕΧΕΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΙ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΟΧΟΥΣ ΣΤΑΛΑΚΤΙΤΕΣ. Η ΤΡΥΠΗΤΗ ΕΧΕΙ ΝΕΡΟ ΧΕΙΜΩΝΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ. ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΧΕΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΕΙ ΚΑΙ ΓΕΩΤΡΗΣΗ Η ΟΠΟΙΑ ΚΑΛΥΠΤΕΙ ΤΟ 80% ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΑΞΙΖΕΙ ΤΟΝ ΚΟΠΟ ΝΑ ΤΟ ΕΠΙΣΚΕΥΘΕΙΤΕ.Η ΤΡΥΠΗΤΗ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΦΑΡΑΓΓΙ ΤΗΣ ΜΑΛΑΘΥΡΟΥ ΑΠΟ ΕΝΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙ Ή Ο ΛΕΓΟΜΕΝΟΣ ΦΑΡΑΓΓΟΔΡΟΜΟΣ,ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΣΑΣ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΟ ΠΡΟΦΑΡΑΓΓΟ ΔΗΛ. ΣΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ ΤΟΥ ΠΑΝΕΜΟΡΦΟΥ ΦΑΡΑΓΓΙΟΥ. ΑΥΤΑ ΤΑ ΟΛΙΓΑ.

Μαλάθυρος Βίντεο

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Mon, 12 Jan 2009 23:20:00 +0200

Πηγη: Μαρτυρικό Χωριό Μαλάθυρος

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΕ ΕΙΚΟΝΑ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Mon, 27 Oct 2008 19:04:00 +0200

ΧΙΤΛΕΡ ΝΑ ΜΗΝ ΤΟ ΚΑΥΧΗΘΕΙΣ

ΜΑΛΑΘΥΡΟΣ 28 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1944

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Tue, 9 Sep 2008 19:42:00 +0300

Μαλαθύρος, 28 Αυγούστου 1944

Η Εκτέλεση της Μαλαθύρου.

΄΄Το ναζιστικό θηρίο εγκλωβισμένο το 1944, στη φλεγόμενη φυλακή του, που τα αόρατα κάγκελά της σφυρηλατούσαν νύκτα και μέρα οι δυνάμεις της ελευθερίας, ανέμενε εκδικητικό και επιθετικό το μοιραίο τέλος. Η θηριώδης προέλευση του διαφάνηκε από τα ανήκουστα σε βαρβαρότητα και σκληρότητα εγκλήματα που διέπραξε κατά τους επιθανάτιους ρόγχους της ύπαρξης του.’’

Στις 28 Αυγούστου 1944, ενώ οι καμπάνες ετοιμάζονταν: να ηχήσουν χαρμόσυνα και λυτρωτικά αναγγέλλοντας το τέλος του χιλιόχρονου Γ΄ Ράιχ, οι Γερμανοί επέδραμαν με πρωτοφανή αγριότητα κατά του ελληνικού χωριού της Κισάμου Μαλάθηρο και εκτέλεσαν ένα από τα πιο στυγερά κακουργήματα της απαίσιας κατοχής τους.

Οι κάτοικοι της Μαλαθήρου, ριζωμένοι στην κακοτράχαλη πατρογονική τους γη ετοίμαζαν τα σύνεργα με τα οποία θα τρυγούσαν τους γλυκείς καρπούς του Διονύσου.

Τον τρύγο του έτους αυτού περίμεναν με μεγάλη χαρά, γιατί θα τους έδινε το θαυμάσιο ποτό, με το οποίο θα γιόρταζαν την απολύτρωση τους από τα δεσμά της χιτλερικής σκλαβιάς.

Για τη συντριβή του τρομερού δυνάστη οι Μαλαθηριανοί υπέθαλπαν Άγγλους στο χωριό τους, που με τους ασυρμάτους μετέδιδαν πολύτιμες πληροφορίες στη Μέση Ανατολή και παρείχαν άσυλο στους Κρητικούς απόστολους της εξέγερσης. Την πατριωτική τους αυτή δράση πληροφορήθηκαν οι Γερμανοί και αποφάσισαν να εξολοθρεύσουν τη Μαλάθηρο.

Δεν είχε ακόμη πυρπολήσει τον ορίζοντα η αυγή με τις υπερκόσμιες ανταύγειές της, όταν στις 28 Αυγούστου 1944 εξαγριωμένες ομάδες δολοφόνων άρχισαν να κυκλώνουν το χωριό.

Ουδένα κακομεταχειρίζονταν κατά το πρώτο αυτό στάδιο της επιχείρησης τους. Κατά το δεύτερο οι επιδρομείς, που επακολούθησαν ούρλιαζαν σαν αλλοκόσμιες παρουσίες και κλωτσούσαν βάναυσα τις πόρτες των σπιτιών, αναγκάζοντάς τες να υποχωρούν από τα δυνατά χτυπήματα. Περίτρομοι ξυπνούσαν οι χωρικοί σαν από εφιαλτικό όνειρο και έβλεπαν πλάι τους τους σφαγείς, που τους άρπαζαν και τους οδηγούσαν στο δημοτικό σχολείο και στη θέση Πατήματα του χωριού.

Εξαντλητική και ιεροεξεταστική, ήταν η ολοήμερη ανάκριση των ανδρών. «Πού είναι οι Άγγλοι, πού είναι τα όπλα, πού είναι ο πομπός του ασυρμάτου", ήταν οι στερεότυπες ερωτήσεις.

Στις αρνητικές απαντήσεις των παλικαριών τρομερά και θανατηφόρα κτυπήματα καταφέρονταν εναντίον τους .Το αίμα από τις πληγές είχε καταβρέξει τα φτωχικά τους ρούχα και σχημάτιζαν μια εικόνα ανατριχιαστική και τρομακτική.

Οι Φοβεροί Άννες και Καϊάφες δεν εκμαίευσαν τελικά το μυστικό που θα τους έδινε το πράσινο φως.

Οι προίκες των κοριτσιών, τα χρυσαφικά των σπιτιών, τα ζώα τον χωρίου και άλλα ακριβά προϊόντα του πέρασαν στα χέρια των Ευαγγελιστών της «Νέας τάξης Πραγμάτων".

Σαν νοικοκύρηδες προπαρασκεύαζαν από τα ζώα του χωριού τη μεσημεριάτικη πλούσια ευωχία τους, που θα τη συμπλήρωνε η οινοποσία από τα εκλεκτά κρασιά των σπιτιών. Στο υπόγειο του σπιτιού του, όπου και τα βαρέλια είχε κρυφτεί ο μικρός Γεώργιος Καρτσωνάκης.

Οι Γερμανοί επεσήμαναν την καλή ποιότητα του κρασιού πηγαινοέρχονταν και άφηναν ανοιχτές τις κάνουλες των βαρελιών. Ο μικρός ασυλλόγιστα τις έκλεινε. Ανεξήγητο έμεινε το . γεγονός στους Γερμανούς, γιατί δεν μπορούσαν να φανταστούν ότι κάτοικος με κίνδυνο της ζωής του προνοούσε για το κρασί του.

Το απόγευμα μια θλιβερή συνοδεία σχηματίστηκε, που την έκλεισαν πάνοπλοι οι σφαγείς απ΄ όλες τις πλευρές.

61 μάρτυρες βάδιζαν στο δύσβατο δρόμο και κανένας δεν άρθρωνε λέξη. Τα μάτια ερευνητικά στρέφονταν προς όλες τις κατευθύνσεις και αναζητούσαν εξιχνίαση της πορείας. Όλοι προαισθάνονταν το μεγάλο κακό, αλλά και κανείς δεν ήθελε να πιστέψει. Ήλπιζαν ότι θα τους φυλάκιζαν στη Βαστίλη της Κρήτης, Αγιά.

Παρατηρούσαν κατά τη μοιραία τους αυτή πορεία τις καθίστρες τους κάτω από την σκιά των δέντρων και η χαρά τους ράγιζε από οδύνη και σπαραγμό.

Ποτέ μέχρι τότε δεν τις είχαν παρατηρήσει με τόση περιπάθεια και νοσταλγία Τα αμπέλια με τα ώριμα σταφύλια τους θύμιζαν τις ευτυχισμένες μέρες του τρυγητού. Ο ήλιος που έτρεχε προς τη δύση του τους φάνηκε μελαγχολικός και βιαστικός. Ήθελαν να τον καθήλωναν στη θέση του επειδή ήλπιζαν ότι η παρουσία του στηνουράνια θάλασσα θα απέτρεπε τους δολοφόνους από το φρικαλέο τους έγκλημα.

Στη θέση Φαράγγι το όνειρο διαλύθηκε και ή ελπίδα έγινε οικτρά πλάνη. Οι κάννες των όπλων και των πολυβόλων στράφηκαν κατά πάνω τους. Δεν πρόλαβαν να συνειδητοποιήσουν την απειλή και ένιωθαν τσιμπήματα στο σώμα τους. ΄Έβλεπε ο ένας τον άλλο να σωριάζεται και να καλεί σε βοήθεια. Σε λίγα λεπτά και οι 61 είχαν πέσει στη γη. Βαριές ανάσες πόνου και απόγνωσης έβγαιναν από λίγα στόματα. Οι απόστολοι του θανάτου και του ολέθρου ξέκοψαν από τις θέσεις τους και σαν απόκοσμα φαντάσματα πηδούσαν πάνω από τα αιμόφυρτα κορμιά και φύτευαν την κολασμένη χαριστική βολή.

Ο παντοτινός ύπνος, πλάι από το ασίγαστο θρόισμα των δέντρων του χώρου της θυσίας με τους βόμβους των φτερών τους, φαίνονταν σαν να γιουχαΐζουν τους δολοφόνους. Η σκιά του λυκόφωτος κάλυψε τα σώματα των μαρτύρων σαν να ήθελε να τα αποκρύψει από τις γυναίκες, που κατέφτασαν με την πικραμένη τους όψη.

Συγκλονιστική είναι η αφήγηση του Ιωάννη Καρτσωνάκη, ιερέα του χωριού, που επέζησε από τους 61, ο οποίος πεσμένος ανάμεσα στους συγχωριανούς του αιμορραγούσε και από τα τρία τραύματα, που είχε δεχτεί. Οι βρικόλακες της χαριστικής βολής τον πλησίασαν από αριστερά και δεξιά.

Επειδή η πληγή στο κεφάλι κατά την ανάκριση φάνταζε σαν χαριστική βολή, ούτε ο ένας ούτε ο άλλος τον πυροβόλησε. Ο τελευταίος ενδιαφέρθηκε για την πληρωμή του, αφαιρώντας τον αρραβώνα του.

Τους κρότους τον πολυβόλων διαδέχτηκε ένας ασταμάτητος και ασυγκράτητος θρήνος των γυναικών, που ξεχύθηκαν από τα σπίτια τους. Σαν ιέρειες αρχαίας τραγωδίας έστησαν τα σπαραξικάρδια κλάματά τους στη λαγκαδιά εκείνη του θανάτου. Ενώ οι δολοφόνοι αναχωρούσαν από το φαράγγι σαν κολασμένες σκιές της νύκτας, οι γυναίκες με τα αδύνατα χέρια φόρτωσαν μερικούς στα ζώα και μετέφεραν στο χωριό τους, όλη τη νύχτα, τα παγωμένα τους σώματα.

Η σύγχυση και ο τρόμος κορυφώθηκαν, όταν διαδόθηκε ότι οι Γερμανοί θα επέστρεφαν να ολοκληρώσουν το έγκλημα τους με την εκτέλεση και των γυναικών. Το νεκροταφείο τον χωριού δέχτηκε τα ταλαιπωρημένα κορμιά των μαρτύρων.

Το δράμα των γυναικών, συνεχιζόταν για πολλά χρόνια. Τις τρικυμισμένες ψυχές τους πίεζε η φροντίδα της διατροφής των μικρών παιδιών τους και σπάρασσε η σκέψη της αποκατάστασής τους. Η γυναικοκρατία με όλες τις τραγικές συνέπειες της επικράτησε στο χωριό.

Μαυροφορεμένες γυναίκες με βαριά τσεμπέρια έβλεπες παντού να κυκλοφορούν και να εργάζονται. 0 λαϊκός τραγουδιστής, που του έσβησε το γέλιο η τραγωδία της Μαλαθήρου συνέθεσε το ποίημα, που και σήμερα ακόμη τραγουδιέται με ανατριχίλα στις ξεφάντωσες και τα γλέντια: «Μαλάθηρο όμορφο χωριό, άξιο και τιμημένο και πουν οι γι' αντρειωμένοι σου τα όμορφα πολικάρια. Μπαμπέσικα τα πιάσανε οι Γερμανοί οι σκύλοι και εκυλίσανέ μου τα»

Ξανάβρε τη χαμένη ζωή της η Μαλάθηρος, τα μικρά κοπέλια μεγάλωσαν και το χωριό τους απέκτησε τους άνδρες του. Το γέλιο και η χαρά ξαναγύρισαν στη ρημαγμένη εκείνη γη. Όνειρο εφιαλτικό ήταν η μακάβρια εκείνη 28 Αυγούστου 1944.

Οι Μαλαθηριανοί την τελευταία Κυριακή του Αυγούστου τελούν μνημόσυνο των 60 θυμάτων της χιτλερικής απανθρωπιάς. Τα αιματηρά φαντάσματα του παρελθόντος παρελαύνουν τότε από τις γειτονιές του χωριού.

Τα θύματα ήσαν: Αναστασάκης Αντ.,Αναστασάκης Ιωάννης, Αναστασάκης Παναγ., Αρτεμάκης Κων/νος, Γναφάκης Εμμ., Δαράκης Κων., Καρτσωνάκης Δ. Αντ,Καρτσωνάκης Ι.Αντ.,Καρτσωνάκης Ε.Γεώργ.,Καρτσωνάκης Μ.Γεωρ.,Καρτσωνάκης Σ.Γεωρ.,Καρτσωνάκης Δημ.,Καρτσωνάκης Κων.,Καρτσωνάκης Δ.Μιχ.,Καρτσωνάκης Κ.Μιχ.,Καρτσωνάκης Στεφ.,Κορναράκης Δημ.,Κουμάκης Εμμ.,Κουμακης Επαμ.,Κουμάκης Δημ., Κυρκοράκης Γεωρ.,Λουβιτάκης Κων., Λουπασάκης Γεώρ.,Μπαμπουνάκης Αντ.,Μπαμπουνάκης Δημ.,Μπαμπουνάκης Εμμ.,Μπαμπουνάκης Ιωαν., Μπαμπουνάκης Μίν, Μπαμπουνάκης Μιχ.,Μπαμπουνάκης Νικ.,Μπαχαδάκης Δημ., Μπαχαδάκης Δ. Εμμ.,Μπαχαδάκης Σ. Εμμ.,Μπαχαδάκης Μιχ., Νταμουλάκης Αντ.,Ξενικάκης Ιωαν., Ξενικάκης Στυλ., Παπαδάκης Γεώρ.,Παπαδάκης Εμμ.,Παπαδάκης Στυλ.,Πατεράκης Γεωρ.,Σημαντηράκης Γεώρ.,Σημαντηράκης Εμμ., Σημαντηράκης Μεν., Σημαντηράκης Στυλ.,Σηφοδασκαλάκης Γεώρ.,Σκανδαλάκης Δ.Γεωρ.,Σκανδαλάκης Κ.Γεώρ.,Σκανδαλάκης Θεοχ., Σκανδαλάκης Νικ.,Σκανδαλάκης Σταύρ.,Σκανδαλάκης Στυλ.,Στεφανουδάκης Αποστ.,Στεφανουδάκης Εμμ.,Στεφανουδάκης Ιωάν.,Τζανακάκης: Στυλ.,Τζωρτζάκης Χαρ.Ιωάν.,Τζωρτζάκης Χαρ.,Τζωρτζάκης Χαρ.Μιχαήλ, Ψαράκης Ανδ.

Oμαδικώς Εκτελεσθέντες από τους Γερμανούς στη θέση Φαράγγι την 28/8/1944,
κάτοικοι της Κοινότητος Μαλαθύρου λόγω της από 1941-1944 εθνικής δράσης τους.

Τζωρτζάκης Μιχαήλ του Χαραλάμπους, Πρόεδρος Κοινότητας

Μπαμπουνάκης Έμμαν. του Γεωργίου, Διδάσκαλος Κοινότητας

Αναστασάκης Ιωάννης του Αντωνίου

Αναστασάκης Αντών. του Εμμανουήλ

Αναστασάκης Παναγ. του Αντωνίου

Αρτεμάκης Κων)νος τοΰ Μιχαήλ

Γναφάκης Εμμανουήλ του Θεοδώρου

Δαράκης Κων/νος τοΰ Σπυρίδωνος

Δαμουλάκης Αντώνιος

Κουμής Επαμεινώνδας του Νικολάου

Κουμάκης Δημήτριος του Κυριάκου

Κουμάκης Εμμανουήλ του Ιωάννου

Καρτσωνάκης Στέφανος του Μιχαήλ

Καρτσωνάκης Γεώρ. του Σπυρίδωνος

Καρτσωνάκης Μιχαήλ του Δημητρίου

Καρτσωνάκης Γεώργιος του Μιχαήλ

Καρτσωνάκης Αντών. του Δημητρίου

Καρτσωνάκης Κων/νος του Εμμανουήλ

Καρτσωνάκης Αντώνιος του Ιωάννου

Καρτσωνάκης Μιχαήλ του Κων/νου

Καρτσωνάκης Δημόκρ. του Εμμανουήλ

Καρτσωνάκης Γεώργιος του Εμμανουήλ

Κορναράκης Δημήτριος του Γεωργίου

Κιρκοράκης Γεώργιος του Βασιλείου

Λουβιτάκης Κων/νος του Αντωνίου

Λουπασάκης Γεώργιος Εμμανουήλ

Μπαμπουνάκης Ιωάννης του Δημητρίου

Μπαμπουνάκης Μιχαήλ του Δημητρίου

Μπαμπουνάκης Δημήτριος του Θεοδώρου

Μπαμπουνάκης Μίνος του Δημητρίου

Μπαμπουνάκης Αντών. του Θεοδώρου

Μπαμπουνάκης Νικόλαος του Θεοδώρου

Μπαχαδάκης Μιχαήλ του Τζανή

Μπαχαδάκης Έμμαν; του Δημητρίου

Μπαχαδάκης Δημήτρ. του Αντωνίου

Μπαχαδάκης Έμμαν. του Σπυρίδωνος

Ξενικάκης Στυλιανός του Βασιλείου

Ξενικάκης Ιωάννης του Στυλιανού

Παπαδάκης Στυλιανός του Νικολάου

Παπαδάκης Γεώργιος του Αντωνίου

Παπαδάκης Εμμανουήλ του Αντωνίου

Πατεράκης Γεώργιος του Ιωάννου

Σημαντηράκης Στυλιαν. του Αντωνίου

Σημαντηράκης Μενέλαος του Στυλιανού

Σημαντηράκης Γεώργιος του Στυλιανού

Σημαντηράκης Έμμαν. του Στυλιανού

Στεφανουδάκης Αποστολ. του Μάρκου

Στεφανουδάκης Ιωάν. του Αποστόλου

Στεφανουδάκης Έμμαν του Κων/νου

Σκανδαλάκης Νικόλαος του Κων/νου

Σκανδαλάκης Σταύρος του Κων/νου

Σκανδαλάκης Γεώργιος του Κων/νου

Σκανδαλάκης Θεοχάρης του Γεωργίου

Σκανδαλάκης Γεώργιος του Δημητρίου

Σκανδαλάκης Στυλιανός του Ιωάννου

Σηφοδασκαλάκης Γεώρ. του Ιωάννου

Τζωρτζάκης Ιωάννης του Χαραλάμπους

Τζωρζάκης Χαράλαμπος του Εμμανουήλ

Τζανακάκης Στυλιανός του Αντωνίου

Ψαράκης Ανδρέας του Μανούσου Εκτελέστηκε στη φυλακή Αγιάς το 1944

61. Λουβιτάκης Αναστάσιος του Μιχαήλ Πνίγηκε το 1944 από τους Γερμανούς κατά τη μεταφορά του στην Αθήνα.

62. Σκανδαλάκης Έμμαν. του Ιωάννου

Πηγή: Δήμος Μηθύμνης, 30 Απριλίου 1999

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sat, 12 Jul 2008 12:38:00 +0300

ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΜΑΧΑΙΡΙ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 11 May 2008 20:49:00 +0300

Το Κρητικό Μαχαίρι, εισαγωγή
Το Κρητικό μαχαίρι, αχώριστος σύντροφος κάθε Κρητικού παλιότερα, το πήραν μαζί τους οι Κρητικοί παντού όπου και αν πήγαν είτε ως ταξιδιώτες, είτε ως μετανάστες, όταν σε δύσκολες εποχές ορισμένοι απ' αυτούς αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το όμορφο νησί τους.
Μπορεί να το συναντήσει κανείς εκτός από την Κρήτη και την υπόλοιπη Ελλάδα στα πέρατα του κόσμου. Από την Αίγυπτο μέχρι τη Ρωσία και από τις ΗΠΑ και τον Καναδά μέχρι την Αυστραλία, είτε σε σπίτια Κρητικών περήφανο οικογενειακό κειμήλιο, είτε σε καταστήματα μεταχειρισμένων ειδών και παλαιοπωλεία σκονισμένο και χωρίς ταυτότητα, ανάμεσα σ' ένα σωρό ετερόκλητα αντικείμενα να περιμένει τον άνθρωπο που θα τ' αναγνωρίσει και θα τ' αποκτήσει, καταβάλλοντας ως αντίτιμο κάποιο χρηματικό ποσό. Καθένα απ' αυτά κρύβει μία μικρή ή μεγάλη ιστορία, μία ιστορία δεμένη με το νησί της Κρήτης και με την Κρητική παλικαροσύνη.
Αφού λοιπόν η παράδοση και τα ιστορικά τεκμήρια έχουν πολιτιστική αξία και πολιτιστική φερεγγυότητα, αξίζει να μελετηθεί και να τιμηθεί το χειροποίητο Κρητικό μαχαίρι, προτού η παραδοσιακή κατασκευή του σβήσει μέσα στην ατέρμονη κίνηση του χρόνου και τούτο, γιατί κάθε φορά που σβήνει μία παραδοσιακή τέχνη, ο ανθρώπινος πολιτισμός γίνεται φτωχότερος.
Το Κρητικό Μαχαίρι, η ιστορία του
Ένα από τα πρώτα εργαλεία τα οποία κατασκεύασε ο άνθρωπος και το οποίο τον βοήθησε να επιβιώσει στη μακριά και δύσκολη εποχή της αυγής του πολιτισμού είναι το μαχαίρι, το πρώτο αγχέμαχο όπλο. Για την κατασκευή του, μιμήθηκε στο σχήμα τα νύχια των άγριων ζώων, με τα οποία αυτά έπιαναν και φόνευαν τη λεία τους.
Ένα από τα παλιότερα δείγματα μαχαιριού με τη μορφή με την οποία το γνωρίζουμε σήμερα βρέθηκε στο Τζεμπέλ - Ελ - Αράκ ( Gebel - El - Arak ) της Αιγύπτου, κατασκευάστηκε από επεξεργασμένο οψιδιανό λίθο κι έχει λαβή από ελεφαντόδοντο, διακοσμημένη με ανάγλυφες παραστάσεις εμπνευσμένες από πολεμικές σκηνές. Το μαχαίρι αυτό κατασκευάστηκε γύρω στο 3.400 π.Χ. και βρίσκεται σήμερα στο μουσείο του Λούβρου. Όμως και στην Κίνα, τη Μεσοποταμία και το Λουριστάν του Ιράν βρέθηκαν μαχαίρια τα οποία αγγίζουν την ηλικία των 5.000 ετών.
Αλλά και στη Μυκηναϊκή Ελλάδα από το 1.500 π.Χ. και μετά κατασκευάστηκαν θαυμάσια αμφίστομα χάλκινα και ορειχάλκινα μαχαίρια, τα οποία το εμπόριο και το κίνητρο του κέρδους τα μετέφερε ακόμα και σε άλλους μακρινούς ευρωπαϊκούς τόπους, αφού το εξαγωγικό εμπόριο όπλων άνθισε στη Μυκηναϊκή εποχή.
Και στην κλασική Ελλάδα όμως, είχε ανθίσει η κατασκευή πληθώρας αγχέμαχων όπλων και κυρίως μαχαιριών, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν στους αμέτρητους πολέμους, οι οποίοι κατασπάραξαν την Ελλάδα της κλασικής εποχής.
Την ίδια εποχή της Μυκηναϊκής ακμής, στη Μινωική Κρήτη η οποία μας κληροδότησε αρκετά λαμπρά έργα ενός προηγμένου και ταυτόχρονα ιδιόμορφου πολιτισμού, κατασκευάστηκαν αξιόλογα μαχαίρια, ελάχιστα δείγματα των οποίων έφτασαν μέχρι την εποχή μας. Στο μουσείο του Ηρακλείου μάλιστα, φυλάσσεται αγαλματίδιο πολεμιστή από τη Σητεία, Μινωικής εποχής, οπλισμένου με μαχαίρι το οποίο παρουσιάζει μερικές ομοιότητες με τα σύγχρονα Κρητικά μαχαίρια. Αξίζει ιδιαίτερα να τονιστεί ότι, σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, τα αγχέμαχα όπλα και τα πολεμικά κράνη γεννήθηκαν στην Κρήτη, αφού εφευρέτες τους θεωρούνται οι Κουρήτες, ακόλουθοι του Δία.
Η ανάγκη άμυνας του μεγαλύτερου ελληνικού νησιού είχε ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη της μεταλλουργίας και κατ' επέκταση της κατασκευής όπλων στην Κρήτη κατά την κλασική εποχή, όταν οι τοξότες του νησιού είχαν εξαιρετική φήμη σ' ολόκληρη την Ελλάδα και τη Μικρά Ασία, για τη δεινότητα με την οποία χειρίζονταν τα όπλα αυτά. Τη ρωμαϊκή εποχή, οι Ρωμαίοι απέκτησαν πικρή πείρα της μαχητικής ικανότητας των Κρητικών και της ευθυβολίας των τόξων τους όταν κατέλαβαν το νησί.
Κατά το Μεσαίωνα και ειδικότερα κατά τον 9ο αιώνα η Κρήτη καταλήφθηκε από τους Σαρακηνούς, οι οποίοι ήρθαν από την Ισπανία. Με ορμητήριο το νησί ταλαιπωρούσαν με τις επιδρομές τους ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο. Οι Σαρακηνοί της Κρήτης κατασκεύαζαν διάφορους τύπους όπλων επιτόπια και μ' αυτά εξόπλιζαν πλοία και πληρώματα κατά τις ναυτικές επιδρομές τους.
Μετά τη νικηφόρα εκστρατεία του Νικηφόρου Φωκά και την καταστροφή των Σαρακηνών της Κρήτης, το νησί επανήλθε στην εξουσία των Βυζαντινών όπου και παρέμεινε μέχρι τις αρχές του 13ου αιώνα, οπότε πέρασε στα χέρια των Βενετών πολύτιμο λάφυρο από τη διανομή των εδαφών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μετά τη διάλυση της από τους Σταυροφόρους της τέταρτης σταυροφορίας.
Οι Βενετοί κράτησαν την Κρήτη κάτω από την εξουσία τους για περισσότερα από 450 χρόνια. Στο γεγονός αυτό συνέβαλε η εξαιρετική οργάνωση της διοικητικής τους μηχανής και το αμυντικό σύστημα το οποίο είχαν αναπτύξει στο νησί, σύμφωνα με το οποίο εκτός από τις ισχυρές τακτικές στρατιωτικές δυνάμεις, η άμυνα ενισχυόταν από την τοπική πολιτοφυλακή Κρητικών τοξοτών, φημισμένων σε ολόκληρη την ανατολή και από τις δυνάμεις των Ελλήνων και Ιταλών γαιοκτημόνων του νησιού. Οι τελευταίες αυτές δυνάμεις εξοπλίζονταν ασφαλώς με όπλα τα οποία κατασκεύαζαν επιτόπια Κρητικοί τεχνίτες.
Μαρτυρίες για τη χρήση μαχαιριών για πολεμικούς σκοπούς κατά το Μεσαίωνα έχουμε σε γραπτές πηγές, οι οποίες αναφέρονται στην επανάσταση των Ψαρομηλίγγων κατά των Βενετών στα μέσα του 14ου αιώνα. Κατά την επανάσταση εκείνη οι Κρητικοί επαναστάτες ήταν οπλισμένοι με τόξα, λόγχες, ρόπαλα, μαχαίρες και πέλεκεις.
Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, την εποχή της Βενετοκρατίας υπήρχαν μαχαιράδικα στο Ηράκλειο της Κρήτης, εγκαταστημένα στην ίδια ακριβώς θέση που βρίσκονται και σήμερα.
Μετά την τουρκική κατάκτηση της Κρήτης, οι μεταλλουργοί του νησιού συνέχιζαν να κατασκευάζουν εξαίρετα μεταλλουργικά προϊόντα, μεταξύ των οποίων και μαχαίρια, τα οποία κατά το 19ο αιώνα με τις επανειλημμένες επαναστάσεις των Κρητικών οι οποίοι διψούσαν για ελευθερία, αποκτούν ξεχωριστή αξία.
- Κρητικοί ζωσμένοι με τα άρματα τους -
Η συναισθηματική αλλά και πρακτική πολεμική αξία του Κρητικού μαχαιριού συνεχίστηκε και στον αιώνα μας, αφού το Κρητικό μαχαίρι υπήρξε απαραίτητο συμπλήρωμα της πολεμικής εξάρτησης του Κρητικού παλικαριού στο Μακεδονικό αγώνα, στους Βαλκανικούς πολέμους, στη Μικρασιατική εκστρατεία, ακόμα και κατά τη διάρκεια του Β' παγκοσμίου πολέμου όπου οι Κρητικοί αντάρτες ήταν οπλισμένοι και με το παραδοσιακό τους Κρητικό μαχαίρι, σύμβολο της Κρητικής αντρειοσύνης και του πνεύματος αντίστασης της Κρήτης εναντίον κάθε κατακτητή.

ΟΙ ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΤΩΝ ΧΑΝΙΩΝ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 11 May 2008 20:28:00 +0300

Ο Κώστας Παπαδάκης –το ψευδώνυμο Ναύτης του έμεινε από τα χρόνια της θητείας του στο ναυτικό- γεννήθηκε το 1920 στο Καστέλλι Κισσάμου του νομού Χανίων. Σε ηλικία 7 ετών πρωτόπιασε βιολί στα χέρια του και συγκεκριμένα ένα γκουρνέριους του 1710 που είχε έρθει από την Ιταλία. Η πρώτη του δημόσια εμφάνιση ήταν σε ηλικία 10 χρονών σε γάμο. Από το 1959 έως το 1976 έζησε στην Αμερική και το 1981 έμεινε στην Αυστραλία για πέντε χρόνια. Επίσης έκανε πολλές καλλιτεχνικές εμφανίσεις σε διάφορες χώρες, προσκεκλημένος από τους Κρήτες της διασποράς.Ο Ναύτης στη δισκογραφία εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1938 και μετά τον πόλεμο (1950-54), στη δυνέχεια ηχογραφεί στην Αμερική. Στην πορεία της καλλιτεχνικής του σταδιοδρομίας ο Ναύτης συμμετέχει σε αρκετές ηχογραφήσεις με εκτελέσεις και συνθέσεις δικές του. Επίσης έχει εκδώσει βιβλίο το 1989 με τίτλο «Κρητική λύρα, ένας μύθος». Σήμερα ο Nαύτης ζει μόνιμα στην πόλη των Χανίων, όπου εκτός των καλλιτεχνικών του δραστηριοτήτων ασχολείται και είναι μέλος στο Σύλλογο Μουσικών Χανίων "Ο ΧΑΡΧΑΛΗΣ".

Ο Νικόλαος Χάρχαλης –το πραγματικό του όνομα Νικόλαος Χαρχαλάκης- γεννήθηκε γύρω στα 1884 στα Χαρχαλιανά Κισσάμου του νομού Χανιών, περιοχή με μεγάλη μουσική παράδοση, αφού είχε αναδείξει πολλούς και σπουδαίους λαϊκούς μουσικούς. Ο Νικόαλος Χάρχαλης υπήρξε ένας από τους πρώτους σολίστες του βιολιού στη δυτική Κρήτη και η καλλιτεχνική του παρουσία σφράγισε έντονα και για πολλές δεκαετίες τη μουσική συνείδηση του λαού της περιοχής Χανίων.Η πιο πλούσια και καρποφόρα καλλιτεχνική δραστηριότητα του Χάρχαλη ήταν η περίοδος από το 1910 έως το 1940. Την περίοδο αυτή, και συγκεκριμένα το 1928 με συνεργάτη του το σπουδαίο λαουτιέρη της εποχής εκείνης Σταύρο Μαυροδημητράκη, ηχογράφησε και τον πρώτο του δίσκο που περιείχε δύο περίφημα συρτά, τον «Χανιώτικο» και «Αποκορωνιώτικο συρτό», τα οποία σήμερα θεωρούνται κλασικά και από τις πιο αξιόλογες δισκογραφικές εκτελέσεις που εμπεριέχουν και το σπουδαίο και ιδιότυπο τραγούδι του Χάρχαλη.Ο Χάρχαλης έζησε όλα τα χρόνια στο χωριό του, μέχρι τα βαθιά γεράματα όπου πέθανε σε ηλικία 90 χρονών το 1974.

Ο Χαρίλαος Πιπεράκης γεννήθηκε στο Ξεροστέρι Αποκορώνου Χανίων γύρω στα 1892. Σε παιδική ηλικία, μαθητής ακόμα, είχε μεταναστεύσει στην Αμερική. Τα πρώτα μαθήματα λύρας τα πήρε πριν μεταναστεύσει από τον Μαθιούδη, σπουδαίο λυράρη την εποχής εκείνης.Από μάρτυρες λέγεται ότι επέστρεψε στη Κρήτη το 1928 και συναντήθηκε με πολλούς μουσικούς εκείνης της εποχής, μεταξύ αυτών με τον περίφημο Χανιώτη βιολίστα Γιώργη Μαριανό που του έμαθε αρκετές μελωδίες άγνωστες σ’ αυτόν, καθώς επίσης και με τους Ανδρέα Ροδινό και Γιάννη Μπερνιδάκη ή Μπαξεβάνη.Επιστρέφοντας στην Αμερική πλούσια θα είναι η δισκογραφική του παρουσία μέχρι και το τέλος της δεκαετίας του ’50.Στην Αμερική ο Χαρίλαος είχε φτιάξει τη δική του πολυμελή κομπανία που περιόδευε όλες τις πολιτείες της, όπου εκτός των Κρητικά τραγούδια και νησιώτικα, έπαιζε Σλάβικα και Αράπικα τραγούδια. Αγαπήθηκε, ως άνθρωπος και ως καλλιτέχνης όσο κανένας άλλος από τους Κρήτες της Αμερικής και όχι μόνο. Η προσφορά του Χαρίλαου –σε δύσκολα χρόνια- για τη διάδοση και διάσωση της μουσικής μας, στους Κρήτες της διασποράς είναι θαυμαστή. Πέθανε το 1978 στην Αμερική όπου έζησε όλα τα χρόνια.

Ο Γιώργης Κουτσουρέλης, ένας από του κορυφαίους δημιουργούς και εκτελεστές της Κρητικής μουσικής, γεννήθηκε στο Καστέλλι Κισσάμου το 1914, σ’ ένα χώρο και μια οικογένεια που είχε αναδείξει πλήθος μουσικών κι η καλλιέργεια της παράδοσης ήταν καθημερινή υπόθεση των πολλών.Ο Γιώργης Κουτσουρέλης μπολιασμένος από την γοητεία της Κρητικής μελωδίας, τις πενιές, τις δοξαριές, τα τραγούδια, το γοητευτικό κορμί της κρητικής μας παράδοσης, άρχισε από τα πρώιμα παιδικά του χρόνια (4-5 ετών) να κουρντίζει και να χρησιμοποιεί τη σκούπα της μάνας του για να παίξει μελωδίες μιμούμενος τα άλλα μέλη της οικογένειας των μουσικών. Πολύ γρήγορα ο Γιώργης Κουτσουρέλης ασχολήθηκε πολύ σοβαρά πια με το λαούτο, το όργανο της ζωής του. Έτσι στα 10 του χρόνια ήταν ένας αξιόλογος άρτιος λαγουτιέρης που στα 11-12 χρόνια του είχε γίνει τέλειος επαγγελματίας.Πολύ νωρίς, σε ηλικία μόλις 16 ετών μπήκε στη χώρο της δισκογραφίας. Με τον Αλέκο Καραβίτη έπαιξε Κρητική μουσική το 1939 στον ραδιοφωνικό σταθμό Αθηνών, με τον σπουδαίο λυράρη Νικόλαο Κουφιανό εμφανίζεται στο Εθνικό στάδιο Αθηνών και μεταπολεμικά συνεργάστηκε δισκογραφικά με πολύ μεγάλους καλλιτέχνες.Στη δεκαετία 1949-1959, τα τρία αδέρφια Κουτσουρέλη Γιώργης - Μανόλης - Στέλιος έλαμψαν στο στερέωμα της Κρητικής μουσική με την παρουσίασή τους από το Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας. Το ίδιο διάστημα ο Γιώργης Κουτσουρέλης είχε δική του εκπομπή στο Ραδιοφωνικό σταθμό Χανίων. Στενή και δημιουργική ήταν η συνεργασία του με τον μεγάλο και αξέχαστο.Το Γιώργη Κουτσουρέλη βράβευσε το καλοκαίρι του 1986 ο Δήμος Ηρακλείου για τις σπουδαίες υπηρεσίες του στην Κρητική μουσική παράδοση, για το πλούσιο έργο του, την πρωτοτυπία των δημιουργιών του, την δεξιοτεχνία και την μοναδικότητα των ερμηνειών του.Ο Γιώργης Κουτσουρέλης έφυγε από τη ζωή τον Ιούλιο του 1994.

ΟΓιώργης Σαριδάκης ή ο Μάυρος, γεννήθηκε το 1910 στο χωριό Σκουτελώνα Κισσάμου του νομού Χανίων. Το ψευδώνυμο «Μαύρος» του έμεινε από τα παιδικά του χρόνια επειδή ήταν πολύ μελαχρινός. Άρχισε να ασχολείται με το βιολί από τα 10 του χρόνια και σε ηλικία 15 ετώ πρωτόπαιξε σε γλέντι στο χωριό του.Η πιο γόνιμη και δημιουργική περίοδος της καριέρας του, κυρίως στη δυτική Κρήτη, ήταν η περίοδος 1935-1965. Την πρώτη του δισκογραφική εμφάνιση την κάνει το 1938 μαζί με τον Γιώργη Κουτσουρέλη ηχογραφώντας ένα δίσκο 78 στροφών που περιείχε το περίφημο «Κολυμπαριανό συρτό», τραγουδισμένο από την σπουδαία φωνή του Θεοχάρη Τζινευράκη, που έγινε μεγάλη επιτυχία την εποχή εκείνη και θεωρείται κλασικό στις μέρες μας.Ο Μαύρος ακόμη και σήμερα, παρά τη μεγάλη ηλικία του, παίζει το αγαπημένο του βιολί για τους φίλους και συγχωριανούς του, όχι όμως ως επαγγελματίας. Για τη μεγάλη προσφορά του στη μουσική μας παράδοση, ο φιλόμουσος κρητικός λαός τον ευχαριστεί.

ΤΑ ΚΡΗΤΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 11 May 2008 20:20:00 +0300

Τα Κρητικά Μουσικά Όργανα από τους Πρωτομάστορες της Κρητικής Μουσικής Παράδοσης.

Δεμένοι με τα παραδοσιακά μουσικά τους όργανα είναι οι Κρητικοί. Σε όλες τις κοινωνικές και οικογενειακές τους εκδηλώσεις, οι Κρητικοί παίζουν ώρες ατέλειωτες τα παραδοσιακά τους όργανα, γλεντούν και τραγουδούν. Τέσσερα είναι τα κυριότερα μουσικά όργανα σήμερα στην Κρήτη: Η ΛΥΡΑ, το ΛΑΟΥΤΟ, το ΒΙΟΛΙ και το ΜΑΝΤΟΛΙΝΟ. Τα δύο τελευταία τα συναντούμε ακόμη, σε ορισμένες περιοχές του νησιού. Tο ΜΠΟΥΛΓΑΡΙ, η ΑΣΚΟΜΠΑΝΤΟΥΡΑ, το ΣΦΥΡΟΧΑΜΠΙΟΛΟ και το ΝΤΑΟΥΛΙ, σχεδόν σπανίζουν. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειώσουμε, ότι μετά το 1970 πολλοί καλλιτέχνες άρχισαν να χρησιμοποιούν ως δεύτερο συνοδευτικό όργανο της λύρας, μαζί με το λαούτο, και την κιθάρα.ΛΥΡΑ: Μουσικό όργανο με πανάρχαιες Ελληνικές ρίζες, παιζόταν από την αρχαιότητα στο νησί όχι όμως με τη σημερινή του μορφή, είναι το πιο αγαπητό και ευρύτερα γνωστό σήμερα στους κατοίκους της Kρήτης και της διασποράς. Εκτός Kρήτης παίζεται και σε ορισμένες άλλες περιοχές της Ελλάδας, όπως στα Δωδεκάνησα - κυρίως στην Κάσο και την Κάρπαθο, τη Θράκη και τη Μακεδονία, αλλά με διαφορετική όμως μορφή (αχλαδόσχημη) και παίξιμο. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφέρουμε την φυαλόσχημη λύρα ή κεμεντζές που παίζουν οι ΄Έλληνες του Πόντου και της Καππαδοκίας. Στην Κρήτη τη λύρα τη συναντάμε κατά καιρούς - κυρίως μετά το 18ο αιώνα μέχρι και τη δεκαετία του 1940 - σε διαφορετικές μορφές και παραλλαγές:α) ΛYPA, η AXΛAΔOΣXHMH την συναντάμε σε δύο τύπους, το λυράκι, με μικρό ρηχό σκάφος και οξύ ήχο και τη βροντόλυρα, με μεγάλο βαθύ σκάφος και έντονο μπάσο ήχο. Παιζόταν από τον 17ο αιώνα στο νησί, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στο δοξάρι της συναντάμε τα Γερακοκούδουνα (είδος κουδουνιών). Με αυτά οι λυράρηδες κρατούσαν το ρυθμό γιατί δεν είχαν άλλα συνοδευτικά όργανα όπως το μπουλγαρί ή το λαούτο, που άρχισαν να εμφανίζονται ως συνοδευτικά όργανα της λύρας, - πρώτα το μπουλγαρί και λίγο αργότερα το λαούτο - μετά το 1915.β) BIOΛOΛYPA, είδος λύρας που έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με το βιολί, που οφειλόταν στην Ευρωπαϊκή εισβολή και την μεγάλη αποδοχή που είχε το βιολί στα χρόνια του μεσοπολέμου, κυρίως από τους κατοίκους της Ανατολικής και Δυτικής Kρήτης. Η βιολόλυρα, πρωτοκατασκευάστηκε και εμφανίστηκε στην Κρήτη γύρω στα 1920 και παιζόταν μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 40. Σήμερα σπανίζει στην Κρήτη.γ) ΛYPA η ΣΗΜΕΡΙΝΗ, είναι η συνέχεια της εξέλιξης της αχλαδόσχημης λύρας (ενδιάμεσος τύπος λυρακιού - βροντόλυρας), παίζεται σε όλη την Κρήτη. Ιδιαίτερα μετά το 1950, οπότε καθιερώθηκε. Είναι το κυρίαρχο και πιο αντιπροσωπευτικό μουσικό όργανο της Kρήτης. Πρωτοκατασκευάστηκε με τη σημερινή της μορφή στις αρχές της δεκαετίας του 40 από τον πρώτο λυράρη και οργανοποιό Mανόλη Σταγάκη, που παρά τη μεγάλη ηλικία του εξακολουθεί και σήμερα να διατηρεί μαζί με το γιο του, οργανοποιείο στο Ρέθυμνο.Λέγεται ότι χάρη σε κάποια μυστικά που τα ξέρει μόνο αυτός, οι λύρες του ξεχωρίζουν. Υπάρχουν όμώς και άλλοι καλοί οργανοποιοί στην Kρήτη και στην Αθήνα που κατασκευάζουν το όργανο αυτό, το οποίο λόγω της ύπαρξης πλήθους σχολών παραδοσιακής μουσικής, έχει μεγάλη ζήτηση. Κατασκευάζεται κυρίως από ξύλο μαύρης μουριάς ή καρυδιάς.ΛΑΟΥΤΟ ή ΛAΓOYTO: Παίζεται σ’ ολόκληρη την Κρήτη και είναι - μετά την λύρα - το πιο γνωστό και αγαπητό όργανο των κατοίκων του νησιού και των Kρητών της διασποράς. Εκτός Kρήτης, παίζεται και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, με διαφορετικό όμως κούρδισμα. Tο σημερινό λαούτο είναι η συνέχεια της εξέλιξης του αναγεννησιακού και η εμφάνισή του στην Kρήτη χρονολογείται από την εποχή του Β. ΚΟΡΝΑΡΟΥ (Ερωτόκριτος). Στην πορεία της εξέλιξής του έχει υποστεί διάφορες μορφολογικές αλλαγές στο σκάφος και στο χέρι του για να αποδίδει εντονότερο ήχο, άρχισε να παίζεται ως συνοδευτικό όργανο της λύρας ή του βιολιού μετά το 1920, κυρίως, όμως από τους κατοίκους της κεντρικής και δυτικής Kρήτης. Σήμερα, εκτός από μπάσο συνοδευτικό όργανο, παίζεται και ως σόλο και αποδίδει κατά τον τέλειο τρόπο τις Κρητικές μελωδίες, κάτι που συνηθίζεται όμως, στις άλλες περιοχές της Ελλάδας. Δεν είναι πια τόσο περίτεχνο αλλά δεν διαφέρει και πολύ από το παλιό.ΒΙΟΛΙ: Όργανο με παγκόσμια απήχηση, που στη σημερινή του μορφή παίζεται περίπου 400 χρόνια. Είναι αγαπητό όργανο και είχε μεγάλη απήχηση στους κατοίκους της Kρήτης, μέχρι και τα χρόνια του μεσοπολέμου, κυρίως όμως στην Ανατολική και Δυτική Κρήτη. Λόγο της ιδιοτυπίας των μοτίβων των περιοχών αυτών (κοντυλιές και πεντοζάλια) - που παίζονται και ερμηνεύονται με περισσότερη άνεση στο βιολί - και τον επηρεασμό τους από την σπουδαία έντεχνη διασκευή και εκτέλεσή τους με το βιολί, από τον Στρατή Kαλογερίδη την εποχή εκείνη, είχε ως αποτέλεσμα, να αγαπηθεί και να διαδοθεί στους κατοίκους των περιοχών αυτών. Όμως μετά τον πόλεμο και την εμφάνιση των μεγάλων πρωτομαστόρων λυράρηδων, άρχισε σιγά σιγά να κυριαρχεί η λύρα, με αποκορύφωμά της τις δεκαετίες του 60-70. Παρόλο που το βιολί παίζεται ακόμα και σήμερα από πολλούς κατοίκους, κυρίως όμως της Ανατολικής και Δυτικής Kρήτης, η πορεία της λύρας στην πολύχρονη Kρητική μουσική ιστορία αναμφίβολα έδειξε ότι ξεχώρισε, αγαπήθηκε, καθιερώθηκε και έβαλε έντονα την σφραγίδα της στη μουσική συνείδηση του Κρητικού λαού.ΜΑΝΤΟΛΙΝΟ: Όργανο ευρωπαϊκής καταγωγής, το συναντάμε σε όλα τα ευρωπαϊκά παράλια τις μεσογείου. Παίζεται σχεδόν σε όλη την Κρήτη και είναι ευρύτερα γνωστό στους κατοίκους τις. Η εμφάνισή του χρονολογείται από την εποχή της ενετοκρατίας στο νησί. Είχε μεγάλη απήχηση στους κατοίκους κυρίως στα χρόνια του μεσοπολέμου, που το χρησιμοποιούσαν με διάφορες παραλλαγές (μαντόλα) και ως συνοδευτικό όργανο της λύρας ή του βιολιού. Σήμερα παίζεται κυρίως ως σόλο όργανο, σε προσωπικές και οικογενειακές εκδηλώσεις των κατοίκων της Kρήτης.ΜΠΟΥΛΓΑΡΙ: Όργανο της οικογένειας του Ελληνικού ταμπουρά συγγενής με τον τζουρά. Η εμφάνισή του στην Κρήτη χρονολογείται προς τα τέλη του 18ου αιώνα και γενικεύθηκε μετά το 1915 με τους Μικρασιάτες. Παιζόταν κυρίως στο Ρέθυμνο στα χρόνια του μεσοπολέμου και έγινε δημοφιλές από τον Στέλιο Φουσταλιέρη. Σήμερα σπανίζει στην Κρήτη.AΣKOMΠANTOYPA: Είναι κατ εξοχήν ποιμενικό όργανο και παίζεται σχεδόν σ ‘ όλα τα νησιά του Αιγαίου. Η ασκομπαντούρα με την ονομασία άσκαυλος παιζόταν από την αρχαιότητα, καθώς επίσης και από τους Έλληνες της Μικράς Ασίας των τελευταίων Ελληνικών χρόνων, και αργότερα από τους Ρωμαίους.Στην Κρήτη και συγκεκριμένα στο μοναστήρι του Αγίου Φανουρίου στο Bαλσαμόνερο Ηρακλείου, υπάρχει εικόνα του 15ου αιώνα με τον ’γιο Φανούριο να παίζει ασκομπαντούρα. Παιζόταν μέχρι και τη δεκαετία του ΄60 κυρίως από τους κατοίκους των ορεινών περιοχών του νησιού. Σήμερα σπανίζει στην Κρήτη.
ΣΦYPOXAMΠΛIO ή ΘIAMΠΌΛI: Όργανο της οικογένειας των σουραβλιών και των φλογέρων, παίζεται από την αρχαιότητα και η εμφάνισή του στην Kρήτη χρονολογείται από τον 3ο μ.Χ. αιώνα. Ήταν το αγαπημένο όργανο και η συντροφιά των βοσκών στα βουνά της μεγαλονήσου, το συναντάμε ακόμα και σήμερα, αλλά παίζεται από λίγους και μεγάλους σε ηλικία κατοίκους της Kρήτης.ΝΤΑΟΥΛΙ: Τα νταούλια είναι αρχαιότατα όργανα κοινά σ ‘ όλους τους λαούς του κόσμου και τα συναντάμε με διάφορες ονομασίες. Tο Νησιώτικο μικρό νταούλι (τουμπανάκι) που παίζεται ακόμα και σήμερα στα νησιά του Αιγαίου και το χρησιμοποιούν ως συνοδευτικό όργανο της τσαμπούνας ή του βιολιού είναι της ίδιας οικογένειας με το Σητειακό νταούλι. Η εμφάνισή του στην Κρήτη και συγκεκριμένα στη Σητεία χρονολογείται γύρο στον 16ο αιώνα που ήρθε από τα Δωδεκάνησα. Παιζόταν κυρίως από τους κατοίκους της Ανατολικής Kρήτης και το χρησιμοποιούσαν στους χορούς ως συνοδευτικό όργανο της λύρας ή του βιολιού μέχρι και τη δεκαετία του ΄60. Σήμερα σπανίζει στην Ανατολική Κρήτη.

Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 11 May 2008 20:16:00 +0300

Ο κοινωνικός ρόλος της παραδοσιακής μουσικής στην Κρήτη (του Θεόδωρου Ι. Ρηγινιώτη)

Η κρητική παραδοσιακή μουσική λειτούργησε αρμονικά στις κοινωνίες της Κρήτης, ικανοποιώντας όλες τις ανάγκες του Κρητικού για τραγούδι ή χορό, εδώ και αιώνες. Μόνο σήμερα, που η ζωή μας όλη έχει περάσει σε «νέα εποχή» (καταναλωτισμός, τεχνολογία, άγχος, εξοντωτικοί ρυθμοί εργασίας, αμερικάνικος τρόπος ζωής), κλονίστηκε η λειτουργία της στη ζωή των ανθρώπων και από ελεύθερη και αυθόρμητη δημιουργική έκφραση τείνει να γίνει –και σε πολλές περιπτώσεις έγινε– είδος εμπορίου.Πριν από τριάντα χρόνια και κυρίως πριν από σαράντα και περισσότερα χρόνια, ο ασχολούμενος με τη μουσική, το τραγούδι και το χορό στην Κρήτη ήταν μερακλής και όχι επαγγελματίας και μάθαινε με το «σωστό τρόπο» από τους παλιούς, για το μεράκι του κι όχι για να βρει δουλειά και να βγάζει χρήματα΄ Χρήματα εξάλλου δεν έβγαζε ο μουσικός, αφού δεν είχε και ο κόσμος...Οι περισσότεροι ερασιτέχνες μουσικοί ήταν μέτριοι παίχτες, γνωστοί μόνο στο χωριό τους και στα γύρω χωριά (παράλληλα βέβαια υπήρχαν κι εκείνοι που ξεχώρισαν κι έμειναν στην ιστορία), αλλά βοηθούσαν με τον καλύτερο τρόπο τους χωριανούς τους να διασκεδάσουν και να κρατηθούν μονιασμένοι μέσα από την παρέα και το γλέντι, που έμοιαζε κι αυτό με μια μεγάλη παρέα (δεν είχε χιλιάδες άγνωστους «πελάτες», που μαζεύουν τώρα οι Σύλλογοι με σκοπό να βγάλουν χρήματα).Βέβαια η μορφή της ψυχαγωγίας και της μουσικής συναναστροφής των ανθρώπων διέφερε από περιοχή σε περιοχή στην παραδοσιακή Κρήτη, όπως και ο ρόλος των ανδρών, των γυναικών, των παιδιών, των ηλικιωμένων κτλ. δεν ήταν παντού ο ίδιος ακριβώς΄Σε γενικές γραμμές όμως (συχωρέσετέ μου) έχω να πω τούτα, που επιδέχονται συμπληρώσεις και διαφοροποιήσεις στις λεπτομέρειες:Το πανηγύρι του χωριού γινόταν σ’ ένα καφενείο ή στην πλατεία του χωριού, χωρίς μεγάφωνα, με το χαμπιολάτορα, το λυράρη ή το βιολάτορα στη μέση και γύρω γύρω τους χορευτές, που είχαν προσωπική επαφή (μέσω του βλέμματος και των ίδιων των κινήσεων του σώματός τους) με το μουσικό. Το νεότερο κρητικό λαούτο, κατά τους ερευνητές, ξεκίνησε από τα Χανιά μάλλον μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και εξαπλώθηκε, ως όργανο συνοδείας, στην υπόλοιπη Κρήτη κατά τις αρχές του 20ού, ώς τότε είχαμε σκέτη λύρα με γερακοκούδουνα στο δοξάρι, βιολί (κατά περιοχές), αρκετό μαντολίνο κτλ., ενώ και τα πανάρχαια κρητικά πνευστά (χαμπιόλι, μπαντούρα και ασκομπαντούρα) και το περίφημο λασηθιώτικο νταουλάκι έπαιζαν καθοριστικό ρόλο. Όμως η μουσική ήταν ουσιαστικότερη, γιατί γινόταν παρέα, οι άνθρωποι που συμμετείχαν ήταν όλοι γνωστοί μεταξύ τους και σημασία είχε να περάσει καλά το χωριό και όχι να πουλήσομε κρασί ή ουΐσκυ, μπύρες και μπριζόλες.Μάλιστα, στο σιγανό πεντοζάλη δινόταν η ευκαιρία σε όλους να τραγουδήσουν εκφράζοντας τον έρωτά τους και εκτονώνοντας το μεράκι τους με τρόπο όμορφο (οι παλιοί μας θα εκνευρίζονταν βλέποντας μεθυσμένους μαυροποκαμισάδες να ’χουν γυρίσει την πλάτη στον κόσμο και να μουρμουρίζουν ακατανόητα μαντινάδες μπερδεύοντας το λυράρη). Φυσικά η ερωτική μαντινάδα είχε άλλη αξία τότε, που ο έρωτας ήταν δύσκολη υπόθεση, κι άλλη τώρα, που όλα είναι εύκολα και κραυγαλέα το ίδιο, η μαντινάδα για το φεγγάρι π.χ., τότε που δεν υπήρχε ηλεκτρικό φως, είχε νόημα, ενώ τώρα είναι απλώς ένα «σχήμα λόγου» του λυράρη. Και φυσικά μαντινάδες με αρνητικά μηνύματα (που να εξυμνούν τη ζωοκλοπή, την οπλοφορία κτλ), δε θα λέγονταν ποτέ, ούτε από λυράρη ούτε από τραγουδιστή, γιατί θα «πέφτανε (φιλικές) φάπες». Υπήρχανε βέβαια και μαντινάδες αστείες και ενίοτε άσεμνες (γουρσουζομαντινάδες, αρσίζικες ή ενεψίζικες, όπως λέμε)΄ οι τελευταίες (οι «ακατάλληλες») λέγονταν κατά κανόνα σε αντροπαρέες και «επήγαινε άσκημα» να ειπωθούν όταν ήταν μπροστά κοπελιές ή γενικά γυναίκες.Πρέπει να πούμε ότι οι ηλικιωμένοι, άντρες και γυναίκες, είχαν ενεργό συμμετοχή στην παρέα και συχνά χόρευαν τον καλύτερο χορό στο χωριό΄ χόρευαν και πηδηχτούς (γρήγορο πεντοζάλη, μαλεβιζώτη, σούστα κτλ), οι οποίοι βέβαια ήταν χοροί με στραταριστά ζάλα (βήματα όπως τση πέρδικας, που στραταρίζει) και όχι τρέξιμο που ξεθεώνει τους χορευτές και κάνει μόνο για χτυπήματα και χορογραφίες των μπαλέτων. Αυτό έδινε ομορφιά στο χορό, ενώ η ταχύτητα και τα περιττά χτυπήματα πάντα έκαναν (και κάνουν) το χορευτή εγωιστή και κατακρίνονταν από τους γνώστες (και σήμερα το ίδιο, μόνο που κανείς δεν τους ρωτάει). Γενικά ο εγωισμός δεν άρεσε στους ανθρώπους και η επίδειξη κατακρινόταν από τσι γνωστικούς, δηλαδή τους συνετούς ανθρώπους του χωριού.
Το πανηγύρι του αγίου και η καντάδα
Δυο πολύ ενδιαφέρουσες μορφές μουσικής έκφρασης στη παραδοσιακή Κρήτη ήταν η παρέα στα σπίθια του χωριού και η καντάδα. Στην πρώτη περίπτωση, μια παρέα μερακλήδων γύριζε όλα τα σπίτια του χωριού ή εκείνα που γιόρταζαν (αν ήταν γιορτή κάποιου αγίου, π.χ. του αγίου Γεωργίου) και πάντως όχι εκείνα που είχαν πένθος΄ σε κάθε σπίτι οι νοικοκυραίοι κερνούσανε την παρέα και οι παρεϊστάδες ετραγουδούσανε τα ριζίτικα ή τα μαντιναδάκια ντωνε (ταιριαστά στην περίσταση κάθε φορά), πιθανόν να κάνανε κι ένα τζαμπάκι (χορό) και πηγαίνανε παρακάτω.Φυσικά συνήθως η μουσική είχε αρχίσει το πρωί, μετά τη λειτρουργιά τ’ αγίου στην εκκλησία του χωριού, στην οποία συμμετείχαν οι χωριανοί (και οι παρεϊστάδες) κάνοντας και αρτοπλασία (όσοι γιόρταζαν)΄ αν η εκκλησία ήταν ξωκκλήσι, γινόταν πανηγύρι στην αυλή του αγίου, με χορό και τραγούδια και «ένα μεζέ» ή «ένα κρασί» που κρατούσε μαζί του ο καθένας (στο βουργιάλι του, δηλαδή στο υφαντό «σακίδιό του»), και η παρέα ακολουθούσε, με όποιους άντεχαν, στη συνέχεια. Πολύ χαρακτηριστικό για την περίπτωση το προσωνύμιο του Αγίου Αντωνίου του Βαστακέλα (δηλαδή βάστα το βουργιάλι σου με φαγητό κι έλα στη γιορτή του –όπου συνδιοργανόταν πανηγύρι από τους παρευρισκόμενους), ξωκκλήσι βυζαντινής εποχής στο χωριό Αγία Τριάδα Ρεθύμνης, που ανακαινίστηκε τα τελευταία χρόνια από χωριανούς και το έθιμο ξανάρχισε.Συνηθισμένες ευχές όταν πίνανε (προπόσεις) ή όταν παίρνανε τον άρτο από τον εορτάζοντα: «και του χρόνου να ’μαστε καλά», «η χάρη τ’ αγίου να μασε βοηθά», «να χαίρεστε τα κοπέλια σας (ή: τα παιδόγγονα)», «πάντα σε χαρές να σμίγομε», «ο Θεός στο καλό μας», «ο Θεός να συχωρέσει των αποθαμένω μας» (οι τρεις τελευταίες λέγονταν μόνο ως προπόσεις) κλπ.Η καντάδα δεν ήταν διασκέδαση, αλλά ξέσπασμα του ερωντικού καημού των παλληκαριών, που μαζεύονταν παρέα (πάλι και πάντα η παρέα είναι το κύτταρο της παράδοσης), γυρίζανε τη νύχτα στα σοκάκια του χωριού μ’ ένα λυράκι, βιολί ή μαντολίνο κι ετραγουδούσανε μαντινάδες σε συγκεκριμένα σημεία του χωριού, μεταδίδοντας με τρόπο το μήνυμα της αγάπης ο καθένας «έκειά που πονούσε». Βέβαια, η γειτονιά, που άκουγε τσι κανταδόρους να τραγουδούνε, ήξερε σε ποιάν απευθύνεται με τη μαντινάδα του ο κάθε τραγουδιστής΄ έτσι οι κακοί αθρώποι (οι απανωβαρτάδες, οι σουρευτάδες και οι σουρεύτρες, δηλαδή οι ραδιούργοι, άντρες και γυναίκες) μπορεί να κάνανε μουκαρέμια, σουχλικά κι απανωβάρματα, δηλαδή να προδίδανε ή να κακολογούσανε τον ερωτευμένο και να χαλούσανε τη δουλειά. Οι κακοί αθρώποι αυτοί δεν είχανε την εκτίμηση των γνωστικών ανθρώπων του χωριού και γενικά όσων είχαν όχι μόνο ηθική στην ψυχή τους, αλλά και ανοιχτό μυαλό και καρδιά μεγάλη. Σε όλες τις εποχές βέβαια υπήρχαν στην Κρήτη (όπως και σε όλο τον κόσμο) αθρώποι καλοί και κακοί, ανακατεροί (ανάμεικτοι).Το παράπονο του ερωτευμένου τραγουδιστή για μια τέτοια περίπτωση ραδιουργίας (σουχλικό) εκφράζει η παλιά μαντινάδα:
Ήθελα και να κάτεχα, οι γι-απανωβαρτάδεςαπού σ’ απανωβάνανε, αν ’παίρνα’ γ-και παράδες!
(απανωβάνω συγκεκριμένα σημαίνει συκοφαντώ κάποιον σε κάποιον άλλο την απανωβάλανε = της συκοφάντησαν τον αγαπημένο της για να την πείσουν ότι δεν αξίζει την αγάπη της)Στο χωριό μου, το Αποδούλου Αμαρίου (νομού Ρεθύμνης), νεαρός κανταδόρος ετραγούδηξε κοντά στο παραθύρι μιας κοπελιάς που αγαπούσε ένας φίλος του, αρχίζοντας με τη μαντινάδα:
Ένας μου φίλος μ’ έπεψε για να σου τραγουδήσω,γιατί μου τραγουδεί κι αυτός όπου γ-κι αν αγαπήσω…
Οι αντικριστές μαντινάδες
Είναι πολύ γνωστό ότι στην Κρήτη συχνά γίνονταν διάλογοι με μαντινάδες, συνήθως πειραχτικές΄ είναι οι λεγόμενες αντικριστές μαντινάδες, που ευτυχώς δεν έχουν εκλείψει εντελώς ακόμη από το νησί μας. Το είδος φυσικά ευδοκιμεί και σε άλλα νησιά, όπως στην Κάσο και την Κάρπαθο, ενώ γενικά οι μαντινάδες (τα δίστιχα λαϊκά στιχουργήματα της στιγμής) έχουν τα αντίστοιχά τους σε όλα τα ελληνικά νησιά, από τα Επτάνησα και τα Δωδεκάνησα μέχρι την Κύπρο (όπου τα περίφημα τσατιστά).Οι αντικριστές μαντινάδες λέγονταν είτε πάνω στο χορό ή στην παρέα, σε κοντυλιές του σιγανού πεντοζάλη (υπήρχαν βέβαια πλούσιες κοντυλιές, συχνά διαφορετικές από επαρχία σε επαρχία, από χωριό σε χωριό ή κι από μουσικό σε μουσικό π.χ. οι αμαριώτικες κοντυλιές, οι στειακές κοντυλιές ή οι κοντυλιές του Κοκκινομανώλη κλπ), είτε στην καθημερινή κουβέντα (κουβεδιαστά, όχι τραγουδιστά) από μερακλήδες τση μαντινάδας, που τις έβγαναν οι ίδιοι ή τις ήξεραν από παλιά.Συχνά άντρας και γυναίκα εμπλέκονταν σε έναν «αστείο πόλεμο» με σαφώς ερωτικό χαρακτήρα και με «όπλο» τις αντικριστές μαντινάδες. Δύο παραδείγματα από την επαρχία Αμαρίου:Ένας νεαρός «επείραξε» μια ξενοχωριανή κοπελιά, που δούλευε μαζώχτρα στο Αποδούλου (οι μαζώχτρες ήταν φτωχές κοπελιές που έμεναν όλο το χειμώνα στα χωριά κι εμαζώνανε τσ’ ελιές, αμειβόμενες σε χρήμα ή σε λάδι ΄βλ. το τραγούδι «Μυλωνάδες και μαζώχτρες» του Κ. Μουντάκη), λέγοντάς της τη μαντινάδα:
Μα σεις θαρρείτ’ οι κοπελιές, πως είν’ οι γι-άντρες βούγια,και βάνετε στα μούτρα σας φουχτές φουχτές τη μπούντρα.Εκείνη, μερακλίνα και ετοιμόλογη, του απάντησε:
Ανήψηστους χοχλιούς να φας, να καταπιείς αχλάδια,να πέσουνε τα δόδια σου, για δε μιλείς καθάρια!
Επίσης, σε πανηγύρι στο γειτονικό Άγιο Ιωάννη Αμαρίου, αρχές του 20ού αιώνα, έπαιζε τη λύρα ένας από τους λυράρηδες της περιοχής, ο Κοκκάρης από τα Πλατάνια, της ίδιας επαρχίας. Γύρω του χορεύανε, σιγανό πεντοζάλη, μια παρέα κοπελιές και ο Κοκκάρης τις πείραξε με τη μαντινάδα:
Κοπελιδάκια, κοπελιές, άδεια σάσε παίρνω,αν το ’χετε συνήθειο να τραγουδεί το ξένο (=ο ξένος).Μία από τις χορεύτρες του απάντησε τραγουδιστά:Δεν το ’χομε συνήθειο, δεν το ’χομεν αντέτι (=έθιμο)να ’ρχουντ’ οι ξενοχωριανοί να στένουν ανταλέτι!Ο Κοκκάρης όμως, πιο ετοιμόλογος, την αποστόμωσε με τη μαντινάδα:Ως είναι ασυνήθιστο η κοπελιά με άντρακι ύστερα συνηθίζεται, έτσά ’ν’ ούλα ντα πάντα!
Ο μερακλής
Έχουμε ήδη αναφερθεί αρκετές φορές στους μερακλήδες, τις μερακλίνες και το μεράκι (ή το μερακλίκι), που κινούσε τα νήματα στη μουσική, στο χορό και το τραγούδι για κάθε απλό άνθρωπο στην παραδοσιακή Κρήτη. Τί είναι όμως ο μερακλής;Μερακλής χαρακτηρίζεται ο ευαίσθητος άνθρωπος, που έχει έντονο ποιοτικό κριτήριο και αποζητά την απόλαυση σε συγκεκριμένες καθημερινές ασχολίες, για τις οποίες έχει μεράκι και καταπιάνεται με πάθος΄ Μπορεί κάποιος να είναι μερακλής στη δουλειά του (ένας τεχνίτης π.χ.) ή μερακλής στο φαΐ (συνήθως ασχολούμενος και με την ετοιμασία του) ή στον καφέ ή μερακλής ψάλτης κτλ. (οι παραδοσιακοί ψαλτάδες των χωριών μας, που δυστυχώς εκλείπουν και δεν τους αντικαθιστούν νέοι, ήταν μια χαρακτηριστική και ενδιαφέρουσα ομάδα ανθρώπων με καλλιτεχνική τάση). Ο πιο γνωστός τύπος μερακλή βέβαια είναι ο μερακλής που αγαπά τη μουσική και το γλέντι. Αυτό ο άνθρωπος όμως, λόγω της ευαισθησίας του, εθεωρείτο δυστυχισμένος. Η παρέα και το γλέντι γι’ αυτόν δεν ήταν τόσο διασκέδαση όσο διέξοδος για το μεράκι που ξεχείλιζε την καρδιά του. Γι’ αυτό και οι παρακάτω μαντινάδες από μνημειακές ηχογραφήσεις, που την πρώτη τραγουδεί ο Μπαξεβάνης (με το μπουλγαρί του Φουσταλιέρη) και τη δεύτερη ο Σκορδαλός:
Το μερακλίδικο πουλί ποτέ φωλιά δε γ-κάνει,μον’ έτσι βασανίζεται ίσαμε να ποθάνει.
Το μερακλίκι ο Θεός κατέχει πού το δίνει,πάντα το δίδει σε καρδιές που ’χου γ-καημούς κι οδύνη.
Και πολλές άλλες…
Χαρακτηριστικό παράδειγμα μερακλή είναι ο Κορδίτης, από το ομώνυμο διήγημα του Νίκου Αγγελή (στο βιβλίο του Στον Ίσκιο της Μαδάρας). Είναι ο ιδεώδης τύπος γλεντιστή, που εκδήλωνε την ευαισθησία του με «όμορφο τρόπο»: δε μεθούσε ούτε «έκανε ανοσθιές» (απρέπειες ή γελοιότητες) ούτε «έβανε φασαρία»΄ το φέρσιμό του είχε μεγαλείο, που είναι (μαζί με την αθρωπιά, την αρχοδιά κλπ) μια από τις σημαντικότερες λέξεις στη διάλεκτο του Κρητικού΄ ήτανε μπεγεντισμένο φέρσιμο, δηλαδή όμορφο και αρεστό. Ας διαβάσουμε μερικά αποσπάσματα:
[Όταν έφευγαν οι στρατιώτες για την Αλβανία, το 1940] ένα παλληκάρι ψηλό, περήφανο και χλωμό, ήταν στη μέση μιας συντροφιάς φαντάρων και τραγουδούσε. Ω, τι φωνή ήταν αυτή και βογγούσαν οι ρεματιές και ξεφτεράκιζαν τα πουλιά… Γύρω οι άλλοι βοηθούσαν και φώναζαν, πυροβολούσαν και τον αγκάλιαζαν: 'Γεια σου Κορδίτη, αθάνατε.…Λίγα χρόνια αργότερα στο πανηγύρι της Παναγίας της Μυριοκεφαλίτισσας έφτανε κάτω απ’ τα Ρεθεμνιώτικα, όταν έπεφτε ο ήλιος. Μπήκε στο Μοναστήρι σεμνός, επροσκύνησε, βγήκε. Τον χαιρετούσαν οι λυράρηδες πάνω απ’ τα πατάρια των, σταματούσαν οι χορευτάδες. Βρήκε μια γωνιά, χαιρέτησε, κάθισε. Ήρθαν όλοι και στάθηκαν από πάνω του πότε να φάη, πότε να πιή, πότε να βγή στο κέφι, να πηδήξη απάνω να χορέψει και ν’ αρχίσει το τραγούδι. Όταν πατούσε στο πατάρι σχόλαζαν όλα τα γύρω γλέντια κι ο κόσμος όρθιος άκουγε [σσ. τραγουδούσε κιόλας, δε χόρευε μόνο]… Μέσα στο θαυμασμό του λαού, μέσα στις φωνές και τις ευχές, φαινόταν ο Κορδίτης, μόνος, απίστευτα μόνος, πάνω στο πατάρι, να παλεύη με τον καημό του… Ήταν ήρεμος, σιωπηλός, σχεδόν ακατάδεχτος, μα συμπαθητικός και πικραμένος.Πέρασαν μήνες κι ο Κορδίτης φάνηκε στη Ρίζα μ’ ένα άσπρο μεταξωτό μαντήλι στο λαιμό. Έκρυβε τις άκριες του μέσα στα στήθια να μη βλέπουν το μονόγραμμα. Από κείνη, είπαν… Ύστερα ήρθε ένα πρωινό αμίλητος, κίτρινος από ξενύχτι. Και χωρίς το μαντήλι. Τον ακολουθούσαν διαδόσεις. Έλεγαν πως τον άφησε και παντρεύτηκε στη Ευρώπη… Μονάχα ξέρω πως μια μέρα απάντηξε στον κάμπο ένα γέρο «Αμερικάνο» [σσ. μετανάστη] ο Κορδίτης. Μπάρμπα Νικολή, του λέει, έχεις ακουστά τη Γαλλία; Αν την έχω, είπε ο γέρος. Εκειδά μου φάγανε το κομπόδεμά μου στα δώδεκα. [σσ. 1912] Εσένα το κομπόδεμα κι εμένα την καρδιά μου, κάμε τσιγάρο.…Περνούσε μεσάνυχτα από ένα χωριό. Ήτανε κοιμισμένος ο λαός, κλειστές οι πόρτες και τα παραθύρια. Έλεγε στην παρέα του: Σα θέλω κάνω τούτο το χωριό να σηκωθή, ν’ ανοίξη τα παραθύρια και να κλάψει. Κάμε το, τούλεγαν. Έδινε ορισμό στη λύρα ν’ αρχίση κι ακολουθούσε κείνος με τα πιο γλυκά και τρυφερά κομμάτια του Ερωτόκριτου:«Καλλιά ’χω εσέ με θάνατο παρ’ άλλη με ζωή μου,γιατί για σέ γεννήθηκε στον κόσμο το κορμί μου…»Αναφτεράκιζαν οι νιες και τα παλληκάρια ξυπνούσαν απ’ το μούδιασμα της νύχτας. Άνοιγαν τα παραθύρια. Έμπαινε αέρας χλιαρός, μυρωδιά ροδαμού και τραγούδι γλυκό. Μαγεύονταν. Κι οι γεροι κουρασμένοι, τυραννισμένοι απ’ τη δουλειά, ένοιωθαν την καρδιά τους να ξυπνά και να πετά σιγά-σιγά σε παλιούς όμορφους καιρούς. Μερμήδιζαν μέσα τους κάποιες ξεχασμένες ιστορίες. Μια ματιά, ένας λόγος αγάπης, όνειρα. Τόσα όνειρα… Όταν άνοιγαν πια και τα ύστερα παραθύρια…έριχνε τις τελευταίες του σαΐτες στις καρδιές των χωριανών: δυο μαντινάδες στο ρυθμό του Ροδινού. Όταν έφευγε πια κι έσβηνε η φωνή του στα πλάγια, όλο το χωριό κρατούσε την αναπνοή του απ’ τη συγκίνησι […].
Άλλες περιστάσεις μουσικής έκφρασης
Το μοιρολόι, το νανούρισμα (νανάρισμα), το ταχτάρισμα (τραγουδάκι, με το οποίο χορεύει στα γόνατά της η μάνα ή η γιαγιά το μωρό), η σατιρική ρίμα που έβγανε κάποιος για ένα αστείο επεισόδιο στο χωριό (συνήθως για το θάνατο κανενός γαϊδάρου), αλλά και τα κάλαντρα, το μοιρολόι τση Παναγίας (που λεγόταν τη Μεγαλοβδομάδα), αλλά και τα Εγκώμια («Η Ζωή εν τάφω…» κτλ.) κι οι Οίκοι τση Παναγίας (Χαιρετισμοί) και κάθε άλλο τραγούδι ή τροπάριο που τραγουδούσε ή έψαλλε άντρας ή γυναίκα, νέος, γέρος ή κοπέλι, σε οποιαδήποτε στιγμή της μέρας, στη δουλειά, στα όρη, στην εκκλησία, στο καφενείο, στο παιχνίδι, στη βεγγέρα (βραδινή συντροφιά στο σπίτι, που επηρέασε πολύ τη διαμόρφωση της κρητικής ψυχής) κτλ, είναι κομμάτι της κρητικής μουσικής παράδοσης και βοήθησε σημαντικά τους Κρητικούς να γίνουν αυτοί που έγιναν στο πέρασμα της ιστορίας.Τα περισσότερα απ’ αυτά τα τραγούδια έχουν χαθεί για πάντα τα τραγούδια του γάμου π.χ., που λέγονταν στα προυκιά (ξεχωριστές μαντινάδες με ευχές και παινέματα για κάθε ρούχο, σεντόνι, πετσέτα κτλ) ή στο δρόμο (ριζίτικα τση στράτας), τα παινέματα τση νύφης κτλ έχουν πάψει να λέγονται κι έχουν απομείνει μόνο δυο τρία τραγούδια για το «γλέντι» (το μαζικό και απρόσωπο πλέον γλέντι), συχνά μαζί με λαϊκά, όπου τραγουδούνε μόνο οι οργανοπαίχτες και κανείς από τους συγγενείς ή τους λοιπούς γαμηλιώτες (καλεσμένους) δεν ξέρει, αλλά ούτε έχει το δικαίωμα, να πει μια μαντινάδα.Εξαιρετικά και πολύ συγκινητικά τραγούδια και μαντινάδες του γάμου βλέπε στο κλασικό βιβλίο του μεγάλου Ρεθεμνιώτη λαογράφου (από το Βιζάρι Αμαρίου) Παύλου Βλαστού Ο Γάμος εν Κρήτη. Έχει ανατυπωθεί πρόσφατα από τις εκδόσεις «Καραββίας», στην Αθήνα, υπάρχει όμως και σε βιβλιοθήκες κρητικών πόλεων και συλλόγων. Το έργο του Π. Βλαστού (93 τόμοι με ιστορικό και λαογραφικό υλικό από την Κρήτη του 19ου αιώνα) φυλάσσεται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, στα Χανιά, και περιμένει ακόμη την έκδοσή του.
Φυσικά, για να επανέλθουν κάποια από τα τραγούδια αυτά στην «ενεργό δράση» χρειάζονται ερασιτέχνες και μερακλήδες (που λέγαμε) τραγουδιστές, που θα τραγουδούνε στο σπίτι τους, στη παρέα, στο γάμο του φίλου τους ή του παιδιού τους (ή στο δικό τους γάμο), που θα γιορτάζουν τραγουδώντας κι όχι βάζοντας το CD να παίζει ούτε περιμένοντας να πάνε σε «κρητικό κέντρο» ν’ ακούσουν ένα λυράρη να τραγουδεί (που πιθανόν ο λυράρης αυτός να ’ναι της κακής ώρας με το συμπάθιο). Και η αποστολή των συλλόγων, αν μου επιτρέπετε να πω την άποψή μου, είναι να συγκεντρώσουν τα τραγούδια αυτά από τους ηλικιωμένους που ζουν ακόμη και να τα διδάξουν στα παιδιά των μελών τους, βοηθώντας τα να γίνουν άνθρωποι ευαίσθητοι (μερακλήδες) με αθρωπιά και μεγαλείο στη συμπεριφορά και στη ζωή τους.
Ο Θεός να συχωρέσει ουλωνώ τω μ-παλαιώ μας και περίττου (=προπαντός) κείνωνά που γράφεται τ’ όνομά ντωνε σ’ ετούτονέ το γραφτό και σ’ ετούτονέ το βιβλίο, απ’ άκρα σ’ άκρα.

ΚΡΗΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 11 May 2008 20:12:00 +0300

Η Κρήτη είναι μια από τις λίγες Ελληνικές περιοχές, που ακόμη και σήμερα συντηρεί μια πλούσια και ακμαία μουσική παράδοση, οι ρίζες της οποίας, περνώντας μέσα από την Τουρκοκρατία, τη Ενετοκρατία και το Βυζάντιο, φτάνουν ως την κλασσική αρχαιότητα. Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες, διάσπαρτες σε αρχαία Ελληνικά και λατινικά κείμενα, που βεβαιώνουν ότι η μουσική και ο χορός γεννήθηκαν στην Κρήτη και ακόμη ότι οι Κρήτες είχαν αναπτύξει μια αξιόλογη μουσική παράδοση, από την οποία επηρεάστηκαν και άλλες περιοχές.Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες και μέχρι την εποχή της ενετοκρατίας οι πληροφορίες που έχουμε για την εξέλιξη της Κρητικής δημοτικής μουσικής - όπως παρατηρεί ο Νίκος Παναγιωτάκης - και ιδιαίτερα κάποια αρχαϊκά στοιχεία της που επισήμανε ο Samuel Baud - Bony, μας δίνουν το δικαίωμα να υποθέσουμε ότι οι καταβολές της ξεκινούν από πολύ παλιά, από την ίδια την πλούσια μουσική παράδοση της Αρχαιότητας, αφού άλλωστε είναι ιστορικά τεκμηριωμένο ότι η παρουσία ιθαγενών ελληνόφωνων πληθυσμών στην Κρήτη υπήρξε συνεχής και αδιάλειπτη. Κατά την εποχή της ενετοκρατίας στην Κρήτη, που είναι μια από τις σημαντικότερες του ελληνικού πολιτισμού, ιδρύονται σχολές εκκλησιαστικής μουσικής, όχι μόνο στους καθολικούς, αλλά και σε πολλούς ορθόδοξους ναούς. Παράλληλα με την εκκλησιαστική αναπτύσσεται και η κοσμική μουσική, η οποία συνοδεύει τις πομπές, τις λιτανείες και τις τελετές στις αυλές των δόγηδων, όπως επίσης και τις διασκεδάσεις των απλών ανθρώπων. Τα τραγούδια που ακούγονται άλλοτε είναι παραδοσιακά, και άλλοτε του συρμού (μαδριγάλια, ναπολιτάνες και άλλα είδη ελαφριάς μουσικής), που φτάνουν στην Κρήτη με κάποια πιθανώς καθυστέρηση. Θα πρέπει ακόμη να προστεθεί ότι κατά καιρούς ερχόντουσαν από τη Βενετία διάσημοι μουσικοί για να επιδείξουν την τέχνη τους στους κατοίκους του Xάνδακα.Μέσα σ ‘ αυτό το κλήμα γεννήθηκε και ανδρώθηκε ο κορυφαίος και μοναδικός επώνυμος Κρητικός μουσικοσυνθέτης Φραγκίσκος Λεονταρίδης (1581-1672), με την ανακάλυψη του οποίου -από τον καθηγητή N. Παναγιωτάκη- μετατίθενται οι αρχές της νεοελληνικής μουσικής τέσσερις αιώνες νωρίτερα. Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης, αρκετοί μεγάλοι δάσκαλοι της εκκλησιαστικής μουσικής, όπως ο Mανουήλ Xρυσάφης, ο Aκάκιος Xαλκιόπουλος κ.α. βρίσκουν καταφύγιο στην Κρήτη, όπου ιδρύουν σχολές και διδάσκουν συστηματικά τη βυζαντινή μουσική. Έτσι, από τα μέσα του 16ου αιώνα ως τα μέσα του 17ου αιώνα εμφανίζονται στην Κρήτη πολλοί νέοι μελοποιοί, όπως οι αδελφοί Eπισκόπουλοι, ο Kοσμάς Bαράνης, ο Δημ. Nτάμιας κ.α., οι οποίοι με το έργο τους συμβάλλουν όχι μόνο στη συνέχιση αλλά και στην ανανέωση της εκκλησιαστικής μουσικής. Μετά την κατάκτηση της Kρήτης από τους Τούρκους, το 1669, πολλοί Κρήτες κατέφυγαν στα Επτάνησα όπου μετέφεραν και την ιδιότυπη μουσική τους παράδοση, γνωστή έκτοτε ως κρητική ή κρητοεπτανησιακή μουσική, η οποία, ακόμη και μέχρι σήμερα, συντηρείται και εξελίσσεται αρκετά ικανοποιητικά.Ο φυσικός διαμελισμός του νησιού σε επιμέρους διαμερίσματα, οι ιδιαίτερες ασχολίες των κατοίκων και οι ειδικές οικονομικο-κοινωνικές συνθήκες ζωής σε κάθε περιοχή, συνετέλεσαν στη δημιουργία μιας μεγάλης ποικιλίας οργανικών μελωδιών και τραγουδιών, που καλύπτουν όλες τις ανάγκες των ανθρώπων που τα έπλασαν στο υλικό, τον κοινωνικό και τον πνευματικό τους βίο. Από τα τραγούδια αυτά άλλα έχουν τοπική μόνο και άλλα παγκρήτια διάδοση. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν τα λεγόμενα ριζίτικα τραγούδια της Δυτικής Kρήτης, από την έρευνα των οποίων έχει διαπιστωθεί ότι αποτελούν μια ξεχωριστή ομάδα ελληνικών δημοτικών τραγουδιών, που περιλαμβάνει όλα τα είδη και τις κατηγορίες των δημοτικών τραγουδιών των άλλων ελληνικών περιοχών, πλην του κύκλου των κλέφτικων τραγουδιών. Αρκετά από τα ριζίτικα τραγούδια, με εμφανές το ακριτικό στοιχείο, προέρχονται από τους Βυζαντινούς χρόνους, ενώ άλλα, με στοιχεία περισσότερο πραγματιστικά, από τους χρόνους της Ενετοκρατίας. Εκτός απ ‘ αυτά μπορεί να διακρίνει κανείς ένα τρίτο στρώμα από την εποχή της Τουρκικής κατοχής και ένα τέταρτο με νεότερα τραγούδια που αναφέρονται σε ιστορικά γεγονότα του 20ου αιώνα (Μάχη της Kρήτης - Κατοχή και αντίσταση, εμφύλιος πόλεμος, Κυπριακός αγώνας κλπ.)Στην δεύτερη κατηγορία ανήκουν οι λεγόμενες ρίμες και ιδίως οι μαντινάδες που συνεχίζουν να αποτελούν, ακόμη και σήμερα, ένα από τα σημαντικότερα μέσα καλλιτεχνικής έκφρασης του κρητικού λαού όπως επίσης και η μουσική των παραδοσιακών χορών. Από αυτούς οι περισσότερο διαδεδομένοι είναι οι: “συρτός”, γνωστός και ως “χανιώτικος συρτός”, ο “καστρινός πηδηχτός”, η “σούστα” και ο “πεντοζάλης” (σιγανός και γρήγορος), ενώ υπάρχουν και κάποιοι άλλοι ακόμη με καθαρά τοπικό χαρακτήρα και πολύ περιορισμένη διάδοση. Οι μελωδίες των χορών αυτών, παίζονται στη λύρα ή το βιολί με τη συνοδεία λαούτου ή κιθάρας, δεν έχουν αυστηρά καθορισμένη μορφολογική δομή. Αποτελούνται από μερικές αυτονομίες και απλές προς τον πυρήνα τους μελωδικές φράσεις, τις κοντυλιές, που επιδέχονται καλλωπισμούς με τη μέθοδο του περιορισμένου αυτοσχεδιασμού και μπορούν να συνδυαστούν κατά ποικίλους τρόπους. Τα χρησιμοποιούμενα όργανα είναι η λύρα, το βιολί, το λαούτο, η κιθάρα, το μαντολίνο, το μπουλγαρί, η ασκομπαντούρα (άσκαυλος) κ.α., τα οποία συνδυάζονται σε ζυγιές, όπως λ.χ. λύρα με λαούτο, βιολί με κιθάρα ή λαούτο κ.ο.κ.Από τη σύντομη αυτή ανασκόπηση γίνεται φανερό ότι στην Κρήτη υπήρχε και συνεχίζει να υπάρχει, μια πλούσια και ακμαία μουσική παράδοση. Στην εξέλιξή της σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι μεγάλοι λαϊκοί μουσικοί -δημιουργοί και οργανοπαίχτες- της περιόδου 1920 - 1955.Ας ελπίσουμε ότι οι ραγδαίες μεταβολές που συντελούνται σήμερα στον παραδοσιακό τρόπο ζωής και οι αντιδράσεις του από την τουριστική πλημμυρίδα δεν θα επηρεάσουν δυσμενώς την τόσο ζωντανή και ενδιαφέρουσα μουσική παράδοση.

ΓIΩPΓHΣ AMAPIANAKHΣ Καθηγητής Μουσικολογίας Πανεπιστημίου Kρήτης

ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΧΟΡΟΙ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 11 May 2008 20:06:00 +0300

Η ζωή των Κρητικών στενά δεμένη με τους παραδοσιακούς Κρητικούς χορούς

Η κοινωνική ζωή των κατοίκων της Kρήτης είναι από τα πανάρχαια χρόνια - πυρρίχιος χορός - στενά δεμένη με τους παραδοσιακούς Κρητικούς χορούς. Σε όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις, γάμους, βαφτίσια, πανηγύρια και γιορτές, χαρές και λύπες, οι Κρητικοί, άντρες και γυναίκες, χορεύουν ώρες ατελείωτες.Συχνά ο χορός είναι γι‘ αυτούς είναι αγώνας αντοχής και παλικαριάς, αλλά και ευκαιρία για ξέσπασμα συναισθημάτων του ψυχικού τους κόσμου. Με λίγα λόγια οι χοροί τους είναι ένα κομμάτι από την ίδια τη ζωή τους.Στο σημείο αυτό αξίζει ν‘ αναφέρουμε τη σημαντική προσφορά και το ρόλο που έπαιξαν στην αναβίωση και στη διάδοση των κρητικών χορών, οι αυτοδίδαχτοι πρωτοχορευτές της νεότερης γενιάς, (1945-1975) που ήταν κυρίως, κάτοικοι ορεινών περιοχών του νησιού, αναφέρουμε μεταξύ άλλων και τους: ΣTAMATH ΠAΠAΔAKH, MIXAΛH ΛEΦAKH, ANTΩNH ΣTEΦANAKH, ΘANAΣH ΣTAYPAKAKH, ΘΩMA XNAPH και OPEΣTH ΣAPPH.Πέντε είναι σήμερα οι κυριότεροι χοροί της Kρήτης, υπάρχουν όμως και ορισμένοι άλλοι, αλλά με καθαρά τοπικό χαρακτήρα και πολύ περιορισμένη διάδοση:Ο ΣYPTOΣ ή XANIΩTIKOΣ. Χορεύεται σ‘ ολόκληρη την Κρήτη κυρίως όμως στη δυτική και συγκεκριμένα στους νομούς Ρεθύμνου και Χανίων. Χορεύεται κυκλικά και αποτελείται από 12 βήματα. Οι χορευτές, κρατιόνται από τα δάχτυλα φέρνοντας τα χέρια τους στο ύψος των ώμων.Ο MAΛEBIZIΩTIKOΣ ή KAΣTPINOΣ ΠHΔHXTOΣ. Χορεύεται σ‘ ολόκληρη την Κρήτη, κυρίως όμως στην ανατολική και κεντρική Κρήτη. Χορεύεται με γρήγορο ρυθμό, εμπρός-πίσω και κυκλικά και αποτελείται από 16 βήματα. Οι χορευτές, κρατιόνται με τα δάχτυλα έχοντας τα χέρια τους στο ύψος των ώμων.Ο ΣΙΓΑΝΟΣ ΠENTOZAΛHΣ. Χορεύεται σ‘ ολόκληρη την Κρήτη και προηγείται του γρήγορου πεντοζάλη. Χορεύεται συνήθως στους γάμους, γι‘ αυτό λέγεται και ο χορός της νύφης. Χορεύεται με αργό ρυθμό και κυκλικά με τα χέρια κάθε χορευτή, τοποθετημένα στους ώμους των διπλανών του. Αποτελείται από 8 βήματα.Ο ΓΡΗΓΟΡΟΣ ΠENTOZAΛHΣ. Χορεύεται κι αυτός σ‘ ολόκληρη την Κρήτη, και είναι ο πιο λεβέντικος και πεταχτός χορός. Ακολουθεί τον Σιγανό Πεντοζάλη και χορεύεται σε γρήγορο ρυθμό και κυκλικά, με τα χέρια κάθε χορευτή, τοποθετημένα στους ώμους των διπλανών του. Αποτελείται από 11 βήματα που γίνονται πηδηχτά.Η ΣΟΥΣΤΑ. Κι αυτός παγκρήτιος χορός. Χορεύεται κυρίως από αγόρια και κορίτσια, ζευγαρωτά και αντικριστά. Οι φιγούρες της Σούστας, γίνονται με τα χέρια. Αποτελείται από 4 βήματα. Χορεύεται ελεύθερα με αλλαγές θέσεων ή στροφές

ΟΙ ΧΟΡΟΙ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Sun, 11 May 2008 20:02:00 +0300

1. Οι Κρητικοί χοροί κατά τους μέσους χρόνους

Οι Κρητικοί είναι βέβαιο ότι επιδίδονταν στους χορούς από τους μέσους ακόμα χρόνους. Σύμφωνα με τον περιηγητή Pierce Bellon, οι άντρες φορούσαν ένα άνετο και μακρύ χιτώνα που έφτανε μέχρι τα γόνατα και ήταν ζωσμένοι με φαρδιά ζώνη. Φορούσαν υποδήματα που έφταναν μέχρι τη ζώνη και εκεί δενόταν. Έτσι ήταν ντυμένοι και έχοντας στην πλάτη την φαρέτρα, όπου υπήρχαν περίπου 150 βέλη. Χορεύουν και τραγουδούν όλοι μαζί, άλλοτε σε κύκλο, άλλοτε κατά μήκος και άλλοτε δυο δυο. Οι γυναίκες φορούν ένα κάλυμμα στο κεφάλι. Έχουν ανοιχτούς τους ώμους και τα πόδια τους έμεναν χωρίς κάλτσες.

Ένας άλλος περιηγητής, ο Βαυαρός Λόιχεν, περιγράφει έναν κρητικό χορό, όπου οι άντρες έχοντας στα χέρια τους τα τόξα, χορεύουν μόνοι ή άλλοτε σχηματίζοντας κύκλο, οπότε στο τέλος του χορού έπρεπε να φωνάξουν και να συγκρουστούν με τα όπλα τους.

2. Οι χοροί τη μεταβυζαντινή περίοδο.

Οι χοροί της Κρήτης είναι ως προς το σχήμα γεράνιοι και ως προς το χαρακτήρα κυρίως πολεμικοί. Ονομάζονται γεράνιοι, γιατί οι χορευτές σχηματίζουν κύκλο και κρατούν τα χέρια φτιάχνοντας ένα είδος αλυσίδας, Σα να μιμούνται την κανονική κίνηση της πτήσης των γερανών. Γεράνιος ήταν ο χορός της Αριάδνης καθώς και το υπόρχημα στο αρχαίο δράμα.

Οι χοροί που υπάρχουν στην Κρήτη διακρίνονται σε συρτούς και σε πηδηχτούς. Οι πηδηχτοί χορεύονται σε όλη την Κρήτη και οι συρτοί στο νομό Χανίων και στο Ρέθυμνο.

Οι κρητικοί χοροί είναι πολεμικοί και η γέννησή τους ανάγεται στη γέννηση όλων των πολεμικών χορών, όπως είναι ο πυρρίχιος της Ρέας.

Βασικοί χοροί στην Κρήτη είναι ο πεντοζάλης, πολεμικός χορός που εξελίχθηκε σε διονυσιακό, ο καστρινός, η σούστα και ο συρτός. Πέρα από αυτούς τους χορούς υπήρχαν και άλλοι χοροί που δεν χορεύονται σήμερα. Αυτοί είναι: ο Πριμνιανός, οι Όρτσες των Ανωγείων, το μικρό μικράκι και δύο ακόμα για τους οποίους δεν υπάρχουν περισσότερα στοιχεία.

3. Οι χοροί της Κρήτης σήμερα.
Α. Ο ΣΙΓΑΝΟΣ
Ο σιγανός, ο βραδυκίνητος αυτός και συρτός χορός, ανήκει στην κατηγορία των τραγουδιστών χορών. Στη διάρκεια του χορού τραγουδιούνται διάφοροι σκοποί. Αυτός ήταν και ο λόγος για τον οποίο το χορό αυτό τον χρησιμοποιούσαν στα οθωμανικά χαρέμια στην περίοδο της τουρκοκρατίας. Ήταν ο χορός της σιωπηλής πνευματικής ανάτασης, ακολουθώντας τα ιερά βήματα του λαβύρινθου, το πικραμένο κλάμα της εγκαταλελειμμένης μεγάλης από το Θησέα μεγάλης ιέρειας , της Αριάδνης. Ήταν τέλος ο χορός του Θησέα, όπως ονομάζεται ακόμα και σήμερα σε πολλά χωριά μας. Ο σιγανός έμεινα να ονομάζεται χορός του Θησέα, γιατί το χορό αυτό παραδίδεται ότι τον είχε διδάξει ο Θησέας.

Β. Ο ΠΕΝΤΟΖΑΛΗΣ
Ο χορός αυτός πήρε το όνομά του από τα πέντε βήματα που έχει, πέντε ζάλα(βήματα). Ο πεντοζάλης είναι γνωστός σε όλη την Ελλάδα καθώς είναι από τους πιο ζωηρούς και πηδηχτούς χορούς της Κρήτης. Έχει παλιές ρίζες και έχει σχέση με την αρχαία Πυρρίχη, που ήταν χορός ένοπλος ανδρών και ιδίως της αρχαίας δωρικής πολιτείας. Ο Πυρρίχιος, ως δωρικός, πολεμικός χορός, χορευόταν και στην Αθήνα και στη Σπάρτη. Με το χρόνο διατηρήθηκε και διαμορφώθηκε στην Κρήτη ως Πεντοζάλης, ο χορός που χορεύεται τώρα στην Κρήτη.

Γ. ΣΥΡΤΟΣ ΧΑΝΙΩΤΙΚΟΣ
Ονομάστηκε έτσι, γιατί θεωρείται ότι τελειοποιήθηκε στην περιοχή των Χανίων.Παρόλα αυτά χορεύεται σε όλη την Κρήτη με μικρές διαφορές. Υπάρχει όμως σημαντική διαφορά στη μουσική.

Ο συρτός είναι χορός στρωτός, με μικρά βήματα τα οποία εκτελούν ταυτόχρονα όλοι οι χορευτές, άντρες και γυναίκες. Οι χορευτές σχηματίζουν κύκλο με μέτωπο προς το κέντρο και κρατιούνται με τις παλάμες και τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες. Τα βήματα είναι έντεκα και το τελευταίο εκτελείται σε δύο χρόνους. Παλαιότερα, όταν ένας άντρας αναλάμβανε να χορέψει μια ομάδα γυναικών, χόρευε με την καθεμία με τη σειρά. Αυτός που χόρευε πρώτος άφηνε τη θέση του μετά από λίγο στον δεύτερο και εκείνος πιανόταν στο τέλος και έτσι με τη σειρά χόρευαν όλοι ως πρώτοι.

Δ. ΣΟΥΣΤΑ
Και οι άλλοι κρητικοί χοροί ΄έχουν σχέση με τον πυρρίχιο, πιστεύουμε όμως ότι η σούστα αποτελεί την πιο γνήσια εξέλιξη του πυρρίχιου. Ο πυρρίχιος, κατά μία άποψη, πήρε την ονομασία του από το κόκκινο χρώμα της φωτιάς που είχε ο κοντός χιτώνας των Δωριέων. Τον χόρευαν οι πολεμιστές πριν αρχίσει η μάχη, σαν εξάσκηση γι’ αυτήν. Χορευόταν μόνο από άντρες σε αντικρυστά ζευγάρια και αναπαριστούσε τη μάχη με τον αντίπαλο. Πολεμικός χορός και ηρωικός, γράφεται από μερικούς πως τον δίδαξε η θεά Ρέα στους Κουρήτες για να χορεύουν γύρω από το νεογέννητο Δία.

Άλλοι γράφουν ότι πήρε την ονομασία του απ’ τον ήρωα της Κρήτης Πύρριχο και φαίνεται πως χορευόταν προς; τιμήν του. Λένε ακόμα πως τον δίδαξε η Αθηνά, για να δίνει κουράγιο, δύναμη και θάρρος στους πολεμιστές. Γεγονός είναι ότι ο πυρρίχιος χορός ήταν πολεμικός και θρησκευτικός και ότι γεννήθηκε στην Κρήτη πάνω στα ιερά σπήλαια.

Η σούστα χορεύεται σε όλη την Κρήτη, αλλά κυρίως στο νομό Ρεθύμνου. Από το 300 μ. Χ. περίπου, μπήκε στο χορό το ερωτικό στοιχείο, γιατί η γυναίκα που μέχρι τότε ήταν κλεισμένη στους γυναικωνίτες, καλείται να πάρει μέρος στο χορό.
Έτσι λοιπόν με την είσοδο της γυναίκας ο χαρακτήρας του χορού αλλάζει και από καθαρά πολεμικός που ήταν γίνεται ερωτικός ή ερωτοπολεμικός.

Άνδρας και γυναίκα χορεύουν σε αντικριστή θέση με μεγάλη ποικιλία παραλλαγών, τα σημειωτά βήματα με αλλαγές των ποδιών. Τα βασικά βήματα του χορού είναι έξι και επαναλαμβάνονται για να συμπληρωθούν δώδεκα σύμφωνα με τη φράση της μουσικής. Το μουσικό μέτρο καλύπτεται από τρία βήματα. Οι άντρες έχουν στάση αγέρωχη, επιθετική και ατενίζουν κατά προκλητικό τρόπο τη γυναίκα, η οποία με τη στάση της και τις κινήσεις της εκδηλώνει σεμνότητα, ντροπή και χαρά και αποφεύγει με χάρη της προκλήσεις.

Ε. ΚΑΣΤΡΙΝΟΣ (ΜΑΛΕΒΙΖΙΩΤΙΚΟΣ-ΠΗΔΗΧΤΟΣ)

Ο Καστρινός πηδηχτός χορός είναι ο παλαιότερος χορός στην Κρήτη και κατέχει τα πρωτεία στην κρητική χορογραφία. Χορεύεται σε όλη την Κρήτη, αλλά κυρίως στη μέση και ανατολική, όπου ήκμασε ο μινωικός πολιτισμός.

Στις δυτικές επαρχίες είχε το όνομα Καστρινή Σούστα και στο Ηράκλειο ονομάζεται Καστρινός, πηδηχτός ή Μαλεβιζιώτικος(από την ομώνυμη επαρχία Ηρακλείου). Χορεύεται από άντρες και γυναίκες, οι οποίοι σχηματίζουν κύκλο και πιάνονται από τους καρπούς με τους αγκώνες λυγισμένους. Αρχική θέση είναι η προσοχή.

Μια αξιόλογη μαρτυρία της αρχαίας καταγωγής του καστρινού πηδηχτού μας αποκάλυψε η σκαπάνη αρχαιολόγων. Ο Δέμαρχ της γαλλικής αρχαιολογικής σχολής της Αθήνας το 1900 στην αρχαία κρητική πόλη Λατώ ανακάλυψε σε ανάγλυφες πλάκες ένα χορό της 4ης π.Χ. εκατονταετηρίδας. Ο χορός έχει οκτώ κινήσεις των ποδιών. Στον καστρινό πηδηχτό οι χορευτές ορμούν προς τα εμπρός σαν να επιτίθενται. Στην όγδοη κίνηση κάποιοι από αυτούς κατά παλιά συνήθεια υψώνουν το δεξί χέρι σαν να εκσφενδονίζουν ακόντιο και στην συνέχεια υποχωρούν.

ΥΜΝΟΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Wed, 7 May 2008 20:33:00 +0300

Εδώ που στη φτέρη τ'αηδόνι πλανάται Να στήσωμε ελάτε αδέρφια χορόΚαι στου ήλιου τα πρώτα διαμάντιαΡιχνόμαστε αγνάντια σε Τούρκων σωρό.******Από Φλόγες η Κρήτη ζωσμένη,τα βαριά της σίδερα σπάκαι σαν πρώτα χτυπιέται χτυπά και γοργή κατεβαίνει .******Με μεγάλο θεώρατο δόρυ όλη νειάτα πετά και ζωή και σε τόση φωτιά και βοή τρέμουν δάση και όρη .******Όπου ρίξει θολή τη ματιά της χίλια όπλα στις ράχες λαλούνκαι χιλιάδεν πετούν πυροβολούν Τουρκομάχοι μπροστά της.******Τιμημένο σπαθί ξεγυμνώνει μα ο Σουλτάνος σπαθί δεν γροικά το βαρύ της το χέρι χτυπάκαι η μαθιά της λαβώνει .******Χτυπά χτυπά της θάλασσας το Σούλιχτύπα κόρη γλυκειά του γιαλού εδώ οι άντρες παλαίουναλλού ζούν ώς γυναίκες ή δούλοι.******Απο δώ Σελινιώτες , Λακκιώτες στη φωθιάΑπο κεί στη φωθιά Σφακιανοί, Σφακιανοίνα βοϊζει παντού μια φωνή σταις σπαθιαίς μας ταις πρώτες.

ΡΟΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΚΑΚΟΠΕΤΡΟΣ

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Wed, 7 May 2008 20:31:00 +0300

Ρούματα και Κακόπετρος, Μαλάθυρος και Φλώρια,
Αγιά Ειρήνη, Κάντανος, είναι χωριά δικά μας,
Περήφανα και ‘ξακουστά, μα πέσανε κουρσάροι,
Σα λούπηδες οι Γερμανοί, κι ερήμαξαν τον τόπο,
Λεβέντες εσκοτώσανε, παιδιά, γυναίκες κι άντρες…»

HMOYN EKEI

noreply@blogger.com (Antonio Kartsonakis) — Wed, 7 May 2008 20:27:00 +0300

Ημουν εκεί !

Μικρό αφιέρωμα στη σημερινή επέτειο της Μάχης της Κρήτης
Στο Βασιλόπουλο, ξημέρωνε μια λαμπρή μαγιάτικη μέρα. Αγουροξυπνημένος ανέβηκα, ξημερώματα, στ’ ανώι του μπάρμπα μου του Θοδωρή ψάχνοντας για το σκύλο. Είχε βρει το μπελά του μαζί μου, γιατί δεν ήθελε να τονε δέσω με το σκοινί, να τονε τραβολογώ ολημερίς στα χωράφια. Κάτω, στις αυλές, στο μαγαζέ, στην τεράστια κουζίνα με το χωματένιο δάπεδο και τα ηράκλεια δοκάρια π’ αναβάσταζαν το δώμα, θειάδες μπαρμπάδες, ξαδέρφια και ξαδέρφες, καταγίνονταν από τα χαράματα. Αλλοι, τραβώντας τα βούγια και το γάιδαρο φορτωμένο με τις τσάπες κι άλλες, τσεμπερωμένες μέχρι τη μύτη για να προστατευτούν από το μαγιάτικο ήλιο, τραβώντας τις προβατίνες π’ ανακάτευαν τα βελάσματά τους με την έντονη μυρωδιά της βερβελίθρας τους, είχαν ήδη φύγει για τα χωράφια ...
Το χωριό, ριζωμένο στην πλαγιά μιας κατάξερης χαλέπας, γεμάτη κατσοπρίνια κι αστιβίδες, είχε στα πόδια του τον κάμπο με τ’ αμπελοχώραφα και τις ελιές. Στα διακόσια – τριακόσια μέτρα, στην κορφή τ’ άσπρου λόφου, απέναντι, καταμεσής στον κάμπο, το σύμβολο του χωριού, η εκκλησιά της Παναγιάς. Ζερβά, πίσω από τους χαμηλούς λόφους, στα τρία με τέσσερα χιλιόμετρα, το χωριό του Μάλεμε με τ’ αεροδρόμιο. Και πίσω απ’ τον κάμπο, τ’ άλλα κισσαμίτικα χωριά, Επισκοπή, Καρθιανά, Δελιανά, Σφακοπηγάδι, Μαλάθυρος, Βουλγάρω, Καστέλι ...
Στο χωριό, δεν ήταν όπως σήμερα. Κόσμος στερημένος, ο λύχνος με το λάδι φώτιζε τα βράδια τα πέτρινα σπίτια του. Το λιγοστό πόσιμο νερό, τόφερναν οι κοπελιές με τις στάμνες στον ώμο και τη δεξιοτεχνία τ’ αγριοκάτσικου, από την απόκρημνη πηγή πούταν κάνα – δυο χιλιόμετρα μακριά απ’ το χωριό. Κι ένα τσούρμο πιτσιρίκια, μυξωμένα, ξεβράκωτα, ξυπόλυτα, ανακατεύονταν στα σοκάκια με τις λάσπες το χειμώνα και τα χώματα τα καλοκαίρια. Μα ζούσε πραγματικά, ένοιωθες τη ζωή από παντού να σφύζει, όλοι ήσαν μέλη μιας μεγάλης οικογένειας. Μαζί στον πόνο και στη χαρά, ήξερε το ένα σπίτι τι έφαγαν στ’ άλλο το μεσημέρι ... Κι εμένα μ’ άρεσε πότε να κλείσει το σχολειό στα Χανιά, να φύγω για τα χωριά των μπαρμπάδων μου. Να πετάξω τα παπούτσια πέρα, να γυρίζω ολημερίς στα χωράφια, μέσα στον ήλιο τον καυτό, να στήνω παγίδες στα πουλιά με τα γειτονόπουλα και τα ξαδέρφια μου και με το σκύλο πούσερνα δεμένο με το σκοινί ...
Σήμερα, εξήντα χρόνια μετά, το χωριό είναι πάντα εκεί. Τα σπίτια, αγροικίες μ’ όλες τις ανέσεις. Δεν υπάρχει ένα χωρίς τρεχούμενο νερό κι όλες τις ηλεκτρικές συσκευές που χρειάζεται. Δεν υπάρχει οικογένεια χωρίς τουλάχιστο ένα αυτοκίνητο, εκτός απ’ τ’ αγροτικό. Μα ζώα στους δρόμους δε βλέπεις πια. Ούτε αθρώπους. Εχουν κλειστεί στα σπίτια τους. Τα παιδιά, πάνε κι αυτά. Ενα, το πολύ δυο στο κάθε σπιτικό. Κι ακόμη ...
Τις μέρες εκείνες, τα γεγονότα του πολέμου είχαν πάρει τον κατήφορο. Η Κρήτη, είχε μείνει η τελευταία ελεύθερη γωνιά της ελληνικής γης. Σ’ αυτήν, βασιλιάς και κυβέρνηση είχαν βρει προσωρινό καταφύγιο. Οι διαδόσεις, έδιναν κι έπαιρναν. Το κράτος μας, είχε διαλυθεί. Τα σχολειά μας, που είχαν χρησιμοποιηθεί τους προηγούμενους μήνες σαν τόποι συγκέντρωσης Ιταλών αιχμαλώτων από το Αλβανικό μέτωπο, είχαν διακόψει τη λειτουργία τους. Ο φόβος για το χειρότερο, πλανιόταν στον κόσμο. Πολλοί, κι ανάμεσά τους κι εμείς, είχαμε αναζητήσει την ασφάλεια στα χωριά. Κανείς όμως δεν περίμενε το τι μας επιφύλασσε εκείνη η μέρα. Ηταν 20 του Μάη του 1941 ...
Κατά τις οχτώ, ο ουρανός πάνω από το Μάλεμε άρχισε να μαυρίζει. Εκατοντάδες αεροπλάνα, σκοτείνιαζαν τον ήλιο με χιλιάδες άσπρα τσεμπέρια πούριχναν από τον ουρανό. Απανωτές εκρήξεις φτάνανε στ’ αυτιά μας κι ο μαύρος καπνός τους σηκώνονταν μέχρι τα σύννεφα. Κανείς, στο χωριό, δεν είχε ξαναδεί παρόμοιο θέαμα. Πετάχτηκαν όλοι στα δώματα και τις ταράτσες, τα σχόλια έτρεχαν πιο γρήγορα κι απ’ τον άνεμο. Μέχρι να συνειδητοποιήσουμε την κατάσταση, τ’ αεροπλάνα βρέθηκαν πάνω από την κεφαλή μας. Ουρλιάζοντας μ’ εκείνες τις απαίσιες σειρήνες τους, μας ανάγκασαν ν’ αδειάσουμε πατείς με πατώ σε τα δώματα και να χωθούμε στα κατώγια. Και μόλις μπήκαμε στη μεγάλη κουζίνα, λες κι η γης ξεσηκώθηκε και μας τύλιξε. Μέσα στ’ ανατριχιαστικό ούρλιασμα του στούκας που βούταγε από ψηλά, δυο απανωτές εκρήξεις μας τύλιξαν σε σωρούς χώματα και σκόνες. Η μια βόμβα είχε πέσει δίπλα, στο σχολειό κι η άλλη, στο κολλητό σπίτι με τ’ ανώι του μπάρμπα μου. Τη μακαρίτισσα τη μάνα μου, την τύλιξε το παλτό πούταν κρεμασμένο στον τοίχο κι έσκουζε και φώναζε, νομίζοντας πως τ’ αεροπλάνο είχε ρίξει δίχτυ να την πιάσει. Στο κάθε σπίτι που πέσανε οι βόμβες, έτυχε νάναι κι από μια νέα γυναίκα εκείνη τη στιγμή. Η μια, στο σχολειό, έμεινε στον τόπο. Οι υπόλοιποι, πήραμε τον κατήφορο και χωθήκαμε κάτω απ’ τις ελιές. Ο πατέρας μου, με τα κατάξανθα σγουρά μαλλιά του ν’ ανεμίζουν στον άνεμο, έρχονταν συρτός απ’ τα χωράφια, κατακίτρινος, να δει τι απογίναμε. Κολλημένοι στους κορμούς των δέντρων, ακούγαμε το σκούξιμο της άλλης, πληγωμένης γυναίκας, στο κατώι του μπάρμπα μου. Οι άντρες προσπαθούσαν να πάνε να βοηθήσουν. Μα τα στούκας ούρλιαζαν συνεχώς κι σφαίρες των πολυβόλων τους καρφώνονταν στους κορμούς κι έκαναν τα φύλλα να πέφτουν βροχή από πάνω μας. Γίναμε ένα με το χώμα. Μια κοπελιά δεν πρόλαβε. Ορθια, κολλημένη στη ρίζα της ελιάς, έφαγε τη ριπή στα μούτρα. Τα μυαλά της απλώθηκαν στον κορμό και το σώμα της σωριάστηκε άψυχο στο χώμα ...
Πιτσιρίκι τότε, δε θα ξεχάσω ποτέ αυτές τις στιγμές, αυτές τις ώρες της αγωνίας και του θανάτου. Οταν ησύχασαν κάπως να μας χτυπούν, δυο άντρες πήγαν να βρουν την πληγωμένη γυναίκα. Ηταν αργά ... Συρτοί, από χαντάκι σε χαντάκι, φτάσαμε στον υπόνομο του αμαξιτού που πήγαινε στ’ άλλα χωριά. Περάσαμε τη μέρα μας μέσα σ’ αυτόν, οι γυναίκες του χωριού μιλούσαν για Δευτέρα Παρουσία, για τις σιδερένιες ακρίδες της Αποκάλυψης που θα θέριζαν τον κόσμο πριν από το τέλος του ... Ξεθαρρεμένοι από την ησυχία της νύχτας, πιάσαμε τα ριζοβούνια, βγήκαμε σε μια κορφή, σ’ ένα σπηλιάρι πάνω απ’ το Καστέλι, όπου βρήκαμε συγκεντρωμένους κι άλλους από τα γύρω χωριά. Μείναμε εννιά μέρες εκεί, όσο κι η Μάχη της Κρήτης. Δε θα ξεχάσω την αλληλεγγύη όλων. Αλλά και το πνεύμα της καρτερίας και το ηθικό μας που δεν άργησε να μας ξαναβρεί. Και τ’ αστεία και τ’ ανέκδοτα που έκαναν το γύρο της παρέας τα βράδια, για να διασκεδάσουν τις ανησυχίες μας. Από κει είδαμε κι όλη τη μάχη του Καστελιού. Οπου οι δικοί μας χωριανοί, αφού αποδεκάτισαν και κύκλωσαν τους Γερμανούς, έπιασαν τους επιζώντες και τους έκλεισαν στις φυλακές του. Δεν άργησαν όμως τα στούκας να κάνουν στάχτη την κισσαμίτικη αυτή πρωτεύουσα και ν’ αναγκάσουν τους δικούς μας να παραδοθούν. Τα σπίτια με τις άσπρες σημαίες, μέσα στις φλόγες και τους καπνούς ενός ανηλεούς βομβαρδισμού, όπως τα έβλεπα από ψηλά, θα μου μείνουν κι αυτά αξέχαστα για πάντα ...
Πέρασε πάνω από μήνας για να πάμε στα Χανιά, να δούμε τι απόγινε το σπίτι μας. Περνώντας, με το κάρο, από την παλιά, ιστορική και εγκαταλειμμένη σήμερα, γέφυρα του Ταυρωνίτη, θέατρο πεισματικών μαχών ανάμεσα σε Γερμανούς αλεξιπτωτιστές και Νεοζηλανδούς, βλέπαμε έκθαμβοι τους τεράστιους σωρούς από τα ξεσχισμένα, μεταλλικά κορμιά των γερμανικών αεροπλάνων πούχαν καταστραφεί πάνω στ’ αεροδρόμιο. Κι από την άλλη πλευρά του δρόμου, όλη η πλαγιά ήταν σκεπασμένη με τους άσπρους γερμανικούς σταυρούς του πρόχειρου νεκροταφείου τους ...
Σήμερα, κλείνουν εξήντα χρόνια από τότε. Πότε θα σταματήσουν οι λαοί, να σφάζονται μεταξύ τους για τα συμφέροντα των λίγων ;
δικός σας