De Archieftijger

Ome Henk, de teken(ler)aar (2)

2026-10-14T11:42:22.058+02:00

Mijn vorige post ging ook over mijn overleden oom Henk Willemse. Er is nu een tentoonstellingover zijn werk in Kunstruimte Veer, Veerweg 1, bij Bronckhorst, je weet wel: het kleinste stadje van Nederland. Tot en met zondag 18 oktober kun je daar het werk van Henk Willemse bewonderen.

Kunstruimte Veer is open van woensdag tot en met zondag van 11u - 17u.
Op de meeste dagen fungeren de dochters als suppoost en dat bied je als bezoeker een unieke kans om een gesprekje met hen te voeren. Dus pak die kans!

Link naar Kunstruimte Veer in Bronckhorst.
Verhaal van Ineke en Liselot Willemse over leven en werk van hun vader op website van Erfgoed Brabant

Hieronder nog wat voorbeelden van zijn werk dat op de tentoonstelling te zien is.

Tekening bij gelegenheid van de 80ste verjaardag van Toon Hovers, oprichter van het bedrijf Hovers Constructie. Antonius Aloysius Hovers is geboren op 2 augustus 1871 in Tilburg en viert in 1951 zijn 80ste verjaardag. Op deze kaart feliciteren de kinderen van zijn zuster Elisabeth, dus zijn nichten en neven, hun succesvolle oom.

Deze feestelijke tekening is gemaakt bij gelegenheid van het gouden huwelijksfeest van Bernard de Brouwer en Elisabeth Hovers. Alle kleinkinderen (met uitzondering van mijn persoontje die pas in 1958 het levenslicht zag) zijn getekend door Henk Willemse. Op de tweede rij staan mijn zus Dorine (de blonde krullenbol) en mijn broer Ben (de donkere krullenbol).

Deze tekening is van het jubilerende paar: mijn opa en oma de Brouwer. Opa de Brouwer in stemmig grijs, met hoed, en oma de Brouwer in stemmig zwart, eveneens met hoedje.

Ter vergelijking: opa en oma de Brouwer bij het huwelijk van
hun zoon Tijn met Annie de Nijs 9-9-1947, beiden met hoed.

Ome Henk, de teken(ler)aar

2026-10-06T22:22:54.491+02:00

Zelfportret op een verhuisbericht. 1945.

(Bron: website Erfgoed Brabant.)

Henk Willemse, leraar en tekenaar uit 's-Hertogenbosch, was een oom van mij. Hij trouwde in augustus 1945 met mijn tante Toos (Catharina Regina Cornelia de Brouwer (1915 Tilburg - 1997 's-Hertogenbosch). Ik heb de goede man nooit gekend aangezien hij overleed voor mijn geboorte. Hij is geboren in Oss op 4 oktober 1915 en overleed in 's-Hertogenbosch op 30 mei 1958. Hij was 42 jaar toen hij overleed. Tijdens zijn leven heeft hij heel veel getekend. Van zijn werk is een tentoonstelling gemaakt door zijn dochters. Dat overzicht toont het grote vakmanschap dat hij bezat.

De expositie bestaat vooral uit tekeningen maar hij fotografeerde ook en maakte schilderijen. Twee van die schilderijen hingen bij ons aan de muur in de huiskamer. Het waren boederijtjes die hij waarschijnlijk op zijn fietstochten door de provincie tegenkwam. Hij was veel onderweg en nam dan altijd zijn tekenspullen mee. Hij schetste er lustig op los.

In de nalatenschap van mijn ouders zit best veel van zijn werk. Elke feestelijke gelegenheid was aanleiding voor hem om aan het tekenen te slaan. Dat zal deels op verzoek zijn geweest maar iedereen wist natuurlijk dat hij toch wel met iets op de proppen zou komen.

Zijn dochter Lot vertelde over zijn leven en werken bij de opening van de tentoonstelling afgelopen zondag op 4 oktober, 111 jaar na zijn geboorte. Haar zwager Henk Deinema vertelde ook wat over zijn werk en wist nota bene te melden dat het Rijksmuseum werk van hem in de depots heeft liggen. Vooral zijn ex-libris zijn in hun collectie opgenomen. Inderdaad staan zelfs op de website van het Rijksmuseum enkele ex libris o.a. van mijn vader en van mijn tante Regine.

De tentoonstelling is nog te bezoeken tot en met zondag 18 oktober. in Kunstruimte Veer, Veerweg 1, bij het prachtige stadje Bronckhorst. Er is ook werk te zien van de dochters van Henk Willemse en van zijn kleinkinderen, want het artistieke van Henk Willemse is via zijn DNA doorgegeven aan zijn nageslacht. Dat maakt het verhaal nog bijzonderder.
Kunstruimte Veer is open van woensdag tot en met zondag van 11u - 17u.
Op de meeste dagen fungeren de dochters als suppoost en dat bied je als bezoeker een unieke kans om een gesprekje met hen te voeren. Dus pak die kans!

Link naar Kunstruimte Veer in Bronckhorst.
Verhaal van Ineke en Liselot Willemse over leven en werk van hun vader op website van Erfgoed Brabant

Hieronder de voorbeelden van het werk van Henk Willemse in de nalatenschap van mijn ouders, Martin de Brouwer en Annie de Nijs.

Ex Libris van mijn moeder door Henk Willemse.

Ex Libris van mijn vader door Henk Willemse.
Deze ex libris is tot mijn verbazing te vinden in
de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam.

Verlovingskaart van mijn moeder en vader in 1945.

Feestgids ter gelegenheid van het huwelijk van mijn ouders 9-9-1947.

Getekend en ingekleurd door Henk Willemse.

Geboortekaartje Ben de Brouwer. Door Henk Willemse 1948.

Geboortekaartje Dorine de Brouwer. Door Henk Willemse 1952.

Voorkant van een boekje met daarin het versje dat mijn broer Ben op heeft gedragen bij het gouden huwelijk van opa en oma de Brouwer in 1955. Getekend door Henk Willemse.

Omslag van de feestgids bij het huwelijk van

Frans de Brouwer en Riet Smits 28-8-1944.

Bij de zusters op school en op de pot in de feestgids van Frans en Riet.

Door Henk Willemse 1944.

Op de bon! In de feestgids van Frans en Riet. Door Henk Willemse 1944.

Dubbel dopen voor de zekerheid

2026-09-30T21:51:49.457+02:00

Kerk van Tilburg (Heikese kerk) in 1657 getekend door Roelof van Vleuten

Als de eerste protestanten in de 17de eeuw naar Tilburg komen, zijn dat voornamelijk opportunisten. De regering (Staten Generaal) besluit op enig moment dat alleen nog mannen van het protestantse geloof officiële functies mogen bekleden. De schout, de drossaard, de vorster, de dokter, de chirurgijn, de advocaat, de notaris, alle notabelen van het dorp moesten van het juiste geloof zijn. Die overgang verliep in rap tempo maar ging niet van de ene dag op de andere.

De protestanten hebben met een overwegend katholieke meerderheid te kampen en die proberen natuurlijk hun belangen en posisites te behouden. Uiteindelijk is er geen houden aan en domineren de protestanten op de posities die er toe doen.

In 1633 is de eerste predikant in Tilburg actief geworden: ds Arleboutius. Zijn aanstelling verloopt turbulent en hij kan zich met moeite staande houden in het katholieke geweld.
Dat de katholieken zich verweren is natuurlijk logisch. Ze hebben een hoop te verliezen, niet alleen hun geloof, maar ook hun kerkgebouw, door hun geld gebouwd, hersteld en onderhouden. Bovendien gaan de lucratieve overheidsbanen naar de protestanten. Zo komt er een einde aan hun carrièrekansen, niet alleen in Tilburg, maar in heel Brabant én in het landsbestuur.

Ds Arleboutius heeft zich met hand en tand verzet en probeert binnen te dringen in Tilburg. Hij neemt bezit van de kerk maar kan dat alleen volhouden met militaire steun van zijn geloofsgenoten uit omliggende steden als Den Bosch en Breda. Na enkele wisselingen tussen bezit van de kerk door pastoor Wichmans en ds. Arleboutius delft hij uiteindelijk toch het onderspit, de katholieke tegenwerking is te sterk. Hij vertrekt naar Den Bosch en in 1637 is hij officieel ontheven van zijn taak als predikant in Tilburg.

Na enkele turbulente jaren komt er na de Vrede van Munster een wat rustigere periode voor de protestanten. De katholieken krijgen bij die vrede niet hun rechten terug en de dominantie van de nieuwe godsdienst is in dat vredesverdrag bestendigt.

Aangezien de aanhangers van het nieuwe geloof niet in grote mate voorhanden zijn in het Brabantse land, komen er allerlei protestantse lieden van elders hier hun geluk zoeken. Die groep nieuwkomers bestond voornamelijk uit jonge, ongehuwde mannen. Dit was hun kans om carrière te maken en zich op maatschappelijk vlak te manifesteren.

Zij komen terecht op een huwelijksmarkt die voor het grootste deel uit katholieke meisjes en vrouwen bestaat. Dat is toch een beetje vragen om moeilijkheden. Want een behoorlijk deel van deze protestantse mannen trouwt met een katholiek meisje. Dat zal ongetwijfeld in beide huishoudens tot vertwijfelde blikken en gespannen verhoudingen hebben geleid. Ik leerde al het gezegde: twee geloven op een kussen, daar slaapt de Duivel tussen!

Dat vertaalt zich deels doordat in een aantal gevallen de uit die gemengde huwelijken geboren kinderen twee keer gedoopt zijn: een keer voor de predikant en een keer voor de pastoor. Dat was natuurlijk een ongewenst effect van deze gemengde huwelijken. Maar iedere familie wilde geen risico lopen dat een kind in het verkeerde geloof terecht kwam!

Ik heb een aantal gevallen die ik gevonden heb op een rijtje gezet. De eerste kwestie is even onverkwikkelijk en in het verslag van de kerkenraad staat hen met de uijterste Droefheijt ter Oorren gekoomen [is] Dat hun voormalige ouderling Jacobus vander Burght sigh soo verre vergeeten heeft in voegen hij vergeetende sijn eere en plight tegens Godt Almaghtigh sijne eijgene Dienstmaeght, ook lid van deze protestantse gemeente, beswangert heeft vertoornende soo sijnen Godt tot Droefheijt der Gemeijnte en ergernisse ja Blaem der papisten en schande voor sijn huijsgesin.

In hun vergadering van 13 december 1680 besluit de kerkenraad dese vuijle daet aen weder sijde niet ongemerckt voorbij te laten gaen en alsoo het H Avontmael des Heeren aenstaende is tegens kersmis toekomende, Hem president met scahders sijne Dienstmaeght daer van te suspendeeren ter tijt en wijle der berouw van sonden getoont sal wesen.

Dus Jacobus en Jenneken mogen niet deelnemen aan het avondmaal in de kerk. Dat was een strenge straf voor gelovigen zowel katholieken als protestanten.

den 21sten Octob(er) [in 1680] opden Alen dijck (ter oor-
saecke om den papisten Doop te ontgaen), gedoopt
het kint van Jacobus vander Burght t'welck in
oneght geteelt was bij Jenneken Adriaen Timmers
sijne Dienstmaeght en is genaemt Hendrick.

In de doopinschrijving hierboven staat ook expliciet dat het kind wat uit het slippertje van de president-schepen is geboren, ergens in protestants gebied is gedoopt om de paepschen doop te ontlopen. Waarschijnlijk verwijst Alen dijck naar het dorp Alem dat oorspronkelijk in Brabant lag maar door de kanalisering van de Maas omstreeks 1935 kwam het dorp in Gelderland te liggen. Bij de vrede van Munster in 1648 kwam de katholieke kerk in handen van de protestanten.

Een gereformeerd gedoopt kind is herdoopt door de katholieken
In 1680 klaagt de vader van Gabriel Gabriels, Andries Gabriels, naar aanleiding van een herdoop door katholieken.
Hij verschijnt voor de kerkenraad en klaagt dat sijn kint zijnde den 3. maert in onse gereformeerde kerke gedoopt, sonder sijn, ofte der moeder die paeps is, weten of toedoen uijt den huijs gehaelt vanden paep den 6 dito soude herdoopt ofte overleesen zijn geweest.
Hij vraagt wat hij nu moet doen.
De bronnen laten zien dat dat ook feitelijk is gebeurd. Zijn zoon Gabriel is op 3 maart voor de predikant en op 6 maart door de pastoor gedoopt.

De kerkenraad zegt hem toe deze ongehoorde stoutigheijdt der Paepen nader te onderzoeken. Desondanks komen deze herdopen vaker voor.

Protestantse doopinschrijving: Anno 1680 Den 3den Maert is gedoopt het kint van Andries Gabriels en Maria Schrijnwerkers met namen Gabriel ten overstaen van Ariaen Moerlant en Mariken Ravels als getuijgen.

Katholieke doopinschrijving: 6 [maart] Gabriel filius Andrea Gabriels (...) et Maria uxor susceptores (getuigen/doopheffers) Maria Peters baptisatus sub conditione (onder voorwaarde)

Een jaar later, in 1682, moeten de katholieke schepenen weg en krijgt de drossaard de opdracht en toestemming om alde aengestelde paepsche scheepenen tegelijck met den president Ophuijsen die se haesterick den eet afgenoomen hadde te removeeren en scheepenen vande ware Gereformeerde Religie te installeeren. [304/scan 58]. Daarmee kwam een einde aan de katholieke dominantie in het bestuur van vele eeuwen.

Op 2 februari 1685 wordt het kind van Johan van Ophuijsen, president-schepen, en kerkmeester, en van Catharina Bedel, gedoopt. Dat gebeurt in het huis van de vader. De moeder en de peter waren beiden katholiek worden de volgende dag verwacht en er bestaat angst dat het kind dan een katholieke doop krijgt. De zuster van de moeder is een 'klop'. Dat was een ongetrouwde katholieke vrouw die een kuisheidsgelofte heeft afgelegd en gehoorzaamheid heeft belooft aan een priester of biechtvader. De situatie zou precair kunnen worden en om dat te voorkomen gaan ze de baby dopen. Het is een zoon die de namen Cornelis Paulus krijgt. De peter is Willem van Ophuijsen, in plaats van Adriaen Paulus Potteij, en juffrouw Waltera van Ophuijsen is meter.
Alle moeite blijkt vergeefs en de vermoedens blijken terecht. Op 5 februari is het kind opnieuw gedoopt in de katholieke parochie van Tilburg.

Cornelis Paulus sub conditione filius Joannis van Ophuijsen et Catharina uxor Susceptores Domine Paulus Patteij et Waltera van Ophuijsen.

Consternatie in de kerkenraad

In de kerkenraad van 29 maart 1685 komen twee kwesties aan de orde die de protestantse gemeente raakt. Het eerste punt is dat er opschudding is veroorzaakt doordat de kinderen van sommige leden met Paapsche vrouwen getrouwt zijnde, in huijs waren gedoopt soewel niet sonder merckelijcke redenen: is dien aengaende in de vreese des Heeren vast getslt: sulx in posterum niet meer te doen als in de kercke: Tzij dan voor de gansche gemeente, af immers voor de gansche Kerckenraadt zij dien zielen nootsaacklijck mochte geoordeelt worden.

Het tweede punt is de klacht: doordien door de Paapsche Bruijdegoms en Bruijden die des sondaghs hier in de kercke komen trouwen veel commotie veroorsaackt worden onder de Predikatie die dikwils het dorpshuijsje niet weten te vinden en voorts gelaght en gescherst wordt: Is dien selven tot de meeste stichtinge en order in Gots Huijs goet gevonden, alle de Bruijdegoms en Bruijden te Trouwen na de Predikatie voor de E Kerckenraet in de Consistorie.

De onrust in Tilburg was blijkbaar groot en in deze periode zijn er enkele kinderen twee keer gedoopt. In het gezin van Theodorus (Dirck) Otterinck, president schepen, en zijn vrouw Angela (of Engelken) Mutsaers zijn drie kinderen, namelijk Dirck, Joanna en Adriaen, twee keer gedoopt; een keer in de protestantse kerk en een keer in de katholieke kerk. Zoon Dirck is op twee data gedoopt die 10 dagen uit elkaar liggen: de katholieke doop op 4 mei en de protestantse doop op 14 mei 1680.
De andere twee kinderen zijn eveneens tweemaal ingeschreven als dopeling in de verschillende registers, op dezelfde dag; Joanna op 10 mei 1686 en Adriaen op 19 mei 1688.

doopinschrijving in het katholieke doopboek op 4 mei 1680 van
Theodorus filius Theodori Otterinx et Angela conjuges (echtgenoten)
Susceptores (doopheffers/getuigen) den uijl et Barbara Adriaen Mutsaerts.

Inschrijving in het protestantse doopboek op 14 mei 1680
Den 14den meij is gedoopt het kint van Dirk
Otteringer en Angelina Mutsaerts, en is ge-
naemt Dirck ten overstaen van Barbara
vanden Heuvel en sr. Adrianus Uleus als
getuijgen.N.B. dit kint is in huijs gedoopt ter
oorsaeck men de swackheijt van de paepsche
moeder wat inwilligen moest

Ik ben benieuwd of deze praktijk van herdopen en/of dubbel dopen ook in andere gemeenten plaats heeft gevonden. De gemengde huwelijke zijn ongetwijfeld op meer plaatsen voorgekomen. De liefde laat zich per slot van rekening niet dwingen.

Het krantenartikel met nieuws dat geen nieuws was

2026-09-02T16:05:00.000+02:00

Ik was koud negen maanden werkzaam bij het toenmalige Gemeentearchief Tilburg toen ik een artikel las in Het Nieuwsblad van 24 november 1990 over een "nieuwe" vorm van vandalisme. De winkeliers in de Heuvelstraat kregen te maken met bekraste ruiten door onbekenden waardoor zij met een behoorlijke schadepost te maken kregen. In de aanloop naar het altijd weer lucratieve Sinterklaasfeest was dit een onwelkome verrassing en tegenvaller voor de winkeliers in kwestie.

Tijdens mijn kortstondige werkzaamheden in het Gemeentearchief kwam ik bij het doornemen van oude kranten iets merkwaardigs tegen. Het bleek namelijk dat deze vorm van vandalisme helemaal niet nieuw was. Een bericht in de Tilburgsche Courant van 27 juli 1879 maakte melding van exact hetzelfde fenomeen maar dan ruim 100 jaar eerder.

Tekst van het artikel van 27 juli 1879:

'In den nacht tusschen Donderdag en Vrijdag heeft een onverlaat (of

onverlaten) in de Heuvelstraat alhier ergerlijke baldadigheden

gepleegd. Door middel van een scherp snijdend werktuig, vermoe-

delijk een diamant, heeft men de aldaar aanwezige groote vitrines of

spiegelruiten van sommige winkeliers hevig beschadigd, ja bijna

alle als het ware dwars midden door gesneden.

Twee winkeliers hadden hunne vitrines niet gaeassureerd; deze zijn

dus dubbel te beklagen. Ook aan de virtrines van twee winkeliers in

de Zomerstraat, en van een op de Markt en de Nieuwlandstraat

heeft men dezelfde straatschenderijen bedreven. De daders van dit

vandalisme zijn tot dusverre nog onbekend, maar het is te hopen dat

zij aan de nasporingen onzer stedelijke politie niet zullen ontsnappen.'

Zonsverduistering

2026-08-12T10:10:00.000+02:00

vlnr: Koen, achter hem nog net zichtbaar Ben, rechts van hem Anneke, Lian en Luud.
11-8-1999 in Luxemburg. Foto: Ute Metzger.

Op 11 augustus 1999 waren Lian en ik, met onze kinderen Ben en Anneke aanwezig bij de totale zonsverduistering in het zuiden van Luxemburg.

Door dat land liep toen een strook waar de totale zonsverduistering te zien was. Wij hadden daar toen vrienden wonen, Koen en Ute, die ons ontvingen in hun huis. Ute was fotografe en moest foto's maken van die gebeurtenis voor een tijdschrift daar. Vandaar deze mooie prent.

Het was een onvoorstelbaar mooie ervaring en gebeurtenis waarbij de natuur een paar minuten in de pauzestand ging. Heel bijzonder om mee te maken hoe de vogels stoppen met fluiten en na een tijdje hun lied weer oppikken.

Vandaag, 12 augustus 2026, een dag later dan in 1999, herhaalt zich dit fenomeen in ons land. Hoewel je voor een totale zonsverduistering wat kilometers naar het zuiden moet reizen valt er toch genoeg te zien en horen verwacht ik.

Natuurspektakel!

Pad van de eclips in 1999.

https://nos.nl/video/2189096-terugblik-op-zonsverduistering-1999-frankrijk
Beelden van het NOS journaal uit 1999.

Meer informatie over de gebeurtenis die vanavond om 19.16 begint.

https://starwalk.space/nl/news/total-solar-eclipse-august-12-2026

Op vakantie met mijn ouders

2026-08-10T15:39:17.822+02:00

Dorine, Luud, Annie de Nijs, Ben en Martin de Brouwer ca 1960

Mijn ouders waren geen rijke mensen. Mijn vader werkte op een drukkerij die voornamelijk verpakkingen voor pakjes sigaretten drukte (TSO in Goirle, bestaat inmiddels niet meer) en mijn moeder hielp haar zussen en broer in de huishouding en stond wat later in de winkel van haar broer. Armoede heb ik niet gekend, maar luxe evenmin.

Mijn ouders hebben nooit een auto bezeten. Mijn moeder heeft zich wel eens laten ontvallen dat ze best een auto hadden kunnen betalen maar dat mijn vader dat niet wilde. Waarom zei ze er niet bij en ik heb het hem nooit gevraagd of kunnen vragen. Als ik een reden zou moeten geven dan denk ik dat hij te graag zijn biertje dronk en niet het risico wilde lopen om dat te moeten laten staan omdat hij nog moest rijden. Mijn moeder zou nooit hebben toegestaan dat hij met alcohol op auto had mogen rijden.

In 1968 is het recht op vakantiegeld wettelijk vastgelegd in de verschillende cao's. De regering wilde dat de Nederlandse werknemer meer geld te besteden had in de vakantieperiode. Dat betekende voor veel gezinnen extra mogelijkheden op vakantie.

Ik ben een nakomertje. Mijn broer is 10 jaar ouder en mijn zus 7 jaar ouder. Dus die waren er in 1969 niet meer bij als het vakantie was. Waar ze uithingen weet ik niet maar ze waren er niet bij op de foto's die ik nog in bezit heb. Ze hoefden niet mee, hadden een vakantie baantje of waren elders bezig.

Mijn broer speelde honkbal, een zomersport, dus die zal wel met zijn wedstrijden bezig zijn geweest.

De vakanties die ik mij nog herinner zijn die waar we in het huis van een familielid of een kennis daarvan tijdelijk woonden en op die manier vakantie vierden. Ik herinner me een vakantie in Rotterdam bij mijn ome Frans en tante Riet in huis. Die hadden een spannend huis met hoge plafonds en een heus souterrain waar hun kinderen sliepen en hun kamers hadden. En wij dus ook. Die vakantie waren mijn broer en zus er ook bij want dat was in 1963.

De vakantie van 1969 en 1970 brachten we door in Zuid-Limburg, in het dorpje Voerendaal om precies te zijn. Daar woonden we tijdelijk in het huis van kennissen van iemand, neem ik aan. Geen directe familie van ons. Ik herinner me nog dat ik daar de eerste landing op de maan heb gezien in 1969.

Vanuit Voerendaal maakten de tochtjes naar plaatsen in de omgeving zoals Valkenburg en Vaals. Waarom die plaatsen ook met een 'V' beginnen is mij een raadsel...

Vlakbij het huis waar we logeerden was ook een behoorlijke heuvel die Ubachsberg heet, met het gelijknamige dorpje.

Ik heb foto's waar ik met mijn vader bij een miniatuur van een kasteel/burcht gehurkt zit. Er zitten ook foto's bij van een kerk en een gemeentehuis in miniatuur en van het slot Neuschwanstein waar ik bij poseer. Waar lag dat 'Madurodam in Limburg'?

Onderzoek online biedt uitkomst. Dat lag in Valkenburg en was een initiatief van Arthur Thuijs en zijn gezin. Arthur legde zich toe op het maken van miniatuurgebouwen en wilde daar zijn beroep van maken. Hij bouwt ook maquette's en noemt zijn bedrijf Multiart. In augustus 1968 opent Thuijs een park met 52 historische miniatuurgebouwen in Vaals. Hij doopt de miniatuurstad toepasselijk "Dreiländerblick". Zijn versie van kasteel Neuschwanstein en het Gravesteen in Gent oogsten veel bewondering.

Ondanks dat zorgt ambtelijke tegenwerking er voor dat Arthur met zijn plannen moet uitwijken naar een nieuwe plaats. Die vind hij in Valkenburg op de top van Cauberg waar nu het casinoplein is. Het park wordt omgedoopt tot Cosmorama Miniatura.

Ook dit project loopt dood op ambtenarij en in 1972 loopt het contract met de gemeente Valkenburg af. Arthur Thuijs gaat in 1974 zijn geluk beproeven in de Verenigde Staten.

En toevallig ben ik in die paar jaar op dat park geweest met mijn ouders.

Ik zit gehurkt met mijn moeder voor een miniatuur van de Westerkerk in Amsterdam in 1969.

Ik sta voor een miniatuur van kasteel Neuschwanstein in 1969

Onbekend stadhuis uit de jaren 50-60.

Mijn vader en ik voor een miniatuur van het Gravesteen in Gent.

Nieuwe spits op de kerktoren van 't Heike

2026-07-29T22:25:41.640+02:00

Aquarel van de Oude Markt in 1742 door Jan de Beijer

Eerder beschreef ik dat de kerk aan de oude Markt in 1595 aan vlammen ten prooi viel door een troep (katholieke) soldaten uit het garnizoen van 's-Hertogenbosch. De herstelwerkzaamheden zijn al kort daarna ter hand genomen. Het is geen sinecure om een dergelijk gebouw met toren in oorlogstijd te repareren en deels te herbouwen. Dat kost de Tilburgse gemeenschap niet alleen veel geld maar ook veel tijd. Na twintig jaar, in 1615, is het eindelijk zover dat de toren aan de beurt is. De torenspits, die voornamelijk bestond uit een houten constructie, wordt vervangen en vernieuwd. Hoe ernstig de situatie op de toren is, dat is niet bekend, wel dat er een geheel nieuwe spits op de toren komt te staan. Voor de financiering van deze werken krijgt het dorp toestemming om grond uit de gemeint, het gemeenschappelijke grondbezit van de Tilburgers, te verkopen. De opbrengsten daaruit worden gebruikt om de kosten van het kerkherstel te bekostigen. Nieuwe torenspits 1616 De informatie voor dit artikel is afkomstig uit de dorpsrekening en de bijlagen bij die rekening. De details in de rekening zijn geweldig en geven soms ook een kleurrijk verhaal van de gebeurtenissen. Het is niet alleen een kale opsomming van uitgaven maar ze geven allerlei detailinformatie over het proces zelf. Je moet er goed naar kijken maar dan ontvouwt zich een prachtig schouwspel! Dit verhaal begint in oktober 1615 als een groep mannen werkt aan de reparatie van de muren en daarbij maken ze ook een loetsse opte mueren. Dat is een uitbouwsel aan de toren bv een balkon of een uitspingend onderdeel.

Het is 29 november 1615 als Jan Gerit de Beer door het bestuur van Tilburg op pad gaat naar Grobbendonk om daar polshoogte te nemen hoe de werkzaamheden aan de nieuwe torenspits vorderen. Waarom het besluit is genomen om het houten staketsel op locatie te maken weten we niet. Dat kan verschillende redenen hebben, bv een gebrek aan ruimte om het werk te doen.

Op 16 februari 1616 werken enkele Tilburgers gedurende drie dagen aan de toren. Ze krijgen daarvoor betaald en na afloop van de werkzaamheden gaan ze de herberg in om op de succesvolle afloop een glas te drinken.

De dorpsrekening geeft allerlei details prijs over het maken van de nieuwe torenspits

Antonis Janssen den Scaelijdecker uit Hilvarenbeek levert de leijen totten thooren en ontvangt daarvoor 70 gulden. Op 7 september gaan schout Jan de Roij en schepen Corst van Baerdwijck naar Hilvarenbeek om met Antonis den Schalidecker te spreken. Hij heeft de leien geleverd maar heeft ook toegezegd om ze aan te brengen op de torenspits. Die opdracht kan hij niet volbrengen aangezien hij ziek is en lichamelijcke cranc.

Toch tekent het dorp een overeenkomst met Antonis op 23 september 1616.

Op 28 februari 1616 zijn een aantal arbeiders betaald voor hun werk aan de toren 'int maecken vande loetsse opte mueren' dat ze in oktober 1615 al hebben voltooid. Er staat ook genoteerd welke materialen er geleverd zijn door de mensen die hebben gewerkt.

Zo is er sprake van twelff sperren (?) en vier revelaers(?) tot caphoudt, nagelen (spijkers), 'een vijm (bepaalde hoeveelheid) stroo', dekbanden (is een dekband de bovenste, afsluitende rand van een kademuur, borstwering of gevel, vaak uitgevoerd in hardsteen of basalt), leeghroeijen en latten.

De genoemde werkmannen zijn bij Peter Huijben gedefroijeert (letterlijk: vrijgehouden) en hebben toen verteerd 4 gulden 5 stuivers. In totaal gaat het daarbij om negen mannen.

De nieuwe torenspits wordt opgehaald

Dat waren de voorbereidingen voor het plaatsen van de nieuwe torenspits. Dan begint het echte werk.

Op 30 juni 1616 rijdt kerkmeester Henrick Berijs met 29 ingespannen wagens naar Gierle in hedendaags België, voorbij de stad Turnhout, om daar het hout voor de nieuwe torenspits op te halen. De wagentrein maakt een stop in Weelde om daar te eten en de nacht door te brengen. Deze reis was geen sinecure met deze hoeveelheid karren en wagens naar het ‘buitenland'. De groep had een bode die hen door ‘sbosch leijden’ op weg naar Weelde.

Het was niet mogelijk om in één tocht alle materialen vanuit Gierle naar Tilburg te voeren. Op 11 juli vertrok een tweede konvooi met 21 wagens deze keer. Deze keer staat er in de dorpsrekening dat er ‘getimmert houdtwerck’ mee terug ging.

Tijdens de overnachting was er bewaking voor de karren om diefstal of ander onheil te voorkomen.

Voor het uitladen van de karren en wagens waren extra handjes nodig en die werden vrijgehouden en kregen gezamenlijk 14 potten bier.

Op 25 juli trok een stoet wagens en karren voor de derde keer naar Gierle. Daarna werden nog enkele reizen naar Gierle ondernomen maar in veel kleiner verband om bv 'schalibert' op te halen, de planken waaraan de schalie (dakpannen (leien) kan worden bevestigd.

Afbeelding gemaakt met chatgpt. Het convooi uit Gierle komt aan bij de kerk

De tocht was niet gratis: er moet tol of 'wechgelt' betaald worden. Elke keer opnieuw. Bij Turnhout is een punt waar dat geld geïnd wordt, de kosten bedragen 29 stuivers en 3 oort. Bij of in Weelde is blijkbaar overnacht.

Gemeten via Google maps is de afstand Tilburg-Gierle ca. 40 km. Maar via de oude wegen kan het ook 60 of 70 km zijn. Met een convooi van paard en wagen duurt de tocht zo'n 14 tot 16 uur. De route die het convooi volgt loopt langs Weelde, Ravels en Turnhout naar Gierle.

De voermannen die hun wagens ter beschikken stellen krijgen betaald, drie gulden per wagen. Bij de tweede reis gebruikt voerman Jacob Lamberts drie paarden, mogelijk om zware onderdelen te vervoer, en hij krijgt 4,5 gulden voor die tocht.

Al die paarden krijgen voer onderweg om ze sterk en gezond te houden. Op de tweede reis betaalt het dorp voor hoij ende gras zes gulden en 14 stuivers. De overnachting in Gierle, inclusief eten en drinken, kost zeven gulden en 12 stuivers.

De timmermannen die de toren hebben getimmerd, Johan de Laet en zijn broer Jasper, ontvangen vier gulden voor hun werk.

Dat de tocht over Ravels voert blijkt uit het feit dat de rekening vermeldt dat daar gezocht is naar een verlooren carbeel (ook carbeel of corbeel), een schoorbalk. Die is op 21 juni daar van de wagen gevallen. Op 15 juli moet er een nieuw stuk hout komen om de crabeel te vervangen. Jan Ruellen is de man die de opdracht daartoe krijgt. In dezelfde rekening staat ook dat twee huijsluijden van Ravels deze crabeel hadden gevonden en naar Tilburg brengen. Zij krijgen daarvoor 26 stuivers.

Op 14 augustus 1616 is het kruis op de toren geplaatst. Bij die gelegenheid is er door een knecht een beker van het kruis geworpen en door Handrijck Beeris is opgeraapt. Het kwam vaker voor dat bij de voltooing van een bouwwerk er een glas of beker van het gebouw geworpen werd. Breekt het glas of de beker dan was dat een slecht voorteken. In dit geval is de beker opgeraapt dus zal die intact zijn gebleven.

Prent van Jan Luyken: De Smit

Het kruis dat op de toren komt te staan is op 12 augustus gewogen en weegt 290,5 pond. Het kruis is vervaardigd door Michiel Matheus de Smidt uit Tilburg. Er zijn acht mannen nodig om het kruis naar de kerk te dragen en zij krijgen daar twee potten bier per man voor. De meesterknecht van de timmerlieden, Claes, heeft het kruis op de toren geplaatst en bevestigd op dezelfde dag. De smid krijgt 13 gulden voor zijn smeedwerk inclusief voor het overgewicht. Hij heeft het kruis blijkbaar niet voor het afgesproken gewicht gemaakt.

In de toren is een leer (losse trap) gemaakt. Daarvoor is twee keer een sperrie (lange dunne paal) gelevert. De sporten van de trap zijn apart gemaakt en het hout kost 10 stuivers. Peter Cornelis Noten is de timmerman die de trap maakte.

Matheus Denijs Bacx levert 4000 spijkers om de leien mee vast te slaan. Voor elke duizend spijkers ontvangt hij 27 stuivers en dat kost in totaal vijf gulden en 8 stuivers.

Jan Joachims Verschuuren levert de sperren, deijlle ende nagelen voor de toren.

Jan Henricx de Ketelaer heeft de appel en de haan gemaakt en verguld, waarvoor hij materiaal in Den Bosch heeft gehaald. Dat kost de gemeenschap 39 gulden en drie stuivers.

En tussen al dat bouwen door komt er eenen schamelen passant vuijt Italien die brieven van zijne heiligheid de paus laat zien en die van het dorp 12 stuivers teergeld krijgt. Een andere bedelaar wiens vrouw cancker heeft, krijgt eveneens 12 stuivers teergeld.

Op 15 september zijn de werkzaamheden klaar aangezien op die dag Jan de With en Geridt Geridt Brocken met hun wagens en paarden, de timmerlui van de toren met hun gereedschap naar hun woonplaats, Pulle bij Grobbendonck, terug brengen.

Zo voltrekt zich in deze rekeningen een deel van het leven van een dorpsgemeenschap die vastberaden is om hun kerk weer in oude glorie te herstellen. Tot in detaill vastgelegd en bewaard.

Gerelateerde blogposts:

https://duul58.blogspot.com/2025/07/de-kerk-brandt.html

https://duul58.blogspot.com/2025/07/de-kerk-als-bouwplaats.html

https://duul58.blogspot.com/2025/09/het-interieur-van-de-nieuwe-kerk.html

Bronnen

3 Dorpsbestuur Tilburg en Goirle 1387-1810

inv.nr. 755 dorpsrekening 1615-1618

inv.nr. 933, bijlagen bij de rekeningen 1615-1617

De Tongerlose hoeven in Udenhout

2026-07-13T15:41:36.165+02:00

Misschien kent u de Tongerlose hoeve in Tilburg. Een restant van een sterke verbondenheid tussen de parochie Tilburg en de Norbertijnenabdij van Tongerlo. Veel minder bekend is dat er in Udenhout drie Tongerlose hoeven hebben gelegen. Die onbekendheid is op zich niet zo vreemd aangezien die hoeven al ruim 400 jaar geleden in andere handen overgingen. De drie hoeven lagen respectievelijk op de plaats van de ontmantelde molen aan de Loonse Molenstraat, de "Gele Hoef" aan de Waalwijkse weg en de hoeve Waalwijkseweg 8. Dit stukje Udenhoutse geschiedenis is het onderwerp van het onderstaande artikel.

De abdij van Tongerlo anno 2001

De hertog van Brabant kreeg in de eerste helft van de 13de eeuw steeds meer greep op het oostelijk deel van de huidige provincie Noord-Brabant. Het gebied rond Tilburg en Oisterwijk raakte omstreeks 1223 stevig in zijn bezit. De nieuwe bestuurlijke indeling van het gebied maakte 's-Hertogenbosch tot hoofdstad van dit deel van Brabant. Er kwam een onderverdeling in vier kwartieren. Oisterwijk ontving van de hertog rond 1230 stadsrechten en kreeg de status van hoofdplaats van het kwartier van Oisterwijk. Daarmee kreeg het gebied rondom Oisterwijk de mogelijkheden om zich te ontwikkelen. Udenhout viel onder het rechtsgebied van Oisterwijk.
Om zijn nieuw verworven gebieden tot economische groei te brengen gebruikte de hertog van Brabant onder meer de kloosters in zijn hertogdom.

Tongerlo verwerft bezit in Udenhout
De abdij van Tongerlo ontving van hertog Hendrik I in 1232 het recht van houtkap in stukken van het bos van Udenhout. Welke gedeelten dat precies waren is niet duidelijk. Op de valreep van de 13de eeuw in 1299 (of 1290, hierover spreken de bronnen elkaar tegen) ontving Tongerlo van hertog Jan II ook nog eens acht hoeven land om te ontginnen. We weten niet waar die hoeven gelegen hebben, evenmin of de hoeven een aaneengesloten stuk grond vormden. Overigens, de hertog deed niet aan liefdewerk, de abdij moest uit deze schenking wel een jaarlijkse cijns van 12 schellingen voor elke hoeve betalen.

De term "hoeve" betekent hier niet een volledig uitgeruste boerderij maar was een vlaktemaat. Nieuw land dat men wilde ontginnen werd ge"hoefslaagd". Men deelde een omvangrijk terrein in door de percelen letterlijk af te palen en te verdelen in hoeven. Een hoeve noemde men in het latijn een mansus terre, vertaald een hoeve lands. Het perceel moest zo groot zijn dat een huishouden er van kon leven. Een hoeve kende verschillende soorten grondgebruik. Het akkerland was vanzelfsprekend nodig voor de graanbouw. Weilanden en beemden voor het vee en het hooi. Het vee was onmisbaar vanwege de voortdurende noodzaak om het land door bemesting vruchtbaar te houden. De mest van het vee dat in de stal stond, vermengde de boeren met allerlei rouware of straaisel. Dat haalden ze van de heivelden, onder de heggen, uit de sloten en elders van het land. Er was hout nodig voor de stookplaats, het bakhuis, voor het onderhoud aan huis en haard, voor de omheiningen. Turf was nodig als brandstof, stro als dakbedekking. Het kwam maar zelden voor dat al het land van een hoeve aan elkaar lag. In Udenhout lagen b.v. de moervelden voor de turfwinning vooral in en rond de Brand. Aan geschikt weiland ontbrak het nogal eens, zodat nogal wat hoeven hooibeemden bezaten in het poldergebied bij Waalwijk.

Tongerlo maakt zijn bezit productief
Op 4 mei 1306 maakt de abdij van Tongerlo het bezit in Udenhout te gelde.
Diederik van de Venne koopt 24 bunder bij het bos (iuxta quoddam fossatum) en
Henrick Toyte 12 bunder in Aschhout. Zij moeten die grond ontginnen en er gebouwen op plaatsen. Diederik betaalt jaarlijks een cijns (vergoeding in geld) van 14 pond zwarte tournooisen en 12 kapoenen en Henrick 10 zwarte tournooisen.

herede H(er)ma(nn)ij Ve(n)ma(n) xiiii lib. ant. xii cap.
De erfgenamen van Herman staan in het cijnsboek van 1362 ingeschreven voor een bedrag van 14 (xiiii) ponden (lib.) en 12 (xii) kapoenen (cap.) net als hun voorvader Diederik van de Venne.

Op dezelfde dag krijgt Jan Lumbart van Berkel de helft van het bos van Udenhout voor een periode van 4 jaar. Hij verkrijgt het recht om daar hout te kappen. Daarna komt het weer in handen van de abdij.

Behalve de hertog dragen ook particulieren delen van hun bezit over aan de abdij van Tongerlo. Met name in het begin van de 14de eeuw breidde Tongerlo zijn bezit op die manier uit. Zo verkocht Jan Blonde uit Waalwijk op 30 oktober 1309 een erfpacht van 29 1⁄2 mud en lopen rogge uit 3 1⁄2 hoeven in Udenhout aan de abt van Tongerlo. Hij had vier hoeven in het bos van Udenhout drie jaar eerder gekocht. In september 1316 verkocht Albertus Vette grond aan Tongerlo. De 5 dochters van Johannes Back deden hetzelfde in december van dat jaar.
In 1314 verkocht de abdij van Tongerlo weer 35 bunder uit haar groeiende bezit in Udenhout aan 12 particulieren. Deze percelen waren belast met een erfelijke cijns die eeuwenlang te volgen is in de cijnsregisters van het abdijarchief.

Cens(us) in Udenhout f(e)rie sec(un)da p(os) purific(atione)
Kop van de cijnsen van Udenhout in het scijnsboek van Tongerlo dat begon in 1375.

De hoeven in Udenhout
Uit dit verworven bezit ontstonden de drie hoeven in Udenhout die de abdij verpachtte. Volgens de bronnen liggen twee ervan steevast op Udenhouts grondgebied terwijl de derde de ene keer onder Loon op Zand en dan weer onder Udenhout valt. Later zal blijken waarom: de helft van de landerijen lag op het grondgebied van Loon op Zand.
De belasting op haardsteden (plaatsen waar je vuur mocht stoken) is al oud. Een register van Schouwen, heersteden, oovens, furnuysen, smissen etc. uit de 16de eeuw vertelt ons dat de twee hoeven in Udenhout verpacht waren aan Willem Zeghers en Wouter Henricsz. De hoeve onder Venloon (de oude naam van Loon op Zand) had Peeter Gherits als pachter. Een bijlage bij dat register bevat een redelijk gedetailleerde beschrijving van de vuurplaatsen.
De hoeve van Willem Claes Zeghers had eenen ronden heert ende den back ooven staende buijten den huijse in een huijske met een steenen pijp vuijt roeckende. Omdat de bakoven veel in gebruik was betaalde hij dubbel. Dat kostte hem 2 rijnsgulden.
De hoeve van Wouter Henricsz had eenen ronden heert ende eenen back oven staende in een huijsken buijten den woenhuijse. Daarvoor betaalde hij 1 1⁄2 carolusgulden.
Bij de hoeve van Peeter Gherits was het weer anders. Die had eenen ronden heert ende eene scoorsteen op die camer ende den back ooven roekende doer een steenen pijp vuijt wat hem ook 2 rijnsgulden kostte.
Een opgave van de Udenhoutse hoeven uit 1554 ten behoeve van de inning van de 10de en 20ste penning vertelt ons wat meer over de grootte. Overigens lag de hoeve van Peeter Gherits, die nog steeds pachter was, nu weer in Udenhout. Zijn pachtsom bedroeg 18 mud rog, 6 rijnsgulden, en 12 el laken. Wouter Henricsz had een vergelijkbare hoeve want hij betaalde 16 mud rogge, 16 rijnsgulden en 12 el laken.
Willem Claes Zeghers was het goedkoopst uit: hij betaalde 8 1⁄2 mud rogge, 4 rijnsgulden en ook 12 el laken.

De strook land langs de Asschotse steeg met daarbij
in zwart de percelen die bij de Tongerlose hoeven horen.

Later in de 16de eeuw komen we uitgebreide beschrijvingen tegen van deze hoeven. De verschillende percelen en hun ligging staan behoorlijk nauwkeurig beschreven. De hoeve van Claes Willems (zeer waarschijnlijk de zoon van Willem Claes Zeghers) het was normaal dat kinderen van een pachter bij overlijden van hun vader de pacht overnamen en voortzetten) bestond uit een huis en schuur met een hof, rogland, weiland en heivelden met een totale oppervlakte van 5 1⁄2 mudzaad. Deze landerijen lagen aan elkaar aan de Houtse straat. Daarnaast lag er nog zo'n 20 bunder land verspreid over Udenhout (o.a. een weiland in den Cuijlen en een hooiveld in den Asschot) en Tilburg. Jan de Meijer pachtte de andere hoeve. Deze hoeve bestond ook uit een huis en schuur, erf en hof. Direct bij de hoeve liggen nog 31 lopen akkerland en 6 lopen weiland. Verderop lag nog ongeveer 20 bunder in Udenhout (o.a. dosseweij, den langen hoff en een beemd genaamd dascot) en heivelden in Tilburg. Beide hoeven hadden (hooi)beemden in den Asschot of dascot. Hierin herkennen we de naam Asschout die genoemd staat bij de verpachting van 12 bunder aan Hendrik Toyte van Berkel in 1306. Daaruit blijkt dat de hoeven zeer waarschijnlijk na de verwerving zijn uitgebreid met deze beemden aan de Asschotse steeg.
De derde hoeve wordt gesitueerd in Loon op Zand maar de belendingen duiden op Udenhout. De pachter was toen Peter Aerts als opvolger van Gijsbert de Meijer. De percelen in Udenhout besloegen 20 bunder met nog hetzelfde oppervlak in Loon op Zand.

De ligging van de 3 (later 4) hoeven van Tongerlo aan de Loonse Molenstraat (kadasternummers A 427 en A 431 en de Houtse straat (kadasternummers F 243 en F 329 op basis van de kadasterkaart van 1832.

De pachters
Een pachtcontract uit 1576 geeft ons een kijkje in het leven van de pachter en vooral de verplichtingen waar hij zich aan moest houden. De pachter, dat was toen Marcelis Cornelis Otten uit Hilvarenbeek als opvolger van Willem Claes Zeghers, pachtte de hoeve voor een periode van 6 of 12 jaren. We bevinden ons dan in de periode dat de abt van Tongerlo tevens bisschop van 's-Hertogenbosch was. Dat zien we ook terug in de verplichtingen van de pachter.

Familie van de Brand bij de oude Geel Hoef.
Achterste rij: Mina met Rika op de arm, moeder vd Brand-van Gaans, Anna en Nellie.
Zittend: Sier, Kees, Marie, Piet, Giel en Toon.
Vader Jan vd Brand den zoon Ko staan niet op de foto want die waren op het land

De pacht bedroeg in totaal 14 mud rogge die de pachter op lichtmis (2 februari) moest leveren in het huis van de abdij in 's-Hertogenbosch. Kon de pachter niet aan deze verplichting voldoen, dan werd zijn boete bepaald aan de hand van de marktprijzen van de markt in mei daaropvolgend. Hij moest ook stro leveren aan de bisschop van den Bosch.
Het was gebruikelijk dat de veestapel voor de helft aan de pachter toebehoorde terwijl de andere helft van de verpachter, in dit geval de abdij van Tongerlo, was. Ieder jaar legde de pachter verantwoording af aan de abdij over het reilen en zeilen van de hoeve. In het contract lag vast dat hij dan minimaal in het bezit was van zes koeien, vier trekossen, twaalf runderen, vier kalveren, negentig schapen en drie paarden. Het valt op dat de varkens ontbreken. Nu telt Noord-Brabant een enorme varkenspopulatie maar in de 16de eeuw mocht een pachter zelf kiezen voor het houden van varkens. In het pachtcontract was wel vastgelegd dat het houden van de varkens niet ten koste mocht gaan van de rest van de veestapel.
Er stonden ook boetes op het ontbreken van beesten. Een kalf te weinig kostte de pachter 25 stuivers en een schaap te weinig kostte 20 stuivers. Voor de overige beesten bepaalde de marktprijs van dat moment de boete.

Molenaar Teurlings van de molen
in de Loonse Molenstraat

Voordat hij de schapen mocht scheren, moest de pachter de rentmeester van de abdij laten komen. De opbrengst verdeelden ze samen.
Het was de pachter ook verboden om ennich hoeij, stroo, ghers, heijde oft andere rouware te verkopen of te ruilen. Alles moest ten goede komen aan de eigen veestapel of de gebouwen.
Het pachtcontract verbood de pachter om andere beesten te houden op de hoeve of meer land te bewerken dan dat bij de pachthoeve hoorde. Hij mocht ook geen land van de pachthoeve onderverpachten of uit handen geven.
De pachter was verplicht om alles in goede staat te houden. Dat gold niet alleen voor het huis en de andere gebouwen, maar ook voor de sloten, de wegen, de houtwallen, de hekken en dijken. De kleine reparaties aan huis en gebouwen kon de pachter meteen laten uitvoeren. Hij kreeg de gebruikte materialen van de abdij terug of vergoed.

Als de pachter nieuwe gebouwen wilde zetten kreeg hij, na goedkeuring, ook het hout en het ijzer van de abdij. Tweemaal per jaar moest hij zich verantwoorden, anders kreeg hij geen vergoeding voor de gemaakte onkosten. Als er sprake was van grooten hagelslach of heirvaerden (legers die door het land trokken) wilde de abdij binnen drie dagen daarover ingelicht worden en de schade betaalden ze samen.
Het opgaande hout op de hoeve stond niet vrijelijk tot de beschikking van de pachter en ook aan het hakken van schaarhout waren voorwaarden verbonden. Hij moest jaarlijks 50 eiken heesters planten.

Bij het verlaten van de hoeve aan het eind van de pachttijd verplichtte de pachter zich om een goede mestvaalt achter te laten. Hij mocht zijn beesten na 31 maart niet meer weiden op de hooibeemden. Ten slotte was de pachter verplicht om twee of drie keer per jaar op de abdij van Tongerlo te gaan werken met paard en wagen en vijf of zes keer bij de bisschop in 's-Hertogenbosch.

De in 1868 gebouwde molen in de Loonse Molenstraat hier nog met wieken.

Tongerlo verliest zijn Udenhoutse hoeven
De geloofsconflicten die in de loop van de 16de eeuw steeds grotere vormen aannamen hadden grote gevolgen voor de abdij van Tongerlo. In een poging om de invloed van buitenaf tegen te gaan wilde koning Filips II komen tot een nieuwe indeling van bisdommen in de Nederlanden. Viel het gebied van de Nederlanden tot 1560 deels onder het bisdom van Keulen en deels onder dat van Luik, onderhandelingen met de paus leidden er toe dat er een geheel nieuwe verdeling kwam.
Één van die wijzigingen betrof de oprichting van het aartsbisdom Mechelen met o.a.
een bisschopszetel in 's-Hertogenbosch. Formeel startte het bisdom 's-Hertogenbosch op 11 maart 1561 onder leiding van de eerste bisschop Franciscus Sonnius. Om deze nieuwe bisschop van inkomsten te voorzien lijfde Filips II de abdij van Tongerlo in bij het nieuwe bisdom. De bisschop van 's-Hertogenbosch werd tevens abt van Tongerlo. De monniken waren het helemaal niet eens met deze
beslissing. Zij kozen al eeuwenlang een abt uit hun midden en nu was dat recht hun ontnomen. Bovendien zouden de inkomsten van de abdijgoederen nu nog maar ten dele ten goede komen aan hun eigen abdij. Het terugwinnen van hun zelfstandigheid werd de inzet van een strijd die duurde tot 1590. Op 25 augustus van dat jaar kwamen de onderhandelaars tot een vergelijk met de toenmalige bisschop Clemens Crabeels waardoor het bisdom en de abdij weer los van elkaar kwamen te staan.

Daarbij verloor Tongerlo wel een aanzienlijk deel van zijn bezittingen in het bisdom 's-Hertogenbosch, waaronder de hoeven in Udenhout. Die kwamen nu in bezit van de bisschop van 's-Hertogenbosch en de bronnen spreken vanaf dan van bisschopshoeven. Tijdens de regering van bisschop Metsius (1570-1577) kregen de drie Udenhoutse hoeven een zware beproeving te verduren. In de strijd tussen de opstandige gewesten en Spanje staken de Geuzen de drie hoeven in brand.

De huidige molen in de Loonse Molenstraat zonder wieken.

Lang zijn de Udenhoutse hoeven niet in handen van de bisschop gebleven. In 1629 veroverde Frederik Hendrik 's-Hertogenbosch definitief op de Spanjaarden. Bisschop Michael Ophovius ondertekende de overgave van de stad op 14 september van dat jaar. Het betekende voor hem dat hij in ballingschap moest gaan. De nieuwe regeerders weerden alles wat paaps was uit de stad. De bisschoppelijke goederen buiten de stad bleven aanvankelijk in bezit van de bisschop terwijl de bezittingen in de stad in handen kwamen van de rentmeester van de geestelijke goederen. Na het overlijden van bisschop Ophovius in Lier op 4 november 1637 maakte rentmeester Pieter Schuijl van Waldhoorn aanstalten om ook de goederen in de provincie onder zijn beheer te brengen. De Staten Generaal floot hem echter terug met een resolutie van 17 februari 1639 en gaf het beheer van die bezittingen in handen van Jan van den Heuvel en Laurens van Loemel, voormalige rentmeesters van de bisschop. De Raad van State, belast met het bestuur over de bezette katholieke gebieden en daarom ook de baas van rentmeester Pieter Schuijl klom meteen in de pen. Op 18 maart schreef de Raad van State een brief naar de Staten Generaal waarin zij verklaarde niets te begrijpen van het besluit de ontfanck aen vreemde luijden te
betrouwen, die van andere gesintheijt sijn, die domestijque dienaers geweest sijn, vanden Bisschop, ende consequentelijck niet genegen tot desen Staet.

Hun bezwaar sneed blijkbaar hout want de Staten Generaal besloot op 9 juli 1639 dat de goederen onder beheer van rentmeester Schuijl kwamen. Op dat moment kwamen de drie bisschopshoeven in Udenhout onder beheer van deze rentmeester en feitelijk in handen van de republiek der Verenigde Nederlanden.

Verkoop aan particulieren
De Raad van State ging enkele jaren na de vrede van Munster in 1648 over tot de verkoop van een groot aantal hoeven die in zijn bezit waren gekomen door de confiscatie van bezittingen van de katholieke kerk. De Raad van State wilde deze landerijen te gelde maken en ging daarbij niet over één nacht ijs. Om de publieke verkoop tot een succes te maken was het van belang de hoeven te bezoeken om op basis daarvan een goede taxatie te krijgen. Er kwam een boekje met de verkoopvoorwaarden en een aanplakbiljet met een nauwkeurige opgave van de afzonderlijke hoeven, om daarmee kopers te interesseren.
Zo gebeurde het dat op 17 oktober 1658 de heeren Cant, Van Loo en Van Beverningh, als gecommitteerden van de Raad van State, een inspectietocht hielden o.a. naar de te verkopen geestelijke goederen in Udenhout. In hun verslag staat:
van daer (Tilburg) voorts gereden op Udenhout, ende aldaer inspectie genomen
vande twee hoeven beseten bij Hubert Jans Piggen ende bij de weduwe van Jacob
Marcelis; waer mede dien dagh ten avont gebracht wesende sijn heel laet gearriveert
binnen shertogenbosch. Ze beschreven keurig de staat waarin de Udenhoutse hoeven zich bevonden.

In de omgeving van de huidige Geel Hoef vlag een hoeve van Tongerlo.

De hoeve van Huibert Jan Piggen, gelegen aan de Houtse straat, had een heel vervallen huise ende schuer, 150 off 200 boomen maer seer dun ende onbequam tot timmerhout en het land meest bijeen. De hoeve van de weduwe van Jacob Marcelis, eveneens aan de Houtse straat, was er niet veel beter aan toe: Vervallen huijs ende schueren, seer weijnigh hout en tlandt meest bij malcanderen.
In datzelfde jaar 1658 gingen de twee hoeven aan de Houtse straat in de verkoop.
De koper was baron Willem Vincent van Wittenhorst. De hoeve van pachter Huijbert Jan Piggen leverde de staatskas 8.300 gulden op en de hoeve van de weduwe Jacob Marcelis bracht 6.200 gulden in het laatje. De aantekeningen van de rentmeester laten zien dat baron van Wittenhorst dit bedrag in drie termijnen betaalde op 1 mei 1659, 1 november 1659 en op 1 mei 1660.

In deze omgeving aan de Loonse Molenstraat lag een Tongerlose hoeve.

In 1664 ging de derde hoeve, gelegen aan de Loonse Molenstraat, ook van de hand. Volgens het inspectierapport bestond de hoeve van pachter Steven Wouter Stevens uit een huijs, koijestal annex, verckenscot ende backhuijs, ende bij den hoevenaer aenvaert met de halve schaer, ende was de huijsinge in redelijcke reparatie, sulcx dat den hoevenaer daer over niet en claegde en landerijen van in totaal 34 bunder.
Het hout op deze hoeve staat heel nauwkeurig opgesomd:
26 opgaande boomen, sommige stijff 1 voet ende de andere wat minder
38 jonge opgaende eijcxkens van 4 a vijff duijm
59 eijcke opgaende boomen waervan 7 a 8 dick waren stijff een voet sommige
minder ende sommige 4 a 5 duijm
60 bercxkens ende 12 crotachtige boomen eenige plantagie van jonge bercken wel
wassende, eenigh 2 jarigh schaerhout, 5 a 6 jarigh schaerhout
2 rijpe eijcke boomen een quart heer ter bosken niet wel wassende
120 opgaende eijcke boomen, het meerendeel van dien van 5 a 6 duijm oock eenige
swaerder, noch diverse jonge boomen met eenige quade crodden, schaerhout van
drie ende 4 jaren out.

Ook in deze omgeving van de Waalwijkseweg lag een hoeve van de abdij van Tongerlo.

Steven Wouter Stevens verklaarde tegenover de inspecteurs dat hij niet in staat was om al zijn land te bewerken. Zij stelden dan ook voor om de hoeve te splitsen in twee afzonderlijke hoeven zodat die meer geld zouden kunnen opbrengen. Maar dat liet de Raad van State over aan de nieuwe eigenaars: de broers Adriaen en Jan van der Meijden. Zij betaalden de som van 12.000 gulden voor deze hoeve.

De nieuwe eigenaars splitsten de hoeve aan de Loonse Molenstraat en die twee hoeven gingen in de 18de eeuw over in Udenhoutse handen. De twee hoeven in de Houtse straat bleven tot na 1832 in "vreemde" handen. Pas in de loop van de 19de eeuw kwamen ze in bezit van Udenhouters. Daarmee verdwenen de sporen van dit oude bezit van de abdij van Tongerlo definitief uit het geheugen.

Misschien dat de keuze voor de naam Tongerloplein bij nader inzien een hele goede is geweest.

Gebruikte bronnen:
Ambr. Erens, O. Praem., Tongerloo en 's Hertogenbosch; de dotatie der nieuwe bisdommen
in Brabant 1559-1596, (Tongerloo, 1925)
Mechelien Spierings, De rol van de abdij van Tongerlo bij het ontstaan van het dorp
Udenhout, in: De Kleine meierij, jrg. 40, nr. 2, pp 51-56.
Prof.em.dr. R. van Uytven (red.) et al, Geschiedenis van Brabant van het hertogdom tot
heden, ('s-Hertogenbosch)

Brabants Historisch InformatieCentrum in 's-Hertogenbosch:
Archief van de ontvangers der belastingen en rentmeesters; inv.nrs. 127, 183.

Nationaal Archief in Den Haag:
Archief Raad van State; inv.nrs. 2156-II, 2156-III, 2157.

Abdij-archief van Tongerlo:
Sectie II register 284 en 285 (verpachtingen van de hoeven).

Regionaal Archief Tilburg:
Schepenbank Oisterwijk, inv.nr. 466, transport van 11 november 1716.
Dorpsbestuur Udenhout; inv.nrs. 106-118 (verpondingskohieren).

Stadsarchief 's-Hertogenbosch:
Bosch protocol, inv.nr. 1592, transport van 13 december 1659.

[Dit artikel is eerder veschenen in 2005 in Sprokkels 3.]

Lieve Vrouwe Broederschap van Den Bosch - Leden uit Udenhout en Biezenmortel

2026-06-30T21:36:32.964+02:00

Geschiedenis van de Lieve Vrouwe Broederschap

Het Zwanenbroedershuis in de Hinthamerstraat

in 's-Hertogenbosch.

Deze neogotische gevel is gebouwd in 1846.

In de Bossche St. Janskerk was in de middeleeuwen een groep mensen betrokken bij de opluistering van de Mariadiensten in de kerk. In 1318 verenigden zij zich officieel in een Mariabroederschap: de Lieve Vrouwe Broederschap. De toevoeging "Illustre" kreeg de broederschap pas na 1650. Deze broederschap kreeg officiële statuten en daarmee de goedkeuring van de bisschop van Luik. De stad 's-Hertogenbosch maakte in de middeleeuwen deel uit van het bisdom Luik tot de oprichting van het bisdom 's-Hertogenbosch in 1559. De broederschap was klein van omvang en bestond uit Bossche poorters. Het was een naar binnen gekeerde groep mensen die bestond uit clerici (zie kadertekst) en scolares (scholieren aan de Latijnse school die zich voorbereiden op het behalen van de status van clericus).

De broederschap bezat en onderhield een eigen kapel in de St. Jan. De vereniging kwam op gezette tijden bij elkaar in het zijkoor van de St. Jan om te zingen en de getijden te vieren. Wie lid wilde en mocht worden, betaalde intredegeld. Nieuwe leden zwoeren een eed, ze heetten dan vervolgens "gezworen broeder". Als een lid zijn maatschappelijke status verhoogde, b.v. door een priesterwijding, intreding in een klooster of verkrijging van een universitaire titel, betaalde hij opnieuw een vast bedrag aan de broederschap. Bij het overlijden van een lid, hielden de overige broeders een uitvaartdienst en betaalden de erfgenamen een doodschuld aan de broederschap.

Een clericus was een man die zich aan enkele regels diende te houden: het dragen van de tonsuur (de kruinschering), het dragen van discrete kleding, het afzien van het dragen en gebruiken van wapens, het afzien van het beoefenen van bepaalde beroepen. De clericus hoorde tot de geestelijke stand en viel onder de kerkelijke rechtspraak. Een bisschop of wijbisschop diende de tonsuur toe. Om priester te worden moest een clericus nog zeven wijdingen ontvangen, vier lagere en drie hogere. Een clericus die de laagste vier wijdingen had ontvangen was nog steeds gerechtigd om een wettig huwelijk aan te gaan.

In 1344-1345 betaalde de eerste vrouw haar intredegeld. In de 14de eeuw waren het naast enkele kloosterlingen en begijnen vooral echtgenotes van clerici-leden die tot de broederschap werden toegelaten. Zo bleef de broederschap een elitair gezelschap. Dat veranderde toen in 1371 nieuwe leden mochten toetreden zonder zich te houden aan de statuten van de broederschap, zij hoefden niet langer de eed te zweren. Deze nieuwe leden heetten "gewone leden". Ze konden wel profiteren van de voordelen van de broederschap zoals het verkrijgen van aflaten. Door een aflaat kon iemand zijn of haar zonden afkopen. De aflatenpolitiek van de katholieke kerk was één van de oorzaken van de onrust binnen de katholieke kerk die uiteindelijk leidde tot de reformatie in de 16de eeuw.

Deze gewone leden betaalden natuurlijk wel voor hun lidmaatschap. Zowel bij intreding als bij overlijden legdenze geld in. De gewone leden kwamen van heinde en verre. De toename van het aantal pelgrims vanaf 1380 naar de St. Jan voor de Mariaverering droeg bij tot grotere bekendheid tot ver buiten de grenzen van het hertogdom Brabant. De pelgrims bezochten het wonderbeeld van Maria dat nog steeds te zien is in de St. Jan. Het zwaartepunt van herkomst van de gewone leden bleef wel liggen in het directe achterland van de Brabantse stad. De gewone leden waren niet verplicht om naar 's-Hertogenbosch te komen. Er ontstond een systeem van procuratoren of provisors. Vaak waren dat priesters of universitair geschoolden die in hun plaats van herkomst propaganda maakten voor de broederschap, de intredegelden en doodschulden inden en daarover rekening en verantwoording aflegden. Zij brachten het geld naar de broederschap in Den Bosch. In de loop van de tijd waren er 70 procuratoren actief die over een uitgebreid gebied opereerden.

De broederschap organiseerde de Mariadiensten in de kerk, maar ook de Mariaprocessie. Alle leden van de broederschap ontvingen een kaars die ze op 2 februari (Maria Lichtmis), de feestdag van hun patroonheilige, moesten branden. De hoofdtaak van de broederschap, de Mariaverering, werd in de loop der tijd steeds complexer. De broederschap had een deken in dienst voor de misvieringen, waarin een eigen subdiaken het epistel en een eigen diaken het evangelie lazen. Aan het altaar in de kapel was inmiddels een kapelanie verbonden waardoor er een vaste priester beschikbaar kwam. Professionele zangers, van wie enkele met een eigen beneficie (eigen inkomsten), en een organist stonden borg voor aanvankelijk gregoriaanse, later ook polyfone (meerstemmige) muziek. Rondom de eredienst waren ook ordebewaarders (bastonniers) en een koster werkzaam. De kapel van de broederschap was ingericht rond de tijd van de officiële oprichting van de broederschap. In 1426 en opnieuw in 1494 betrok de broederschap een nieuwe kapel in de Sint-Jan.

Wapen van Willem van Oranje die ook
lid is geweest van de ILVB.

Schilder Jheronimus Bosch is ook lid geweest
van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap.
Hier op een portret uit ca 1550.

Elk jaar kozen de leden twee proosten die de dagelijkse leiding hadden. De organisatie van de broederschap en daarmee de administratie werd steeds belangrijker en veelomvattender. De sterke toename van het aantal leden was daar debet aan. De broederschap ontving ook in toenemende mate schenkingen en renten of pachten. De doodschuld kon ook betaald worden in goederen, kleding, landerijen, juwelen etc. In latere jaren kon je de doodschuld al voldoen bij leven, "in vita". De steeds complexere financiële en ledenadministratie noodzaakte de broederschap tot de inhuur van professionele krachten. Later kwam er een rentmeester als vaste functionaris.

Door de toename van het aantal leden en de inkomsten door schenkingen steeg het prestige van de broederschap. Het werd aantrekkelijker voor nog meer mensen, vooral de beter gesitueerden, om ook lid te worden. Deze ontwikkeling zorgde er ook voor dat de kapel in de St. Jan steeds rijker versierd werd, o.a. door schilderingen van Jeroen Bosch, die zelf ook lid was van de broederschap. Zo ontstond er een netwerk van personen dat elkaar één of meerdere keren per jaar trof bij de maaltijden die de broederschap verzorgde.

Inschrijving van Jherominus Anthonissoen van aken in de rekening van de broederschap in 1487

De broederschap bloeide aan het eind van de 15de en begin 16de eeuw. Honderden nieuwe leden lieten zich jaarlijks inschrijven. In het begin van de 16de eeuw waren bijna 14.000 mensen lid van de broederschap. In de loop van de 16de eeuw nam het ledental steeds verder af. De nieuwe moraal waarbij de aflatenpolitiek ter discussie kwam te staan zal daar mede debet aan zijn geweest. De opkomst van de reformatie met Luther en Calvijn en de hernieuwde strengheid in de leer vanuit de katholieke kerk zelf, draaiden de aflatenhandel de nek om.

Na de verovering van 's-Hertogenbosch in 1629 door Frederik Hendrik kwam de broederschap in een ander vaarwater terecht. Ze moest vechten voor haar bestaan in een nieuwe orde waar de protestanten de scepter zwaaiden. Ze konden overleven door vol te houden dat ze geen kerkelijke organisatie waren. Ze stopten met de viering van de Mariadiensten.

In 1642 werden de statuten gewijzigd en bestond de broederschap voortaan uit achttien katholieke en achttien protestantse gezworen leden. Buitenleden waren niet langer

toegestaan. In de daaropvolgende eeuwen volgden geleidelijk aan nog meer veranderingen. Op deze manier slaagde de broederschap er in te overleven en tot op heden voort te bestaan.

Inkomsten uit Udenhout

De band tussen de stad 's-Hertogenbosch en de Meijerij was sterk. Vele inwoners of poorters

van de stad waren afkomstig van het omliggende platteland. De bovenlaag in de stad beschikte door het drijven van handel en het vervullen van functies zoals die van schepen over voldoende kapitaal. Door hun soms oude banden met het platteland hadden ze kennis van de landerijen die her en der te koop stonden. Voor Udenhout gold dat door het ontbreken van een lokale heer veel grond in handen was van particulieren. Geleidelijk aan kwamen steeds meer percelen en hoeven in Udenhout in handen van Bossche poorters. Die schonken uit hun bezittingen pachten en renten aan de geestelijke instellingen (kloosters, broederschappen, armenzorg) in de stad waar ze woonden. Soms gingen hele hoeven over in handen van b.v. de Bossche tafel van de Heilige Geest. Zo waren er ook enkele Bosschenaren die grond in Udenhout bezaten waaruit ze pachten en renten schonken aan de Lieve Vrouwe Broederschap.

In de rekeningen zien we dan ook terugkerende posten uit goederen in Udenhout waarbij de betaler staat vermeld. Overigens zijn die gegevens niet altijd heel betrouwbaar. Soms was een betaler al jaren dood en stond hij of zij nog steeds te boek als de persoon die de pachtverplichting was nagekomen. Het ging de provisors van de broederschap niet om een nauwkeurige registratie van wie betaalde, als er maar betaald werd! Door een reconstructie te maken van de betalers en de te betalen pachten en renten is het in enkele gevallen mogelijk de bewuste percelen waaruit een rente of pacht werd betaald, te lokaliseren. Dat is mede interessant door de nauwkeurige registratie van de eigendommen die soms teruggaan tot in de 14de eeuw. Voor een aantal van die percelen is het gelukt ze te lokaliseren binnen het huidige Udenhout.

Er zijn vijf betalingen uit Udenhout in de rekeningen terug te vinden.

4 sesteren rogge op Maria Lichtmis (2 februari) te betalen (vanaf 9 februari 1403)

item in udenhout joffr(ou) margr(iet) machelmans - iiii sest(eren)

De oudste vermelding van een betaling uit landerijen in Udenhout is van 1403/1404. In die rekening betaalt joffr margr. Machelmans 4 sesteren rogge (1/2 mud) aan de Lieve Vrouwe Broederschap. Deze pach in natura was geschonken aan de broederschap door Godefridus Jan Sceijvel. Hij liet op 9 februari 1403 door notaris Jan Pauweter, priester van Luik, vastleggen dat deze pacht, die hij eerste zelf inde, voortaan aan de Lieve Vrouwe Broederschap toekwam. De eigenaren van het land waaruit deze pacht betaald moest worden waren verantwoordelijk voor de betaling. Margriet Machelman was een dochter van Maechelm van Utrecht en Beatrijs Hendrik Coman. Zij was getrouwd met Hubrecht van Gouberdingen. In de rekening van 1406/1407 betaalde Peter van Gouberdingen, kleinzoon van de genoemde Margriet Maeclman en Hubrecht van Gouberdingen de pacht

Deze pacht blijft zichtbaar in de rekeningen van de Lieve Vrouwe broederschap tot 1537. Vervolgens verdwijnt de pacht uit de stukken tot 1583-1590 wanneer de achterstallige betalingen in een apart register terecht komen. Daarna verdwijnt de pacht helemaal uit de rekeningen. Is de pacht afgelost? Als oninbaar gekwalificeerd en verder vergeten? Dat is niet duidelijk. Op geen enkele manier komt deze pacht nog voor in de rekeningen.

1 mud rogge op St. Andries apostel (30 november) te betalen (vanaf 18 april 1409)

Op 18 april 1409 schonk Gielis de Zecker een pacht van 1 mud rogge uit een hoeve in Udenhout aan de Lieve Vrouwe Broederschap. De eerste vermelding van diezelfde mud rogge stamde uit 1383 wanneer Reiner Jan Culle die verkocht aan Herman Jan Lodenzoen, die de pacht op zijn beurt verkocht aan Gielis de Zecker in 1388. Uit latere vermeldingen blijkt dat deze pacht wordt betaald uit bezittingen in den Brand.

Deze 1 mud rogge staat voor het eerst in de rekening van 1433/1434. Vanaf 1536/1537 ontbreekt deze pacht in de rekeningen. We zien de pacht pas weer terug in de periode 1583-1590 tot 1620 wanneer de rekeningen ontbreken tot 1659. Waarschijnlijk werd in 1660 de pachtverplichting omgezet in een geldbedrag. Een overzicht uit 1659 sprak nog van 1 mud als pacht en het register dat in 1661 begint, noemde een betaling van 6 gulden.

In de lichte kleur de percelen in den Brand waaruit
1 mud rogge werd betaald aan de Lieve Vrouwe Broederschap.

De betalers blijven trouw hun verplichting voldoen maar ze besluiten later, in de 19de eeuw, om deze pacht af te kopen. Ze betalen gezamenlijk 96 gulden en daarmee is de pacht per 15 februari 1872 afgelost en vervalt de betalingsverplichting na 463 jaar.

12 gulden op St. Jacob (25 juli) te betalen (vanaf 15 maart 1549)

Willem van Os, echtgenoot van Catharina Hendrik vander Keelen, verkocht aan de Broederschap op 19 maart 1549 een cijns van 12 gulden uit een huis aan het Winkel.

De betaling moet plaatsvinden in festo nativitatis Beati Johannis baptista proxima futuro (op het feest van de geboorte van Johannes de Doper eerstkomende). Die feestdag valt op 24 juni.

Opmerkelijk is het dat deze post vanaf de rekening van 1546/1547 staat genoemd: van Joest Ghijsbrechtsz in Udenhout daer aff dierste betalinge verschenen is St. Jacopss xlvj. Dus, de eerste betaling vond plaats in 1546. Was de akte van 1549 een formalisatie van een al bestaande betaling? Geen idee. Gaat de akte van 1549 over een andere 12 gulden? Dat lijkt onwaarschijnlijk aangezien deze post niet tweemaal in de rekeningen voorkomt. Een tweede bijzonderheid is de betaaldag. Volgens de rekeningen is dat namelijk St. Jacobus Apostel, dat wordt gevierd op 25 juli. In de rekening van 1549/1550 staat abusievelijk St. Janss geschreven. De nieuwe cijns, of was het alleen de officiële vastlegging, in 1549 leverde blijkbaar verwarring op bij de rentmeester en/of proost.

Voorlopig kunnen we ervan uitgaan dat de post van 1546/1547 over de 12 gulden van Willem van Os gaat. Het is Joest Ghijsbrechtsz die de 12 gulden moet betalen. Hij is waarschijnlijk de eigenaar van het betreffende huis waaruit de cijns betaald moet worden. In 1619/1620 is het Adriaen Jan Joosten die de 12 gulden betaalt. Die rekening is de laatste die bewaard is voor de wijziging van de statuten van 1642.

Hierna komt deze post niet meer voor in de rekeningen.

Vertaling: van Joost ghijsbrechtz(oen) in Udenhoudt daer aff dierste betalinge
verschen(en) is S (int) Jacopssd(ag)e xlvj (=46) xii (=12) g(ulden)

pacht van 1 mud, 2 sester en een slijk rogge (1 vat) op Maria Lichtmis (2 februari) te

betalen (vanaf 2 maart 1661)

Deze pacht is afkomstig uit een grotere pacht van 9 mud en 2 sesteren rogge die Henricus Coert, zoon van Tilkinus van Bosschehoven al in 1352 beloofde te betalen aan Willem van Langelair. Tilkinus van Bosschehoven was één van de mensen die in 1316 grond verkreeg in Udenhout van de abdij van Tongerlo. Op 2 maart 1661 verwierf de Lieve Vrouwe Broederschap een deel van deze oude pacht uit handen van Herman Kuchlinus. Deze pacht staat ook te boek als 10 sesteren en 1 slijk rogge. (1 mud rogge is 8 sesteren en een slijk rogge is gelijk aan een vat rogge).

De rekeningen van de Lieve Vrouwe Broederschap laten zien dat de pacht betaald is tot en met 1725. Vanaf 1726 bleef er een vermelding in de rekeningen staan maar werd de pacht niet meer voldaan. De proosten houden deze post in de rekening tot 1776. Toen besloten de commissarissen en de proosten dat deze post niet meer in de rekening hoefde te worden opgenomen. Sinds 1726 was er geen pacht meer betaald en blijkbaar waren ze er niet in geslaagd om te onderzoeken hoe de bezitsverhoudingen nu waren en bij wie ze moesten zijn om de pacht te innen. Na 50 jaar gaven ze het op.

1 mud rogge op Maria Lichtmis (2 februari) te betalen uit de hoeve aan de Groenstraat.

De herkomst van deze pacht is onduidelijk. In het register met een opsomming van de inkomsten van de Lieve Vrouwe broederschap uit 1659 staat dat aanvankelijk Adriaen Breeckelmans en later Jan Emmen den Rijcken deze pacht betaalde op Maria lichtmis (2 februari).

Van 1662 tot 1668 betaalde Matheus Willem Berghmans de pacht. Hij was getrouwd met Maria de dochter van Jan Emmen den Rijcken. Daarna kwam de hoeve in handen van Jan Jan Vermeer en die de cijns betaalde tot 1687. De betalingen van de pacht stopten in 1835. In dat jaar losten de eigenaren de pacht af door 373 gulden te betalen. Deze hoeve stond in de buurt van de huidige Groenstraat 76/78.

In de lichte kleude de hoeve aan de Groenstraat waaruit
1 mud rogge werd betaald aan de Lieve Vrouwe Broederschap.

Lijst met Udenhouters

De index die van deze ledenlijsten in de rekeningen gemaakt is, laat zien dat ook veel Udenhouters lid zijn geweest van de Lieve Vrouwe Broederschap in 's-Hertogenbosch. De bronnen vermelden zeker niet altijd waar een ingeschreven of overleden lid woonde. Om de volledige lijst op Udenhoutse mensen te gaan controleren is een bijna onmogelijke opgave. We moeten er van uitgaan dat die lijst nooit ofte nimmer compleet zal zijn of worden. Desalniettemin geeft de lijst hieronder een mooi overzicht. In sommige gevallen kan de lijst voor genealogen houvast bieden om voorouders terug te vinden en enige indicatie te krijgen wanneer ze nog in leven waren (als ze zich inschreven en hun intredegeld betaalden) en wanneer ze dood waren (als hun doodschuld werd voldaan). In latere eeuwen werd dat laatste minder betrouwbaar doordat je je doodschuld kon betalen lang voordat je overleden was.

In de lijst staat dat Herman Luer en zijn vrouw Lijsbeth in 1469 hun intredegeld betaalden. Voor Herman Luer werd in 1476 de doodschuld betaald. Er zijn bronvermeldingen uit het schepenbankarchief van 's-Hertogenbosch uit 1443, 1445 en 1447 waarin Herman Wouter Luer wordt genoemd. Dat zou best dezelfde Herman Luer kunnen zijn. Uit andere bronnen is bekend dat Wouter Herman Loer is getrouwd met Catharina Jan Melis Walraven. Hun huwelijk vond plaats voor 1471. In 1481 betaalt Katheryn Wouter Loers wyff in Udenhout haar intredegeld. Dat is bijna zeker de vrouw van de eerdergenoemde Wouter Herman Loer. In 1507 incasseert de broederschap de doodschuld van Katherina Wouter Loers uxor (=vrouw).
Daarmee is in een tijd waarin overlijdensregisters en andere bronnen over overlijdensdata ontbreken een extra bron aanwezig om een overlijdensjaar te weten te komen.
In sommige namen zijn familieverbanden terug te lezen. Aanvullend bronnenonderzoek zal daar nog meer duidelijkheid over verschaffen. Hieronder volgen twee voorbeelden.
De doodschuld van Mechtel Rob Brocken wijff werd betaald in 1501. Het betrof hier Mechtelt Jan Langerbeens die getrouwd was met Robrecht Brocken. Hun dochter Heilwigis trouwde met Lambert Lambert Leijnen. Voor hun kleindochter Ariken dochter van Robbrecht Leijnen werd in 1549 betaald voor haar doodschuld.
Dierixken Jan Roetters dochter uxor Claes Wiellems betaalde haar intredegeld in 1536. Zij betaalde waarschijnlijk in 1540 mede de doodschuld van Heilwich, de vrouw van Jan Roetarts, haar moeder. Haar dochter Agnes, dochter van Claes Willems, betaalde in 1542 haar intredegeld en haar doodschuld werd betaald na haar dood in 1554. De nabestaanden van Diricxken Jan Roeters dochter uxor Claes Willems betaalden in 1565 haar doodschuld.

Naam - Plaats - Jaar - Soort betaling
Symon Henric Tuyts soen in Udenhout - Udenhout 1443 intredegeld
In Udenhout Lambrecht Henric Wierix soen was - Udenhout 1446 intredegeld
Jan Jans s. van der Rijt in Udenhout - Udenhout 1457 intredegeld
Katelyn Jan Meeus Stevens soens s. in Udenhout - Udenhout 1465 doodschuld betaald na de dood
Harman Leur ende Lysbeth uxor - Udenhout 1469 intredegeld
Peter Wyten - Udenhout 1469 intredegeld
Herman Luer in Udenhout - Udenhout 1476 doodschuld betaald na de dood
Art Ghysbert Artss in Udenhout et Mechtelt uxor - Udenhout 1477 intredegeld
Katheryn Wouter Loers wyff in Udenhout - Udenhout 1481 intredegeld
Jacop Peters s. van Vucht in Udenhout - Udenhout 1484 intredegeld
Zegher Stevenss in Udenhout - Udenhout 1486 intredegeld
Jan Gerit Vennix soen in Udenhouyt - Udenhout 1487 doodschuld betaald na de dood
Jan Meeussoen in Udenhouyt - Udenhout 1487 achterstallige doodschuld betaald na de dood
Mary van Vucht in Udenhout - Udenhout 1489 intredegeld
Jan Wouter Hubenss smit in Udenhout smid Udenhout 1489 doodschuld betaald na de dood
Margriet Thonis wyf van den Loe in Udenhout - Udenhout 1495 intredegeld
Jacob van Vucht in Udenhout - Udenhout 1495 doodschuld betaald na de dood
Jan Gerit Hoeven ss. in Udenhout - Udenhout 1496 intredegeld
Margriet Henricx dochter van den Loo in Udenhout - Udenhout 1496 doodschuld betaald tijdens het leven
Katheryn Arnt Peters huysvrou in Udenhout - Udenhout 1498 intredegeld
Peterken Wyten in Udenhout - Oisterwijk, Udenhout 1499 doodschuld betaald na de dood
Dirck die Helt in Udenhoudt ende - Udenhout 1499 doodschuld betaald tijdens het leven
Arnt die Meyer - Udenhout 1501 intredegeld
Claesken uxor - Udenhout 1501 intredegeld
Gerit van den Pas - Udenhout 1501 intredegeld
Mechtelt Rob Brocken wyff in Udenhout - Udenhout 1501 doodschuld betaald met roerend goed
Margaretha Thonis van den Loe dochter - Udenhout 1502 intredegeld
Arnt Roetart in Udenhout - Udenhout 1504 intredegeld
Peter Ghyb Aerts ss. in Udenhout - Oisterwijk, Udenhout 1507 doodschuld
Peter Gyb Arts ss. in Udenhout - Oisterwijk, Udenhout 1507 doodschuld
Hadewich Peter Vannis dochter in Udenhout - Udenhout 1507 intredegeld
Goyart van Vucht in Udenhout - Udenhout 1507 doodschuld betaald tijdens het leven
Katherina Wouter Loers uxor in Udenhout - Udenhout 1507 doodschuld betaald na de dood
Arken Henrick Arkenrarts dochter in Udenhout gestorven - Udenhout 1508 doodschuld betaald met roerend goed
Maes die wagemeker in Udenhout wagenmaker Oisterwijk, Udenhout 1510 doodschuld betaald na de dood
Heylken Priem in Uden Haut by Oesterwick - Udenhout 1512 doodschuld betaald tijdens het leven
Jan Wouters van den Heseacker in Udenhout - Udenhout 1513 doodschuld betaald tijdens het leven
Alit van Vucht - Udenhout 1515 doodschuld betaald tijdens het leven
Lysbeth heur dochter - Udenhout 1515 doodschuld betaald tijdens het leven
Elizabet Gerit Elyaes uxor - Udenhout 1516 doodschuld betaald tijdens het leven
Beertken Roloff Henrick Peters s. die moller uxor molenaar Udenhout 1516 doodschuld betaald na de dood
Aert Dirck Roetarts in Udenhout - Udenhout 1517 doodschuld betaald na de dood
Henric Jan Witloex in Udenhout - Udenhout 1520 achterstallig intredegeld
Alit Henric Vannes dochter in Udenhout - Oisterwijk, Udenhout 1521 doodschuld betaald na de dood
Katherina Art Dirck Rotartsz. uxor in Udenhout - Udenhout 1521 doodschuld betaald tijdens het leven
Arien Goyartsz. van Vucht in Udenhaut - Oisterwijk, Udenhout 1525 intredegeld
Geertruydt Gerit Claes dochter in Udenhout - Oisterwijk, Udenhout 1526 intredegeld
Heylwich Gysbert Zegers uxor in Udenhout - Oisterwijk, Udenhout 1526 intredegeld
Marten Ariaen Martensz. oft Marten Ariaensz. - Udenhout 1527 intredegeld
Engelken filia van Henrick Witlock in Udenhout - Udenhout 1527 intredegeld
Gertruydt huysvr. Willem Hooven in Udenhout
wedue - Udenhout 1527 doodschuld betaald tijdens het leven
Adriana uxor van Peter Kempelants - Udenhout 1527 doodschuld betaald na de dood
Roelof Henrick Petersz. die molder molenaar Udenhout 1527 doodschuld betaald na de dood
Heylwych Henrick van Vuchs huysvr. - Udenhout Berkel 1527 doodschuld betaald tijdens het leven
Jut Teeuwen Byten dochter uxor van Jan die coster tot Berkel opt boeck van Udenhout koster Udenhout Berkel 1527 doodschuld betaald na de dood
Adriaen Jan Tuyts alias Priem van Udenhout knaep tot Sinte Gertruden cloester ten Bosch dienaar Udenhout Den Bosch 1527 doodschuld betaald na de dood
Lysken huysvr. Martens Ariaens Mertenss. - Udenhout 1528 intredegeld
Em Goessens - Udenhout 1528 intredegeld
Hubrecht Ghys Hermenssoen - Udenhout 1532 doodschuld betaald na de dood
Hubrecht Ghyb Hermensoen in Udenhout obiit - Udenhout 1532 doodschuld betaald met roerend goed
Lysken uxor Villem Thoenis ende was een doechter van Villlem Hoenen – Berkel Udenhout 1533 doodschuld betaald na de dood
Jan Goeyart Smollers s. - Udenhout 1533 intredegeld
Marten Adriaens soen obiit tot Udenhout - Udenhout 1533 doodschuld betaald na de dood
Lysbeth uxor Peter Huyben - Udenhout 1533 doodschuld betaald na de dood
Dierixken Jan Roetters dochter uxor Claes Wiellems - Udenhout 1536 intredegeld
Peeter Airt Gielis Kemplandt - Udenhout 1536 doodschuld betaald na de dood
Lysken Gyb Hermans dochter - Udenhout 1536 doodschuld betaald na de dood
Cornelis Janss van Gorcum - Udenhout 1536 doodschuld betaald na de dood
Geritken Claes Gerarts dochter - Udenhout 1537 intredegeld
Geritken Peter Gerits dochter - Udenhout 1538 intredegeld
Geritken Claes Elyas dochter - Udenhout 1538 doodschuld betaald tijdens het leven
Maria uxor Elyas Gerartss - Udenhout 1540 intredegeld
Jan Piggen Janss - Udenhout 1540 intredegeld
Arka weduwe Jacops Gerits van Vechel - Udenhout 1540 doodschuld betaald tijdens het leven
Jacop Geritss van Vechel - Udenhout 1540 doodschuld betaald na de dood
Heilwich Jan Roetarts uxor - Udenhout 1540 doodschuld betaald na de dood
Embert Goessens alias Kemplant Udenhout - Udenhout 1540 doodschuld betaald na de dood
Agness dochter Claes Willemss - Udenhout 1542 intredegeld
Engela dochter Willems Waltloeck uxor Jans Pyngen - Udenhout 1542 intredegeld
Margriet dr. Willems Ghysbrechts Hoeven - Udenhout 1542 doodschuld betaald met roerend goed
Agnes dochter Claes Willems z. - Udenhout 1554 doodschuld betaald na de dood
Jan Piggen Janss. onder Udenhout - Oisterwijk, Udenhout 1555 doodschuld betaald na de dood
Jan Goyart smolleners zoen molenaar Udenhout Berkel 1559 doodschuld betaald na de dood
Ariken dochter Robbrecht Lambrechts – Udenhout Berkel 1559 doodschuld betaald na de dood
Lysbeth Witlocx - Udenhout 1564 achterstallige doodschuld betaald na de dood
Lijsken uxor Merten Adriaen Mertenss. - Udenhout 1565 doodschuld betaald na de dood
Willem Herman Appels - Udenhout 1565 doodschuld betaald na de dood
Diricxken Jan Roeters dochter uxor Claes Willemss. - Udenhout 1565 doodschuld betaald na de dood
Jannen de Meyer in Udenhout meier Udenhout, Oisterwijk 1567 doodschuld betaald na de dood

Bronnen
* Anton Schuttelaars, Heren van de Raad. Bestuurlijk elite van 's-Hertogenbosch in de stedelijke samenleving 1500-1580 (Nijmegen University Press, 1998). Hoofdstuk 10: De Lieve Vrouwe Broederschap, pp. 366-411
* Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), Illustre lieve vrouwe broederschap (ILVB) in 's-Hertogenbosch, (1291) 1318 - 1993 (1998), invnrs. 9, 19, 116-146, 164, 174, 334-340, 417-421, 428.
* Informatieblad Illustre Lieve Vrouwe Broederschap (november 2009)
http://www.bhic.nl/data/docs/onderzoeksgereedschap/infoblad%20ilvb.pdf (laatst geopend op 31 oktober 2010)
* Website van het BHIC, pagina met zoekinterface naar de leden van de broederschap tot 1620: http://www.bhic.nl/index.php?id=11885 (laatst geopend op 12 december 2010)
* Website van het BHIC. pagina met zoekinterface naar gescande archiefstukken o.a. de rekeningen van de ILVB: http://www.bhic.nl/index.php?id=11886 (laatst geopend op 12 december 2010)

De ijzergieterij in Jeruzalem: een sterk staaltje hergebruik

2026-06-21T14:32:58.884+02:00

De ijzergieterij van Jérôme van Dun
Jérôme van Dun is geboren in Tilburg op 17 maart 1873 als zoon van de smid Franciscus Hubertus van Dun en Bernardine Johanna van Riel. Jérôme was metaalgieter van beroep en vertrok in oktober 1894 naar Düsseldorf, net over de grens in Duitsland, waarschijnlijk om zich verder in zijn vak te bekwamen. Hij komt terug naar Tilburg in september 1899 vanuit Wenen in Oostenrijk.
In augustus 1900 vraagt Jerôme van Dun vergunning aan om “eener ijzer en metaalgieterij met stoom gedreven” op te richten. Dit bedrijfspand ligt aan “den weg naar Koningshoeven, kadastraal bekend onder B 3404”. In werkelijkheid ligt het pand een stukje van de weg af in een stukje niemandsland.
Op 5 september 1900 verkrijgt hij de toestemming om het pand te bouwen en in te richten.
Ruim zes jaar later, op 22 februari 1907, is het faillissement uitgesproken.
Op 1 mei 1905 overlijdt zijn vader en op 2 mei overlijdt zijn moeder. Mogelijk was dit de aanleiding voor het faillissement.

Na zijn faillissement vertrekt hij in februari 1908 uit Tilburg en reist terug naar Nederlands Oost-Indië. Hij trouwt op 17 oktober 1908 in Tilburg met Johanna Petronella Cornelia Maria van Roessel. Ten tijde van zijn huwelijk is hij onderopzichter bij de werkplaats der Staatsspoorwegen en woont hij in Madioen in Oost-Indië (huidige Madiun op Java).
De zwager van Jérôme van Dun, Jan van Roessel, vertegenwoordigt hem bij zijn huwelijk en ondertekent namens de bruidegom de huwelijksakte.

Briefhoofd van de firma Jérôme van Dun & Co, ijzer-, koper- en metaalgieterij uit 1906.

Op het briefhoofd staan twee afbeeldingen van de ijzergieterij die nu nog steeds te vinden is aan de Havendijk. (Fotonummer 060000)

Jérôme en Johanna krijgen twee kinderen die beiden in Madiun zijn geboren, Willem Franciscus (20-1-1910) en Bernardina Catharina (13-3-1914).
Het gezin keert op 9 december 1919 terug naar Tilburg vanuit Bandung (West-Java). Ze gaan snel door naar Amsterdam op 28 februari 1920 en naar andere gemeenten.
Jérôme overlijdt kort na de bevrijding van Nederland op 22 mei 1945 in Rotterdam.
Johanna van Roessel overlijdt op 17 juni 1957 in Den Haag.

Afbeeldingen van beide zijden van de ijzergieterij die Jerome van Dun liet bouwen bij de Hoevenseweg.

In januari 1912 wordt de NV Tilburgsche Verzinkerij opgericht door directeur J. van Zantbeek. Dit bedrijf bestaat uit een verzinkerij, een smederij en een plaatwerkerij.

Aanvankelijk is dit bedrijf gevestigd aan de Nieuwstraat.
In 1913 zijn de vergunningen aangevraagd voor het oude pand van Jerome van Dun aan de Hoevenseweg. Dat nieuwe bedrijf was eveneens geen lang leven beschoren want dat sluit de deuren in 1920.

De IJzergieterij in ca. 1920, voor de ingebruikname als noodkerk.

Boven de ingang is nog zichtbaar en leesbaar “verzinkerij”. (Fotonummer 044496)

Kort daarna wordt het plan gemaakt om een zijkanaal aan het Wilhelminakanaal aan te leggen. In 1921 is dat werk aanbesteed en op 4 april 1923 is de haven in gebruik genomen. Dat betekende voor de voormalige ijzergieterij dat het een kanaal voor de deur krijgt, maar blijkbaar levert dat geen nieuwe gegadigden voor de bedrijfsruimte op.

Na de aanleg van de zijarm van het Wilhelminakanaal ten behoeve van de Piushaven, ligt de

ijzergieterij aan de zuidkant van de havenarm, achter de draaibrug en achter de pastorie uit ca 1921.

(Fotonummer 000718)

Uit de tijd dat het pand niet in gebruik was zijn enkele interieurfoto's bewaard gebleven.

Het interieur van de ijzergieterij en verzinkerij ca 1920. (Fotonummers 044499 en 044500)

Als je de interieurfoto's bekijkt van de noodkerk kun je zien hoeveel werk er verzet is om het gebouw voor de kerkdienst geschikt te maken. Het duurt tot 1921 voordat deze kerk, vernoemd naar Onze Lieve Vrouw van Lourdes, in gebruik komt. De kerkwijding vindt plaats in oktober 1922 en het gebouw blijft meer dan 40 jaar dienst doen als kerk.

Een fraai staaltje hergebruik!

Links de pastorie uit omstreeks 1921. Aan het eind van de draaibrug een triomfboog met de datum van ingebruikname van de noodkerk: 23 oktober 1922. Nu is de pastorie een restaurant en B&B Villa Pastorie en nu als Villa La Vida. (Fotonummer 044495)

Versieringen bij de in gebruikname van de noodkerk in 1922 aan de havenarm.

De nieuw gebouwde ingang van de noodkerk is zichtbaar door de ereboog.

Fotonummer 044502

In 1920 is de nieuwe parochie van O.L.V. van Lourdes gesticht. Het was een kleine parochie omdat er in 1922 aanvankelijk weinig huizen in de parochie staan.
De wereldwijde economische crisis gedurende de jaren 30 van de 20ste eeuw na de ineenstorting van de beurs in 1929 en de daaropvolgende Tweede Wereldoorlog zorgen ervoor dat de nieuwbouw plannen tot eind jaren 40 zijn uitgesteld.
Pas na de oorlog groeit het aantal woningen en daarmee ook het aantal parochianen. Dat zal er mede de oorzaak van zijn geweest dat de noodkerk zo lang dienst heeft gedaan.

Interieur van de noodkerk met gebrandschilderde ramen boven het altaar. 1925 (Fotonummer 049539)

Interieur van de noodkerk tijdens de mis ter gelegenheid van de priesterwijding van Chrysostomus de Bont.

April 1964. (Fotonummer 1237_008_549-2_005)

Interieur van de noodkerk, hoofdaltaar en verder interieur. ca. 1935. (Fotonummer 000720)

In 1965 komt een mooie, spiksplinter nieuwe kerk die het na-oorlogse elan sterk weergaf. Het was een modern en fotogeniek gebouw gebouwd door architect Jos Schijvens.

Door het opengewerkte dak van de kerk van Onze Lieve Vrouw van Lourdes is de losstaande kerktoren

zichtbaar die er nog steeds staat. Foto uit ca. 2007. (Fotonummer 025998)

De gloednieuwe Lourdeskerk in 1966.

De wijk Jeruzalem, die pas na de oorlog is gebouwd, is bij deze parochie gevoegd. Veel inwoners van Jeruzalem hebben gebruik gemaakt van de kerk. In 1998 is de laatste kerkdienst gehouden in deze kerk.

Villa La Vida, hier nog vermomd als Villa Pastorie, in Corona-tijd. 2020. (Fotonummer 17280340)

De pastorie van deze voormalige kerk staat er nog steeds op de hoek van de Havendijk en de Hoevenseweg. Het gebouw is ca 1921 ontworpen door architect Jos Donders. Na het opheffen van de parochie is de pastorie in 2012 omgebouwd tot restaurant Villa Pastorie en een paar jaar later als Villa La Vida doorgegaan.

Maar daarmee heeft de voormalige ijzergieterij niet de laatste gedaantewisseling ondergaan. In 1979 opent in dit pand de eerste Jumbo supermarkt in Nederland.

De winkel sloot de deuren op 16 november 2011. (Fotonummer 025986 ca. 1981)

De Jumbo supermarkt in 2002. (Fotonummer 39947)

Na sluiting van de supermarkt in 2011 staat het gebouw weer enkele jaren leeg tot er eind september 2015 achttien “loftwoningen” woeden gebouwd in de voormalige ijzergieterij. Het gebouw krijgt daarmee een woonfunctie en maakt deel uit van de wijk Nieuw Jeruzalem.
Het is voorlopig de laatste verandering en functiewijziging van het pand van Jérôme van Dun. Wie weet wat de toekomst nog in petto heeft.

Gebruikte bronnen:
Alle foto's afkomstig uit de collectie van Regionaal Archief Tilburg.

Artikel van Gerard Steijns in https://historietilburg.nl/wp-content/uploads/Jaargang-18-2000-nummer-3.pdf

bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Jumbo_Supermarkten

Nieuw Jeruzalem:

https://www.youtube.com/watch?v=JlSBex3YgoU

(begin van programma Gebruikte Stenen gaat over de ijzergieterij)

https://www.tilburgers.nl/ijzergieterij-piushaven-krijgt-nieuwe-bestemming/
https://vangisbergen.nl/project/ijzergieterij-tilburg/
https://planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0855.BSP2012002-e001/tb_NL.IMRO.0855.BSP2012002-e001_1.pdf

De naam Jeruzalem:
https://indebuurt.nl/tilburg/genieten-van/mysteries/mysterie-waarom-is-er-in-tilburg-een-buurt-met-de-naam-jeruzalem~114594/
https://www.tiwos.nl/tiwos_100_jaar/de-naam-jeruzalem

Zoenakten in Udenhout

2026-05-27T15:38:22.071+02:00

Meer geneijcht wesende tot bermherticheijt dan tot rigeur van Justicien

dach van soene

Een zoenakte is een bijzondere vorm van rechtspraak die al in de middeleeuwen

bestond. Het is een vorm van eigenrichting (zelf voor rechter spelen) die wel

gesanctioneerd diende te worden door het bevoegd gezag en/of de kerk.

Wat is een zoenakte?

Het woorddeel “zoen” in zoenakte staat voor verzoening. Een zoenakte is een akte waarin twee partijen zich met elkaar verzoenen. De partijen onderhandelen met elkaar om tot overeenstemming te komen en laten dat niet door de rechtbank van schepenen doen. Daarbij staat de schuldvraag niet ter discussie, die is heel duidelijk en beide partijen accepteren die ook. Het gaat er in dit geval alleen om dat er geen veroordeling plaatsvindt door de rechtbank.

In de meeste gevallen gaat het bij een zoenakte om moord en/of doodslag.

Waarschijnlijk is doodslag daarbij in veruit de meeste gevallen de misdaad. Er is iemand om het leven gekomen en de dader is bekend. In een gemeenschap, zeker als die klein is en als zowel slachtoffer als dader er deel van uitmaken, zijn (langdurige) familievetes een hinderlijk fenomeen. We kennen tot in onze tijd het begrip eerwraak. Dat is niet iets nieuws. Eerwraak kwam (en komt) ook in onze cultuur voor. Binnen een kleine gemeenschap zorgt dat voor ernstige ontwrichting. Een (ver)zoen(ing) was een probate oplossing voor dit probleem.

Wie zaten er aan tafel?

De zoenakten noemen in de meeste gevallen de hoofdpersonen die bij de onderhandelingen betrokken waren. Dat betrof in alle gevallen naaste familieleden van het slachtoffer en van de dader, vaders, broers en zwagers konden deel uitmaken van de onderhandelingspartij. Er was ook altijd een aantal “wijze mannen” bij, meestal een of meer priesters en leden van het lokale bestuur zoals schepenen of andere notabelen. Mannen met gezag, waarin alle partijen vertrouwen hadden.

Uiteindelijk kwam de uitslag van de onderhandelingen tussen beide families en vrienden wel tot een papieren neerslag: de zoenakte. Daarin stond tot in detail beschreven wat beide partijen overeengekomen waren zodat iedereen wist waar de dader zich aan de te houden had. Handhaving van deze afspraken was geen probleem aangezien beide kanten zich er aan verbonden.

Veel voorkomende bepalingen in een zoenakte

Het belangrijkste onderdeel in een zoenakte was: hoe houd je de dader weg bij de familie van het slachtoffer. Daar waren verschillende afspraken voor mogelijk. Om te beginnen werd de dader vaak op bedevaart gestuurd. Dat kon variëren van een bedevaart in de buurt, ’s-Hertogenbosch of Boxtel, tot een bedevaart naar het verre buitenland, zoals Rome of Santiago de Compostella in Spanje. De dader moest bij terugkomst een bewijs overleggen dat hij daar ook daadwerkelijk geweest was. De bedevaart zorgde ervoor dat gedurende de eerste periode de dader en de familie van het slachtoffer elkaar niet tegen het lijf liepen wat mogelijk tot een geweldsuitbarsting kon leiden. Afspraken of niet, de menselijke emotie laat zich niet altijd leiden door ratio en een overeenkomst.

Schrijn van de Drie Koningen in de DOM van Keulen. Veel bedevaartgangers bezochten dit heiligdom

Als de dader weer terug kwam in het dorp of niet op bedevaart hoefde waren er nog andere afspraken die het ontmoeten van de familie van het slachtoffer reguleerden.

De dader werd de toegang tot bepaalde of alle herbergen ontzegd. In die openbare plaatsen kwam de dorpsgemeenschap elkaar natuurlijk het meest tegen. Als de dader in de herberg aanwezig was moest hij die verlaten als de familie en/of vrienden van het slachtoffer die herberg wilden betreden. Zag hij dat de familie en vrienden van het slachtoffer in een herberg aanwezig waren dan mocht de dader die herberg niet betreden.

Er is vaak sprake van een geldelijke vergoeding. De (familie van de) dader draait op voor de kosten van de begrafenis met alles wat daarbij van toepassing kon zijn: de begrafenis zelf, de kist, de kaarsen, de etenswaren e.d. Soms is er een geldelijke vergoeding voor het berokkende leed, dat wat wij nu smartengeld noemen. Dat komt echter niet zo vaak voor. De (familie van de) dader moet regelmatig een offer brengen in de kerk of kapel binnen het dorp. Vaak is dat eenmalig.

Voorbeelden van zoenakten in Oisterwijk en Udenhout

In 1499 komt Willem Goescalcksz te overlijden door een ongeval veroorzaakt door Wouter Goijaert Jan Goijaerts en Goossen Gerit Verhoeven. Er volgt overleg door vertegenwoordigers van beide families en die besluiten o.a. dat Wouter een bedevaart moet houden naar Rome, naar de kerk van sinte Peters ende Pauwels en hij moet in de kerk van sint Jans latranen een misse hoeren en op zijn knieën de heilige trap op te cruyppen in het Lateraans paleis. Van dat alles moet hij rekenschap afleggen en bewijs overleggen bij terugkomst.

Goossen Gerit Verhoeven wordt een andere kant opgestuurd. Zijn bedevaart gaat naar Bad Wilsnack in Brandenburg in Noord-Duitsland. Sinds het eind van de 14de eeuw is die plaats een bedevaartsoord vanwege de bloedhosties die zich daar bevinden. Daarna moet Goossen ook nog naar Keulen gaan, waarschijnlijk naar het graf van de drie koningen in de dom van Keulen. Bij terugkomst mochten beide bedevaartgangers 14 dagen in het dorp blijven om verantwoording af te leggen over hun bedevaart. Daarna moeten zij weer vertrekken en mogen niet in Oisterwijk, Haaren en Diessen komen. Enkele weken per jaar mogen zij wel thuis komen om te helpen bij de oogst en werkzaamheden op de boerderij. Voor het overige moeten zij de familie van het slachtoffer vermijden in herbergen.

Beide daders moeten 120 gulden betalen aan de familie van de overledene.

[bronnen: Schepenbank Oisterwijk 204, 9v (22 februari1499) en 12v (4 maart 1499)

http://nl.wikipedia.org/wiki/Heilig_Bloedkerk_(Bad_Wilsnack)

http://www.dbnl.org/tekst/_bie001196801_01/_bie001196801_01_0001.php

http://nl.wikipedia.org/wiki/Heilige_Trap]

paeijsmakers

Paeysmakers in 1499

In 1498 of 1499 overleed Jan Henric Vendics door de handen van Amelis Claes Truyen en Michiel natuurlijke zoon van Denys Wouters. De betrokken families kiezen uit hun midden paeysmakers (“vredemakers”) en gaan rond de tafel zitten. Er zit ook een priester bij het overleg, heer Jan Appels, voor de familie van de overledene. Jan Henric Vendics en zijn familie woonden waarschijnlijk in Udenhout of in Berkel. De familie had in ieder geval ook bezittingen in Udenhout.

Als eerste krijgen de daders de opdracht om driee tortysen te maken, dat zijn kaarsen, met een waarde van een horensgulden, voor het zieleheil van de overledene. Zij moeten ook geld betalen om een kruis te plaatsen waar de familie van de overleden het wil plaatsen. De daders moeten samen drie bedevaarten doen, een naar Rome naar de Sint Pieter, een naar het heilige bloed van Wilsenaken (Bad Wilsnack in Noord-Duitsland) en naar de Drie koningen in de dom van Keulen. Zij mogen deze bedevaarten ook door iemand anders laten doen of een van hen mag dat doen. Er moet bewijs geleverd worden van het volbrengen van alle bedevaarten.

Heilig Bloedschrijn geopend in de St. Nicolaaskerk

De daders mogen drie jaar lang niet in Udenhout, Berkel, Oisterwijk en Enschot komen en zij mogen niet wonen in Udenhout, Berkel en Enschot, zolang de vader van de overledene, Hendrick Vendijck en zijn zoon Marcelis, broer van de overledene, nog leven.

De beide daders mogen niet in herbergen komen waar Henric Vendijcs en zijn zoon Marcelis aanwezig zijn en als zij als eerste in de herberg zijn gekomen, moeten ze weggaan als vader en zoon Vendijcs daar binnen komen. Tot slot moeten de daders en hun vrienden 60 gulden betalen aan de familie van het slachtoffer. De eerder genoemde Marcelis is gewond geraakt in hetzelfde gevecht waarin zijn broer overleden is en krijgt daar 12 gulden voor betaald door de daders.

[Bron: Schepenbank Oisterwijk, inventarisnummer 204, f.11v en 13r, zoenakte 26 februari 1499]

Bermherticheijt in 1602

Op 3 mei 1602 doodt Gijsbert Stevens van Gemonden de vrouw van Adriaen Aert Thonissen, genaamd Cornelia, dochter van Jan Willems Verschueren. De familie van haar echtgenoot had meerdere landerijen in Udenhout in bezit op het Winkel en bij de Gommelsestraat. Deze zoenakte beschrijft heel gedetailleerd wat de dader moest doen aan publieke boetedoening.

Op 1 juni 1602 vindt er in de kerk van Oisterwijk sekeren dach van soene plaats waarbij o.a. heer Jan Roompot, priester en kapelaan in de kerk van Helvoirt, Jan Adriaens van Roij en Adriaen Peter Janssen aanwezig waren. Op 28 juni daaropvolgend vindt de bijeenkomst plaats waar schepenen van Oisterwijk de zoenakte opstellen in aanwezigheid van Adriaen Aert Thoniss, weduwnaar van de overleden Cornelia, Jan zijn zoon, mede uit naam van zijn broer Aerd en Jenneken en Adriana, zijn zusters. Zij vertegenwoordigen de naeste vrienden ende magen van bloets wegen van Cornelia. Tijdens de bijeenkomst van 1 juni zijn op voorspraak van de genoemde heren en goede mannen de vrienden van de overleden Cornelia meer geneijcht wesende tot bermherticheijt dan tot rigeur van Justicien. Dat houdt in dat zij den voirscreven misdadiger t voorscreven ongeval en nederslach om goidstwille ende vuijt gracien hebben vergheven. Zij schenken de dader vergiffenis, maar wel tegen een prijs:

1. De dader betaalt 6 karolus gulden voor 30 missen ten behoeve van de overledene in de kerk van Oisterwijk.

2. Hij betaalt twee karolus gulden voor reparatie van de kerk van Oisterwijk.

3. De dader moet in de kerk van Oisterwijk verschijnen bervoets ende bloots hooffs met een brandende wassen kersse van eenen ponde in sijne handen en hij moet tijdens de hoogmis voor het altaar van het heilige kruis midden in de kerk op zijn knieën vallen en bidden voor de ziel van de overledene.

4. na diezelfde hoogmis moet hij met de kaars naar het graf van de overledene gaan en daar, terwijl de vrienden van de overledene achter het graf staan, op zijn knieën vallen, zijn misdaad bekennen en voor God en de vrienden van de overleden om vergiffenis vragen.

5. Hij moet daar blijven alsoe in oot moedicheijt sitten tot dat hem oirloff sall wordden gegeven op te staen ende alsdan mette voirscreven kersse te gaen voirden altaer vanden Edele heijlige Sacramant om de kaars daar te offeren en te laten staan.

6. De dader moet op bedevaart naar het heijlich bloet tot Boxtel, op een zondag in zijn kleren met een wassen kersse in zijn handen en hij moet in het midden van de kerk voor het hoogen choir soe lange de hooch misse dueren sal zitten bidden om vergeving. De pastoor van Boxtel moet hem bewijs meegeven dat hij dit ook daadwerkelijk gedaan heeft.

7. De dader betaalt aan de weduwnaar en zijn gezin 50 karolus gulden voor de kosten van de uitvaart en begrafenis en nog 25 soenguldens binnen zes weken. De dader is echter zo arm dat hem die betaling wordt kwijtgescholden en in plaats daarvan moet hij 10 gulden betalen.

8. De dader mag 10 jaar lang niet in de vrijheid van Oisterwijk komen. Doet hij dat wel dan moet hij alsnog de volledige som die hem is kwijtgescholden betalen.

9. De dader moet te allen tijde de familie en vrienden van de overleden vuijt hennen oogen te gaen, in huizen, landerijen op straten en wegen, waar dan ook.

[Bron: Schepenbank Oisterwijk, inventarisnummer 297, f.50v, 28 juni 1602]

Nederslach in 1616

In 1608 doodde Adriaen sone Adriaen Adriaenss van Tilborch tijdens een ongevall ende nederslach Joost, de zoon van Lambert Robbert Leijnen. De families Leijnen (ook van de Plas en Robben genaamd) en Van Tilborch woonden op de grens van Berkel en Udenhout, deels in de Zeshoeven. Pas in 1616 wordt de zoenakte opgesteld. Waarom dat zo lang heeft geduurd is niet bekend. Voor de misdadiger spraken tijdens meerdere dagen van soenen o.a. Gerit Geritss van Broechoven en Adriaen zoon Adriaen Jan Aertssen. Uiteindelijk weken de gemaakte afspraken niet veel af van de andere beschreven zoenakte, met uitzondering van twee bepalingen.

1. De misdadiger wordt opgedragen te offeren voir Sinte Anthonis inde Capelle tot Berckel een wassen kerssen van eenen pondt.

2. Daarnaast moet hij twee karolus gulden betalen tot reparatie vande Altaer van sinte Anthonis aldaer.

Het altaar van Sint Anthonis was waarschijnlijk het altaar van het gilde van Sint Anthonis en Sint Sebastiaan. Mogelijk was de familie Leijnen actief lid bij het gilde en in ieder geval betrokken bij het onderhoud van de kapel.

[Bron: Schepenbank Oisterwijk, inventarisnummer 310, f.15, 1616]

Twee opmerkelijk zoenakten in Udenhout

Adriaen Cornelis Adriaen Berthens doodt in 1618 Jan Cornelis Adriaen Vermeer. Op 3 april 1618 is er overleg geweest onder leiding van heer Geldolphus van Rijckel, pastoor van de parochie Oisterwijk, met onder andere Aert Gerits van Broeckhoven en Willem Adriaen Brekelmans om te komen tot een verzoening.

Kapel gewijd aan St. Lambertus in Udenhout, gestaan bij het huidige kruispunt en gebouwd in 14798. Deze middeleeuwse kapel heeft tot 1788 daar gestaan en is toen vervangen door een achthoekige versie.

Op 4 mei 1618 verschijnen voor schepenen van Oisterwijk: Jenneke weduwe van de overledene, en met haar Cornelis Adriaens Vermeer vader van de overledene, Aert en Adriaen broers van de overledene, Wouter Joosten Vreijssen, Jan (Jacop?) zoon Peter Jan Joosten en Balthasar Adriaens, zwagers van de overledene. De bepalingen zijn grotendeels hetzelfde als eerder beschreven met een paar uitzonderingen:

- De dader wordt opgedragen om in de kerk van Oisterwijk of in de kapel van Udenhout, waar de vrienden van de overleden dat wensen, drie sielmisse te laten houden;

- De dader betaalt een godspenning van vier karolus gulden, de helft voor de kerk van Oisterwijk en de helft voor de cappelle van sinte Lamberts in Udenhoudt opte cruijstraete;

- Hij betaalt de onkosten die de chirurgijn heeft moeten maken om de overledene te bezoeken. Blijkbaar was het slachtoffer niet meteen overleden;

- Hij betaalt de weduwe en haar kinderen 400 karolus gulden in vastgestelde termijnen (in de marge staan de kwijtingen van die betalingen);

- De dader moet binnen zes weken zijn huidige woning in de cruijsstraete verlaten. In die straat wonen de meeste vrienden van de overledene. Hij mag de komende vijf jaar niet in Udenhout wonen en niet in Haaren. Hij mag alleen zijn schuur gebruiken tijdens de oogst, maar hij mag er verder niet werken of land bewerken;

- De misdadiger mag de komende vijf jaar niet ter kerke gaan in de capelle opte cruijstrate, maar wel in de parochiekerk van Oisterwijk en de kapel van Berkel of elders.

Later blijkt dat de dader niet is vertrokken uit zijn woning en daarom vindt er opnieuw overleg plaats dat op 23 oktober leidt tot een aanpassing van de zoen. De dader mag tot mei 1619 in zijn huis blijven wonen. Daarna moet hij vertrekken, maar dat mag ook een woning zijn in de Houtsche straat of in den Biezenmortel zijn.

[Bron: Schepenbank Oisterwijk, inventarisnummer 312, f. 39v, 65v en 82v, 1618]

Schepenen van Oisterwijk verklaren dat in het jaar 1649 seker ongeluck ende manslach heeft plaatsgevonden in de persoon van Jan Adriaen Cornelis Berthens, jongeman, door Jan zoon Adriaen van den Boer, jongeman. Deze eerste Jan is de zoon van Adriaan Cornelis Adriaan Bertens en Adriana Willem Brekelmans, gedoopt op 9 september 1627 in de kerk van Oisterwijk. De zoon dus van de persoon die in 1618 Jan Cornelis Adriaen Vermeer heeft gedood. Toch sprake van een late wraakactie? Dat wordt uit de documenten niet duidelijk. De beide families sluiten een zoen met de gebruikelijke voorwaarden.

[Bron: Schepenbank Oisterwijk, inventarisnummer 345, ff 33-34,14 februari 1651]

Tot slot

Deze bijzondere vorm van rechtspraak is eeuwenlang gebruikt. Wanneer de zoenakte uit zwang is geraakt heb ik niet kunnen achterhalen. Waarschijnlijk zijn de laatste zoenakten in de 17de eeuw opgemaakt.

[Dit artikel is eerder gepubliceerd in 2015 Sprokkels 13]

Lepels van verzet

2026-05-05T09:00:00.000+02:00

Ik ben in het bezit van drie lepels die zijn vervaardigd van zilveren munten uit de periode 1929 - 1940. Vermoedelijk heeft een van mijn grootouders deze lepels laten maken tijdens de oorlog, waarschijnlijk in 1941.

De drie lepels van verzet

Alle munten bevatten de afbeelding van koningin Wilhelmina die van 1918-1948 koningin van Nederland was. In de oorlogsjaren was het o.a. gebruik om van die munten voorwerpen te maken zoals deze lepels en lepeltjes. Dat deden mensen dan als een stille vorm van verzet tegen de Duitse bezetting.

De munten verloren daarmee wel hun gebruikswaarde, door bv. het soldeersel, maar ze waren nog wel van zilver en die waarde verminderde niet.

Lees meer over deze vorm van verzet

De lepels zouden van allebei mijn grootouders kunnen zijn. Het meest voor de hand liggende is dat het de ouders van mijn moeder zijn geweest die tot deze actie zijn overgegaan. Opa en oma de Nijs hadden een winkel in huishoudelijks artikelen (galanteriën). Aanvankelijk stond hun winkel in de Heuvelstraat op nr 79 maar op 1 juni 1937 verhuisde het gezin en de winkel naar de Nieuwlandstraat nr 58.

Rechts in het midden is de winkel te zien van De Nijs.

Mijn Opa en oma de Nijs, waarschijnlijk jaren '60

De drie lepels zijn samengesteld als volgt: de grootste lepel bevat een muntstuk van 2 1/2 gulden uit 1932 en een 1/2 gulden uit 1930. De middelste lepel bevat een muntstuk van 1 gulden met een van 25 cents uit 1940. Het kleinste exemplaar bevat een muntstuk van 1/2 gulden uit 1929 met een dubbeltje uit 1937

De oudste munt bij de lepels, een 1/2 gulden uit 1929.

Portret van koningin Wilhelmina op het kwartje.

De Spaanse griep in Udenhout

2026-04-27T10:00:00.005+02:00

De legendarische Spaanse griepepidemie brak uit tegen het eind van de Eerste Wereldoorlog. Het aantal slachtoffers overtrof het totaal aantal gestorven soldaten in de Eerste Wereldoorlog met afstand. De oorlog kostte ruim 9 miljoen militairen het leven, het aantal slachtoffers van de Spaanse griep schommelde wereldwijd tussen de 20 en 40 miljoen. De hele wereld was in de greep van deze razendsnelle verspreiding van de griep die grote bevolkingsgroepen ziek maakte. Daarmee was de impact van de Spaanse griep veel ernstiger dan die van de befaamde Zwarte Dood (de pest) in de 14de en volgende eeuwen. De snelheid waarmee de Spaanse griep om zich heen greep en slachtoffers eiste kende geen precedent. Sindsdien is er nooit meer een dergelijke epidemie uitgebroken.

Tilburgsche Courant van 25 juli 1918 over de Spaanse griep en de gevolgen
voor de opkomst van nieuwe lichting soldaten. De eerste wereldoorlog woedde nog.

Wat is de Spaanse griep?
Hoewel de epidemie wereldwijd bekend staat als de Spaanse griep is de ziekte niet in Spanje uitgebroken, maar zeer waarschijnlijk in een legerkamp in de Verenigde Staten. Vanwege de censuur met betrekking tot de oorlog en alles wat daar mee te maken had in de oorlogvoerende landen, kwamen de eerste meldingen van deze epidemie uit Spanje. Spanje nam geen deel aan de oorlog, net als Nederland, en daardoor was de berichtgeving daar niet aan censuur onderhevig.

In maart 1918 brak de epidemie uit op de militaire basis Fort Funston in Kansas en verspreidde zich over meerdere bases. Toen de troepenzendingen vanuit de Verenigde Staten op gang kwamen, verspreidde de ziekte zich in rap tempo in Azië en - wat later - in Europa. Aanvankelijk was het een gewoon griepvirus dat snel om zich heen greep. Er zijn twee golven van de epidemie zichtbaar. De eerste golf was in het voorjaar en die eiste nauwelijks slachtoffers. Toen de tweede golf in Spanje slachtoffers begon te eisen en zich sterk uitbreidde kwam de berichtgeving op gang en kreeg de ziekte zijn naam. In augustus 1918 was de helft van de Amerikaanse soldaten ziek van de griep. 43.000 van hen overleden in Europa. Bijna net zoveel als de 50.000 die aan het front stierven tijdens de oorlog. Ook de andere legerkorpsen kenden veel zieken en slachtoffers. De invloed van vier jaar oorlog op de kwaliteit en de hoeveelheid van het voedsel en het opeengepakt zitten van de soldaten in kazernes, legerkampen en aan het front, speelde zeker een rol.

De griep kon op twee manieren verlopen. In het eerste geval begon de ziekte als een gewone griep met de bekende symptomen: rillingen, hoesten, hoge koorts, keel- en spierpijn. Maar na vier of vijf dagen kregen patiënten longontsteking die onbehandelbaar was en waaraan ze vaak overleden. In het tweede geval werden de patiënten direct doodziek. De longen liepen vol met vloeistof en konden daardoor niet genoeg zuurstof opnemen. Ademhalen werd steeds moeilijker en het zuurstofgebrek kleurde het bloed, het gezicht en de lippen donkerblauw. Na een paar dagen, soms al binnen een paar uur, overleed de patiënt. Eigenlijk was het een verdrinking.
Vandaar dat verschrikkelijke verhalen de ronde deden over de griep en menigeen zich afvroeg of het wel om griep ging.

De Spaanse griep in Nederland en Tilburg
Hoewel Nederland neutraal was en hier geen buitenlandse troepen kwamen, stak de griep er toch relatief snel de kop op. De Nieuwe Tilburgsche Courant berichtte in de editie van 4 juni 1918 over de ziekte in Spanje. Het artikel beschreef dat de ziekte na vier of vijf dagen voorbij was. Er was al wel sprake van slachtoffers. In juli schreef de krant over het uitbreken van de ziekte in Berlijn, Parijs en London. De eerste griepslachtoffers in Nederland waren arbeiders uit het oosten van het land die werkten in de industrie in het Duitse Ruhrgebied.

De epidemie situeerde zich vooral rondom de legerkampen in Nederland. Later kwamen er steeds meer meldingen van burgerslachtoffers. Op 31 juli meldde de krant dat er nog geen militaire slachtoffers waren gevallen. Er werden langzaamaan maatregelen afgekondigd om de griepuitbraak te beperken. Er kwam een verzoek om kermissen niet door te laten gaan en scholen te sluiten.

In augustus meldden de Tilburgse kranten dat het hoogtepunt van de epidemie was
bereikt en het aantal militaire slachtoffers terugliep. Onder burgerbevolking nam het aantal nog toe. De eerste sterfgevallen kregen aandacht in de krant, waaronder ook een Tilburgse militair. Op 24 augustus schreef de krant dat de examens van de Rijks HBS werden uitgesteld. Daarna stopte de berichtgeving. Het bleek de spreekwoordelijke stilte voor de storm te zijn.

Op 19 september 1918 verscheen de melding van een nieuwe uitbraak van de griep in Spanje. Daarna explodeerde de epidemie ook in Nederland. Een voortdurende stroom van berichten over scholen die gesloten werden en openbare bijeenkomsten die werden verboden, kwam op gang. Er kwamen nu ook berichten over longontsteking. De Spaanse griep pleegde een grote aanslag op de ademhalingsorganen en het ontstaan van longontsteking als gevolg van de griep kwam op grote schaal voor. Veel mensen overleden aan de longontsteking die de griep opvolgde. De krant berichtte nu dagelijks over het aantal sterfgevallen in de stad als gevolg van de Spaanse griep. Er verschenen overzichten met vergelijkingen met andere jaren. In de laatste week van oktober en de eerste drie weken van november 1917 overleden zeventig Tilburgers. In dezelfde maand in 1918 waren dat er 324, bijna vijfmaal zoveel. Het gezag greep in. Op 31 oktober werden de bioscopen gesloten en mochten er geen andere bijeenkomsten meer gehouden worden. Op dezelfde dag stonden er ook adviezen in de krant om de griep te

voorkomen. Vooral frisse lucht was een aanrader. Maar wat ook hielp: Vergeet uw biechtvader niet. Een gerust geweten is een goed middel ook om het lichaam te sterken.

Een week later, op 8 november, moesten deken en pastoors van Tilburg ingrijpen en de kerkgangers met griepgevallen in het gezin of in hun omgeving verzoeken niet meer ter kerke te gaan. Bovendien kortten ze de kerkdiensten in. Een dag later werden op verzoek van de burgemeester alle scholen gesloten. Naast de Spaanse griep heersten ook mazelen, kink- en slijmhoest. Het was ernst. Op 2 december gingen de scholen weer open en op 14 december meldde de krant dat de griep over zijn hoogtepunt heen was. Nog steeds waren er veel mensen ziek, maar het aantal nam af. De bioscopen en andere publieke gelegenheden mochten weer open en het openbare leven nam weer langzaam zijn normale ritme aan.

Uiteindelijk stierven er ongeveer 60.000 Nederlanders aan de Spaanse griep, 22.000 aan de griep zelf en 38.000 aan de longontsteking die daarvan het gevolg kon zijn.

De Spaanse griep in Udenhout

Henricus van Heeswijk was
burgemeester van 1900 tot 1920.

Uiteraard bleef ook Udenhout niet verschoond van de Spaanse griep. Over het verloop van de ziekte in Udenhout is het een en ander bekend.

Gealarmeerd door dr. J.L.

Lobach schreef burgemeester Van Heeswijk op

7 november 1918 aan de diverse bijzondere scholen in Udenhout dat hij er op aandrong de scholen voorlopig te sluiten. “De zich ter plaatse sterk uitbreidende Spaansche griep...” noodzaakte hem daartoe. Niet alleen de leerlingen waren ziek, maar ook veel leden van het onderwijzend personeel.
Op 8 november schreef pastoor Van Eijl “deed de zoogenaamde Spaansche griep haar intocht in Udenhout en maakte (vooral in Biezenmortel) spoedig 10 a 12 slachtoffers, behalve nog verschillende kinderen.”

Pastoor van Eijl was
pastoor van 1903 tot 1939.

Vijf dagen later schreef de burgemeester naar de commissaris van de Koningin en vroeg om tijdelijk meer geneeskundige hulp vanwege “het enorme aantal ziektegevallen die zich momenteel binnen deze gemeente voordoen”. Dr. Lobach stond er helemaal alleen voor in deze epidemie. Bovendien was er sprake van twee gevallen van febris typhoida (buiktyfus) waaraan één patiënt al was overleden. Die gevallen vonden plaats bij de zusters van Sint-Felix. De overledene betrof Adriana Giebels, zuster Theophile, die op 11 november 1918 het leven liet. Hoewel een begrafenis niet binnen 36 uur mocht plaatsvinden verzocht dokter Lobach vanwege de ziekte en het besmettingsgevaar het lijk wel binnen 36 uur te begraven. Burgemeester Van Heeswijk was verplicht deze ziekte te melden bij de gezondheidscommissie in Oisterwijk en bij de hoofdinspecteur van gezondheid in Noord-Brabant. In de brief naar de gezondheidscommissie schreef hij: “De alhier heerschende Spaansche griep neemt in kwaadaardigheid toe, vele sterfgevallen doen zich de laatste dagen voor.“

De Udenhoutse slachtoffers

In het archief van het Udenhoutse gemeentebestuur zijn de overlijdensverklaringen

bewaard uit de periode van de Spaanse griep. Dat maakt het heel eenvoudig om het

aantal slachtoffers te achterhalen. Verderop in dit artikel volgt een volledige lijst van

slachtoffers.

Op 29 oktober overlijdt Elizabeth van der Steen. Zij is dan negen jaar oud. Als overlijdensoorzaak wordt griep (influenza) op de overlijdensverklaring ingevuld door

Dr. Lobach. Ondanks het feit dat er geen Spaanse griep staat ingevuld beschouw ik haar als het eerste slachtoffer van de Spaanse griep in Udenhout. Vervolgens blijft het een week rustig, maar op 6 november is het volgende slachtoffer te betreuren:

Jan van Rijn. Hij is 32 jaar. Dan volgt op 7 november de eenjarige Lucia van den Bersselaar. Er volgen dan nog twaalf andere slachtoffers in november. Op 26 november overlijdt de laatste: Henrica Timmermans, zes jaar oud.

In de tussenliggende periode zijn er twee gezinnen die elk twee slachtoffers te

betreuren hebben. Op 11 en 13 november overlijden de zusjes Christina en

Francisca van Antwerpen, een tweeling van 3 jaar oud. Het gezin was naar Udenhout gekomen op 1 februari 1918 vanuit Berkel. Op 6 februari 1919 vertrokken de ouders terug naar Berkel met hun enige nog levende kind. Op 11 november overlijdt ook Hendrikus Verhoeven, 58 jaar en zes dagen later zijn dochter Johanna, 26 jaar oud.

Josephus Lobach was
huisarts van 1908 tot 1945.

In Udenhout overlijden relatief veel jonge kinderen aan de Spaanse griep. Het opvallende aan de Spaanse griep was vooral dat het de adolescenten trof, een groep tussen 20 en 40 die normaliter bij griepuitbraken het minste risico liep. Dan vielen de slachtoffers onder de ouderen of de jonge kinderen. Udenhout was in dit geval een uitzondering aangezien van de vijftien slachtoffers er zeven jonger waren dan 10 jaar. Twee waren er ouder dan 45. De leeftijd van de overige zes slachtoffers varieerde van 17 tot 32 jaar.In 1917 lag het sterftecijfer in Udenhout al beduidend hoger dan de jaren daarvoor. Ik heb daar geen bijzondere reden voor kunnen vinden. Er overleden in dat jaar 86 personen, tegen 53, 60 en 56 in de drie voorafgaande oorlogsjaren. Dat is een behoorlijke stijging.

De gemeenteverslagen maken geen melding van bijzondere

gebeurtenissen, waardoor het sterftecijfer 50% was toegenomen. In 1918 bedraagt

het aantal overledenen 88. Het is opvallend dat in 1917 de verdeling van de

sterfgevallen redelijk verspreid is over het jaar, met een uitschieter in maart van 13.

In 1918 zit het venijn in de staart van het jaar met 25 sterfgevallen in november en 11

in december. Na 1918 daalt het sterftecijfer naar 75 in 1919 en 73 in 1920.

Er zijn ook opvallend veel gevallen van longontsteking in dezelfde periode. Terwijl er

in andere jaren twee of drie gevallen van longontsteking zijn door het jaar heen,

vallen er tussen 28 oktober en 7 december 1918 vier heel jonge slachtoffers door die

aandoening. Mogelijk ligt bij deze sterfgevallen ook een relatie met de Spaanse

griepepidemie. Op 15 en 31 januari 1919 zijn er ook nog twee overledenen door

longontsteking.

Als de wapenstilstand op 11 november 1918 wordt getekend heerst de Spaanse

griep in al zijn hevigheid.

Zo ging de herwonnen Europese vrede gepaard met een ongekende en dodelijke

epidemie die in het neutrale Nederland ook hard toesloeg. Udenhout deelde in het

leed.

Lijst van overleden aan de Spaanse griep in Udenhout

1. 29 oktober 1918 - Elizabeth van der Steen - influenza - 9 jaar – ouders Wouther

van der Steen en Francisca Heessels

2. 6 november 1918 - Jan (Johannes Gerardus) van Rijn - Spaanse griep - 32 jaar

– geboren in Den Haag - wonende te Tilburg – ouders Jacobus Johannes van

Rijn en Anna Maria Teijertag

3. 7 november 1918 - Lucia van den Bersselaar - Spaanse griep - 1 jaar – ouders

Jan van den Bersselaar en Wilhelmina de Jong

4. 11 november 1918 - Christina van Antwerpen – Spaanse griep – geboren te

Berkel – 3 jaar – ouders Marinus van Antwerpen en Johanna Maria van Esch

5. 11 november 1918 - Hendrikus Verhoeven - Spaanse griep - 58 jaar – gehuwd

met Johanna Vugts - geboren te Oisterwijk – ouders Nicolaas Verhoeven en

Johanna de Bever

6. 11 november 1918 - Petronella van de Laak - Spaanse griep - 19 jaar – ouders

Frans van de Laak en Cornelia Witlox

7. 13 november 1918 - Antonius Brekelmans - Spaanse griep - 24 jaar – ouders

Adriaan Brekelmans en Adriana van Dun

8. 13 november 1918 - Cisca (Francisca) van Antwerpen - Spaanse griep -

geboren te Berkel - 3 jaar – ouders Marinus en Johanna Maria van Esch

9. 15 november 1918 - Adriana (Maria) Brekelmans - Spaanse griep - 17 jaar -

geboren te Berkel – ouders Johannes Brekelmans en Johanna Mutsaerds

10. 17 november 1918 - Johanna Verhoeven - Spaanse griep - 26 jaar – ouders

Hendrikus Verhoeven en Johanna Vugts

11. 17 november 1918 - Cornelis van Loon - Spaanse griep - 48 jaar - geboren te

Nieuwkuik – ouders Willem van Loon en Clasina van Zon

12. 20 november 1918 - Franciscus van Roessel - Spaanse griep - 29 jaar – ouders

Jacobus van Roessel en Adriana Bertens

Overlijdensverklaring Frans van Roessel

Frans van Roessel, slachtoffer van de Spaanse Griep

13. 21 november 1918 - Hendrika (Maria Josephina) Vercammen - Spaanse griep -

24 jaar – ouders Cornelis Vercammen en Johanna van de Pas

14. 23 november 1918 - Wilhemina Adriana Smolders - Spaanse griep - 1,5 jaar –

ouders Willem Smolders en Johanna Denissen

15. 24 november 1918 - Johannes Mathijssen - Spaanse griep - 1,5 jaar – ouders

Marinus Mathijssen en Cornelia Hamers

16. 26 november 1918 - Hendrika Timmermans - Spaanse griep - 6 jaar – ouders

Petrus Timmermans en Gerarda Vermolen

Overleden aan longontsteking in dezelfde periode

17. 28 oktober 1918 - Johannes Marinus Denissen - 21 maanden – ouders

Johannes Denissen en Anna Gerarda van Diessen

18. 15 november 1918 - Johanna van Heel - 1 jaar – ouders Jan van Heel en

Antonia van Os

19. 22 november 1918 - Theodora van Amelsfoort - 11 maanden – ouders Johannes van Amelsfoort en Anna Boons

20. 7 december 1918 - Adrianus Vermeulen - 4 maanden – ouders Petrus Vermeulen en Anna Vercammen

Genoemde personen 5, 9, 10, 14, 16 en 20 woonden in Biezenmortel. De andere

veertien in Udenhout.

Vader Henricus Verhoeven en dochter Johanna Verhoeven overleden beiden binnen eé'n week ten gevolge van de Spaanse Griep.

Gebruikte bronnen

Regionaal Archief Tilburg

865. Archief gemeentebestuur van Udenhout, 1814-1925. Inventarisnummers: 181 Register van uitgaande brieven van de Burgemeester, 20 september 1917 - 31 januari 1921; 325 Overlijdensverklaringen 1900 – 1925; 887 Stukken betreffende de hulp aan Belgische vluchtelingen en buitenlandse kinderen, 1914 -1918 en 920 (Ambtenaar) van de Burgerlijke Stand van de gemeente Udenhout, 1811-1950, overlijdensregisters 1914, 1915, 1916, 1917, 1919 (via website www.regionaalarchieftilburg.nl).

Parochiearchief van de Johannes XXIII-parochie

Memoriaal van pastoor Van Eijl.

Websites

(laatst geraadpleegd op 10 juni 2014)

http://nl.wikipedia.org/wiki/Spaanse_griep

http://nl.wikipedia.org/wiki/Eerste_Wereldoorlog

http://griep.blog.nl/spaanse-griep/2006/09/13/het_monster_van_1918

http://www.wereldoorlog1418.nl/spaanse griep/

http://www.w8.nl/spgriep.htm

http://kranten.delpher.nl/ krantenberichten Tilburgsche Courant en Nieuwe Tilburgsche Courant

[Dit artikel is eerder verschenen in Sprokkels 15, Jaarboek van Heemcentrum 't Schoor Udenhout/Biezenmortel pp. 11-17]

Tilburgs echtpaar bestierde een Franse kostschool

2026-04-05T12:20:00.032+02:00

Een Franse school was een type vervolgonderwijs na de gewone dorpsschool. In het dorp Tilburg met een dominante aanwezigheid van de textielnijverheid was een Franse (kost)school geen overbodige luxe. In dat onderwijs was er ruimte voor het leren van een vreemde taal, meestal het Frans. Dat was in die tijd een belangrijke taal. Er was veel handel met de zuidelijke Nederlanden, hedendaags België, waar zeker de bovenklasse Frans sprak en gebruikte. Hetzelfde geldt uiteraard voor Frankrijk. Dat waren allebei belangrijke handelsnaties.

Het huis de Ster met trapgevel (fofot uit 1906).
Gebouwd in 1624 volgens de muurankers en afgebroken in 1914.

Los van een tweede taal leerden de scholieren/studenten ook handelsrekenen en boekhouden. Een onmisbaar stuk scholing als je de handel in ging. De laag van de bevolking waar de leerlingen uit komen heeft geld en is in staat een Franse (kost)school te betalen. Als voobereiding op een bestaan in de textielnijverheid was dat relevant. Een dergelijke school kan leerlingen van buiten Tilburg aantrekken en dat vergrootte het aantal potentiële leerlingen.

De welvaart in een plaats was een belangrijke factor om een Franse school tot een succes te maken. Ik heb geen idee hoe duur het was om aan een Franse school te leren maar goedkoop zal het niet geweest zijn. Zeker niet als het kind in de kost was bij de kostschoolhouder. De ouders moesten het schoolgeld zelf betalen, het dorp sprong niet bij.

Dat er in Tilburg wel voorturend sprake was van een Frans school sinds het begin van de 18de eeuw is niet vreemd. Hier is de textielnijverheid en -handel een belangrijk onderdeel van het economisch leven dus onderwijs dat hierbij aansloot was noodzakelijk voor de continuïteit van de ondernemingen.

Er is uit de 17de eeuw al een verzoekschrift bekend van Joannes van der Hammen. Hij dient op enig moment een verzoekschrift in waarin hij aan het dorpsbestuur vraagt om aangesteld te worden als frans kostschoolmeester. Dat verzoek is niet gedateerd maar Joannes vander Hammen is geboren omstreekts 1619 en is begraven in Tilburg op 3 mei 1675, dus zal het verzoek rond 1670 zijn ingediend.

Johannes vande Hammen schrijft in zijn verzoekschrift aan het dorpsbestuur dat hij wil oprichten een wel gereguleerde fransche schoole voor knechtkens ende meijskens omme haer niet alleen de tale promptelijck te doen leeren, maer oock voor de knechtkens het cijfferen en Italjaens boeckhouden ende voor de dochters het hantwerck van naijen spelden wercken, breijen en wat daer aen meer soude mogen vereijscht worden.

Hij wil ook de kinderen soo in de geheele als in de halve kost aen te nemen (…) met goede accomodatie, gelijck alle de liefhebbers oculaerlijck sullen konnen sien.

Er is verder niet bekend over of deze franse kostschool ook daadwerkelijk heeft bestaan.

Adriaan van Iersel en Arnolda Ingenhousz leiden volgens hun verzoekschrift uit 1726 al meer dan 20 jaar een Franse kostschool in Tilburg. De jongens leren Frans lezen en schrijven en de meisjes leren handwerken, zonder onderscheid van geloof. Er komen ook kinderen van buiten Tilburg die bij hen in de kost komen. Op die manier hebben ze een bestaan opgebouwd en veel kinderen onderwijs gegeven. De school is blijkbaar succesvol geweest anders blijft die geen 20 jaar bestaan. Zij vragen in dit verzoekschrift om hun school te authoriseren en permitteren.

Gezien hun tolerante houding tegenover het protestantse geloof kreeg de Frans school van Van Iersel en Ingehousz in oktober 1726 de gevraagde autorisatie.

Handtekeningen van Adriaen van Ierssel en Arnolda Ingenhousz

Schoolmeester Van Swanenberg maakt bezwaar tegen deze tolerantie ten aanzien van het katholieke echtpaar en neemt hier geen genoegen mee. Hij zoekt het hogerop en kaart de zaak aan bij de Raad van Brabant. Hier vindt hij het gezochte succes en de Raad van Brabant legt Adriaen van Iersel een boete op van 50 gulden voor houden van een bijschool.

Maar de tijden veranderen en Swanenburg vindt het nog niet genoeg.

In 1728 komt schoolmeester/koster Johan Coenraet van Swanenburgh in de dorpsvergadering binnen met een boos en steurs wesen. Hij vraagt dan wie doet hier de saaken vanden drossaaert, den president of andere. Hij vervolgt: dan ick kom u aenseggen dat ordre stelt dat Adriaan van Ierssel sig niet sal hebben te bemoeijen met kost kinderen off andere frans off andere Boecken te leeren hoorde wel, ick heb u geseijt. Na deze mededeling is hij weder, sonder eenig respect te betoonen, heenen gegaen. De vergadering besluit dat president-schepen Otterinck sig in stilte met de vorster naar het huis van Van Iersel zal gaan, morgen om 10 uur, en daar het huis zal onderzoeken ofte daer eenige boecken worden geleert, 't sij duijts ofte frans. Vorste Van Daalen deelde hem mee dat sig wel moest onthouden van de kinderen in eenige boecken te leeren, tsij spellen, leesen ofte schrijven, waerop sij seijde sulcx niet te doen.

Daarmee komt er een eind aan de succesvolle school van het echtpaar. Tilburg was een belangrijke onderwijsinstelling kwijtgeraakt door de strikte schoolmeester en koster Swanenberg.

Waar de school van Adriaen en Arnolda stond is niet bekend. De familie Ingenhous bezat het pand de Ster op de hoek van de Zomerstraat en Nieuwlandstsraat.

Na het overlijden van Adriaen van Iersel verhuurt zijn weduwe Arnolda in 1747 aan Steven Francois die al in Tilburg woont, eene huijsinge en schuer of schole, met den hoff daar aan. Dat gebouw ligt in Tilburg int soomerstraatje.

Het kan zijn dat hier toch de lokatie van de Ster is bedoeld. Achter het gebouw op de hoek van Zomerstraat en Nieuwlandstraat, ligt een schuur en een hof.

Situatie rondom het huis de Ster aan de Somerstraat en Nieuwlandstraat.
Daarachter ligt een schuur die gebruikt kan zijn als schoolgebouw.

Het betekende niet het einde van de Franse school in Tilburg, maar het duurde 27 jaar voor er weer een nieuwe Franse school is gestart. Met horten en stoten bleef er een Franse school in Tilburg actief.

In 1804 start Johannes Jacobus van Put als Franse schoolmeester. Hij heeft voorheen gewerkt in Boort-Meerbeek boven Mechelen in de Oostenrijkse Nederlanden. Hij krijgt zijn aanstelling op 6 augustus 1804. Zijn jaarlijks tractement stijgt naar 200 gulden en hij mag van iedere leerling een gulden schoolgeld vragen. Hij heeft geen toestemming om les geven in de Nederduitse taal.

Bij de invoering van de onderwijswet van 1806 komt de Franse school van meester Van Put te boek te staan als een bijzondere school van de tweede klasse.

Put gaat wonen in de wijk Kerk nr 1346. Dat vermeld ik hier omdat het pand de naamgever is van de Schoolstraat, een zijstraat van de Zomerstraat. Het schoolgebouw staat ook vlakbij de oude school van het echtpaar Van Iersel-Ingenhousz. Meester van Put bleef tot 1840 in functie.

Situatie school van Van Put

Hij is opgevolgd door Christiaan Lucas Borsten. Borsten bouwt een nieuwe school op de hoek van de Heuvel en de Telegraafstraat, waar hij al school hield. Christiaan Borsten was de laatste Franse schoolmeester in Tilburg. In 1868 is de bijzondere school van meester Borsten veranderd in een openbare muloschool. Hij blijft als hoofd van die school actief tot kort voor zijn dood op 17 januari 1885.

Christiaan Borsten trouwt in 1840 met Gertruda Maria Wassen, waardoor zij de bijzondere naam "mevrouw Borsten-Wassen" krijgt. Zou daar in de 19de eeuw om gegniffeld zijn?

Franse school in 1958. Hoek Heuvel met de Telegraafstraat.

-------------------------

Meer lezen over de Franse school in Tilburg?
In het tijdschrift Actum Tilliburgis is een uitgebreid artikel verschenen van de hand van C.J. Weijters die tevens een boekje over het Tilburgse onderwijs heeft geschreven. Hat artikel staat in jaargang 5, nummer 5 en is verschenen in december 1974.

Het boekje van Weijters: Scholen en Schoolmeesters in Tilburg 1532-1858, is in 1981 verschenen.

Beiden publicaties zijn te raadplegen bij Regionaal Archief Tilburg.

De gemeint op het Winkel in Udenhout

2026-03-13T16:00:00.002+01:00

Het gebied dat onderwerp is van onderstaand artikel ligt tussen de huidige Winkelsestraat met als westelijke begrenzing de Gommelsestraat.

In 1698 vond er een omvangrijke verkoop plaats van gemeenschappelijke gronden uit de Haarense gemeint. Eén van de terreinen lag op het Winkel.

De gemeint

De gemeint, ook wel vroente of aard genoemd, is een terrein dat de gemeenschap gebruikt en dat niet in cultuur gebracht is (woeste grond). Geen van de gebruikers is eigenaar van deze "gemene gronden".

Op deze gemeenschappelijke gronden weiden de boeren hun runderen en paarden, de schapen begrazen de heide. De heiplaggen dienen ook als dakbedekking en de gemaaide hei gaat als strooisel de stal in. De bijen kunnen er azen zodat er honing komt; er zijn bouwmaterialen te halen en je kunt er jagen, vogels vangen of brandstof steken in de vorm van turf.

Het strooisel en ander afval komt terecht in de zogenaamde potstal. In dit staltype staan de beesten op een bed van strooisel. Dat vermengt zich in de loop van het jaar met hun ontlasting en dat geheel vormt een pak broodnodige mest. De boer rijdt het verse pakket mest uit over zijn land dat daardoor geschikt blijft om voldoende vruchten voort te brengen. In dat proces speelde de gemeint een belangrijke rol.

De grotere hoeven in Udenhout waar pachters op werkten, hadden vaak hun eigen onontgonnen gronden die zeer waarschijnlijk dezelfde functie vervulden als de gemeint voor de overige boeren. Deze gronden lagen soms aan de landbouwgrond, maar we zien ook dat de hoeven aan de zuidkant van de Groenstraat en Biezenmortelsestraat hun beemden, broekvelden en heivelden ten noorden van die straten hadden liggen.

In de 13de en 14de eeuw geven de hertogen van Brabant (en enkele lokale heren die dergelijke gronden in bezit hadden) deze gemeint uit in gebruik aan de bewoners van de gemeenschappen in hun gebied. De woeste gronden behoren tot de zogenoemde Regalia, de rechten die sinds de Karolingische tijd aan de koning toekomen of die hij zich heeft toegeëigend. Voorbeelden daarvan zijn het jachtrecht, het windrecht en muntrecht. De wildernis vormt ook een regaal en om dat te mogen gebruiken betalen de bewoners een vergoeding. Die vergoeding bestaat uit een zogenaamd voorlijf, dat was een eenmalig bedrag, en een kleiner, een jaarlijks op te brengen bedrag, de cijns. Daarmee garandeert de hertog of lokale heer jaarlijkse inkomsten voor zichzelf en blijft duidelijk wie de eigenaar is.

Er ontstaat op dat moment wel een merkwaardige eigendomsverhouding. De gemeenschap mag de gemeint gebruiken en betaalt daarvoor jaarlijks een bedrag.

De hertog verspeelt op datzelfde moment wel het recht om de grond zelfstandig te verkopen. Van de andere kant mogen de nieuwe gebruikers de gemeint ook niet zomaar verkopen. Daarvoor hebben ze toestemming nodig van de hertog, een zogenaamd octrooi. Op dat moment treedt de hertog weer op als eigenaar. Als er delen van de gemeint worden verkocht, gaat de opbrengst van de verkoop in de kas van de gemeenschap. Maar tegelijkertijd behoudt de hertog zijn recht om er cijns uit te blijven heffen. Zo blijft zijn oude eigendomsrecht min of meer in stand en zijn inkomsten nemen toe.

Het registreren van de hertogelijke inkomsten uit deze cijnzen gebeurt in cijnsboeken. Het uitgestrekte hertogdom Brabant is onderverdeeld in cijnskringen, kleinere, administratieve regio's. Udenhout hoort bij de cijnskring Oisterwijk. De cijnsboeken geven een goed overzicht van de percelen die in de loop der eeuwen in gebruik zijn genomen en de namen van hun eigenaren. De inning van de cijnzen is in handen van een rentmeester. Die moet weten van wie hij de cijnzen moet ontvangen. Het bijhouden van de cijnsboeken was daarom van wezenlijk belang om de inkomsten van de hertog veilig te stellen.

De Haarense gemeint

Het gebied van de Winkelse gemeint gezien via Google Earth in maart 2026.
De sporen van de verkopingen uit de 17de, 18de en 19de eeuw zijn nog te herkennen.

Op 24 mei 1309 verkoopt Jan II, hertog van Brabant, aan de inwoners van Haaren de gemeint. In deze akte staan de grenzen van het gebied dat als gemeint geldt precies omschreven. Ferdinand Smulders heeft aan deze grensaanduidingen in de Kleine Meijerij een artikel gewijd. Daaruit blijkt zonneklaar dat Udenhout deel uitmaakte van de Haarense gemeint, maar ook (delen van) Helvoirt, Oisterwijk, Berkel, Heukelom en Enschot. De verkoop levert de hertog direct een bedrag van 200 pond op. Tevens regelt de akte dat de gebruikers van de gemeint jaarlijks vijf pond moeten betalen als vergoeding.

In de hertogelijk cijnsboeken van 1340, 1380 en 1448 staat dat de inwoners van Haaren voor het gebruik van hun gemeint het bedrag van 25 oude schilden betalen. Dat zal wel het equivalent zijn van de 5 pond die genoemd staat in de akte van 1309.

(It. vicini de Haren de eorum communitate 25.s. vet.)

In sommige gevallen krijgen personen alsnog rechten in een andere gemeint dan die waar ze eigenlijk toe behoren. In die gevallen ontvangen ze een zogenaamde aardbrief waarmee je dat recht verwerft. Zo zien we dat enkele hoeven in Biezenmortel rechten hebben in de aard of gemeint van Helvoirt. Dat betekent dat de pachters of eigenaren gebruik mogen maken van de gemeenschappelijke gronden van Helvoirt.

Een akte uit 1615 beschrijft waar de Haarense gemeint op dat moment voor gebruikt werd: De gemeijne naegeburen ende ingesetenen vande dorpen ende vlecken van Haren, Udenhoudt ende Berckel hebben samen sekere wilderie ende gemeijnte; zij gebruijcken die wilderie met henne koeijen, perden ende horenbeesten daerop te stouwen ende te weijen; oock henne schapen ende lammeren daerop te drijven, te hueden ende te weijden. Om misbruik van de gemeint te voorkomen zijn er keurmeesters (ook gezworenen genoemd) aangesteld die toezicht houden. In dit geval één voor Haaren en één voor Udenhout en Berkel. De aanstelling van schutters moet ervoor zorgen dat er geen beesten van eigenaren die geen rechten hebben in de gemeint grazen en rondlopen. Deze functionarissen zetten vee dat niet in de gemeint thuishoort vast in een schutskooi. De eigenaar kan zijn beesten daar terughalen na betaling van een passende boete.

De uitgifte van 1698

Er waren meerdere redenen waarom uit de gemeint percelen werden verkocht. Één van de redenen was de behoefte aan nieuwe landbouwgrond. Een groeiende bevolking had meer voedsel nodig en daarom meer productieve grond. Een andere reden was van financiële aard. Vooral oorlogen betekenden een aanslag op de dorpsfinanciën. Om vijandelijke legers op afstand te houden moest men ze afkopen.

Kwamen ze toch in de gemeenschap terecht dan waren het de inkwartieringen of, nog erger, de plunderingen die veel geld kosten. Om de financiën weer op orde te krijgen kon de verkoop van een deel van de gemeint dienen. Met het geld dat de verkoop opleverde konden de tekorten worden aangevuld en leningen worden afgelost.

In het archief van de raad- en rentmeester-generaal der domeinen bevindt zich een register met daarin de verkoop van de gemeint op het Winkel. In het begin van dat register verklaren Jacob Lombaerts en Jan Aert Hendricx Vuchts als borgemeesters van Haaren dat deze verkoop is gebaseerd op een octrooi van 14 maart 1587 dat door de koning van Spanje is verleend en door de Raad van State op 26 februari 1650 is bekrachtigd. In dat octrooi staat dat de opbrengst bedoeld is om de oorlogslasten te bekostigen die zijn ontstaan ten gevolge van de oorlog tussen Spanje en de Republiek der Verenigde Nederlanden.

De borgemeesters van Haaren gaan in 1698 uit hun gemeint verkopen: verscheijde hoecken ende parceelen van hender gemeijnte gelegen binnen de paelen ende limiten in hander caerte gespecificeert ter plaetsen genoemt Carckhooven, Huijckelom, Entschot, Berckel, Udenhout. De kopers moeten daarvoor jaarlijks een bedrag van 4 stuivers per bunder betalen op de gebruikelijke cijnsdag. Voor Oisterwijk en ook Udenhout is dat op St.-Thomasdag apostel: 21 december.

Bij deze verkoop worden meerdere percelen verkocht in verschillende dorpen.

Binnen Udenhout zijn er ook gronden te koop bij de Kreitenmolen. Onder het kopje

Opt Hooghwinckel volgt de opsomming van de percelen die daar verkocht zijn. Elk perceel is één bunder groot. De eigenaren van deze nieuwe erven zijn: Jan Cornelis Breeckelmans (1), Aert Peter Goijaert Heeren (2), Jan Andries Scheijven (3), Jan Jansen Hessels en Anthoni Cornelis Witlocx (4), Zeger Jacob van der Voort (5), Hendrick Jansen Vermeer (6), Dirck Embert Appels (7), Willem en Jacobus Lombarts en Peter Peter Vuchts (8), Adriaen Matthijs Francken (9) en tot slot Cornelis Jan Driessen (10).

Afb. 2. De 10 percelen in de Winkelse gemeint die in 1698 zijn verkocht.

Het wegenpatroon op het moment van uitgifte is niet bekend. We kunnen er vrijwel zeker van uitgaan dat de weg rondom de Winkelse gemeint er al lag. Het diagonale

voetpad dat dwars door de percelen loopt zal ook van oudere datum zijn. Het is

moeilijk voor te stellen dat na de uitgifte een dergelijk voetpad nog kan ontstaan.

De wegen zijn aangelegd om de nieuwe percelen, ook na latere uitgiften, goed

bereikbaar te maken. De weg (B) die deze nieuwe erven van 1698 doorsnijdt zal

voor dat doel zijn aangelegd, evenals de zuidelijke weg (C) langs de percelen. In de beschrijving van de afzonderlijke percelen is geen enkele keer een weg als begrenzing genoemd.

Het gegeven dat de percelen allemaal dezelfde grootte hebben pleit er voor dat de

centrale rechte weg (B) meteen bij de uitgifte in 1698 is vrijgehouden en kort daarna

is aangelegd. Anders zouden de eigenaren van de aangrenzende percelen een deel

van hun grond hebben moeten afstaan. Daarvan zijn geen bronnen te vinden.

In drie verkopingen uit de gemeint van latere datum zijn even zovele percelen

verkocht die gelegen waren naast percelen uit de uitgifte van 1698.

In 1726 kocht Jenneke Bouwens, de weduwe van Jan Cornelis Brekelmans, een

stuk erf van 4 lopen naast het perceel dat wijlen haar man in 1698 had gekocht (nr.

1). Dat nieuwe perceel kostte haar 3 stuivers cijns per jaar.

In 1739 kocht Cornelis Jan Cornelis Jan Martens een perceel heiveld van 2 lopen en

30 roeden. Dat lag boven het perceel dat in zijn bezit was gekomen in 1737 na

aankoop van Cornelis Jan Hessels. (de bovenste helft van nr. 4). Waarschijnlijk is

toen ook het weggetje vanaf zijn woning aan het Winkel aangelegd, dat rechtstreeks

naar zijn nieuw verworven grond liep.

Op 30 maart 1752 gaf Philip Willem de Schmeling, raad en rentmeester generaal der

domeinen van Brabant in het kwartier van 's-Hertogenbosch, toestemming aan Adriaen Cornelis Roosen om van de gemeint van Udenhout, geheten op het Winkel, een perceel van 2 lopen in gebruik te nemen. Hij mocht op dat perceel een hutje of huisje bouwen voor zichzelf en zijn vrouw en kinderen en moest daarvoor jaarlijks betalen aan de domeinen van Brabant een gewincijns van 1 stuiver.

Afb. 3. Kaart situatie 1752: Jenneke Bouwens, weduwe Jan Cornelis Brekelmans (1726), Cornelis Jan Cornelis Jan Martens (1739) en Adriaen Cornelis Roosen (1752)

Als Udenhout in 1803 een zelfstandige gemeente wordt is het noodzakelijk de grenzen van de Haarense gemeint vast te stellen. Dat neemt ongeveer twee jaar in beslag. Op 11 april 1805 zijn de nieuwe grenzen vastgesteld. Het departementaal bestuur van Brabant keurt ze goed op 6 juni 1805.

Namens de nieuwe gemeente Udenhout verkopen Willem Willem van Iersel en

Adriaan Aart Bergmans, als gemachtigden van het gemeentebestuur van Udenhout,

op 3 augustus 1807 gemeentegronden. Het waren in totaal 35 percelen waarvan er

17 in het deel van het Winkel liggen waar dit artikel over gaat. Het zijn de percelen

aan de oost-, noord- en westzijde van de strook die in 1698 is verkocht. Het mag

geen verbazing wekken dat de percelen gekocht zijn door de eigenaren van de

belendende percelen aan de buitenkant van de Winkelse straat.

Twee maanden later, op 14 oktober 1807, verkoopt de gemeente Udenhout de

laatste percelen. Het gaat dan om de zogenaamde voorpotingen van de percelen die

in 1698 zijn verkocht. Het recht van voorpoting betekent dat ingezetenen het recht

hebben om de gemeint voor hun erf tot een zekere afstand te beplanten (bepoten)

met (opgaande) bomen. Dat dient vooral om te voorzien in de behoefte aan

timmerhout aangezien uitgestrekte bossen ontbraken. Met deze verkoop is het hele

gebied in handen gekomen van particulieren.

Afb. 4. Kaart situatie 1807:

Jan Laurens Vermeer (1), Gerard Hendrik Heijmans (2), Arnoldus van de Ven (1/4) en

Cornelis Frans van de Pas (3/4) (3), Marten Michiel Koolen (4), Cornelia Adriaan Vugts,

weduwe Willem Martens (5), Arnoldus Adriaan Vermelis (6), Elisabeth Peter Smeijers,

weduwe Hendrik Boudewijns (7), Martinus Hendrik Heijmans (8), Cornelia Adriaan Vugts, weduwe Willem Martens (9), Cornelis Hendrik Heijmans (10), Cornelis Nicolaas van de Pasch (11), Joannes Hendrik van Iersel (12), Petronella Jan de Lepper, weduwe Cornelis Martens (13) Joannes Adriaan van der Schoot (14), Lambert Peter Verhoeven (15). (16) is de voorpoting die in oktober 1807 is verkocht.

Nawoord

De altijd voortschrijdende techniek stelt ons in staat om met behulp van pasklare software dit soort ontwikkelingen, na intensief bronnenonderzoek, in beeld te brengen. Gevoegd bij de toenemende beschikbaarheid van bronnen op het wereldwijde internet biedt dat de mogelijkheid om het te vergelijken met de situatie nu.

De update in september 2006 van Google Earth, de service van de Google zoekmachine die satellietopnamen van de hele wereld gratis ter beschikking stelt, maakt het mogelijk om hoogwaardige beelden van het Winkel in de huidige perceelverdeling naast de historische plattegrond te leggen. Het is opvallend te zien dat de sporen van de uitgiften uit de 17de, 18de en 19de eeuw voor een belangrijk deel nog steeds herkenbaar zijn, meer dan 300 jaar later.

Afb. 4. Het gebied van de Winkelse gemeint gezien via Google Earth in september 2006. Er zijn nog steeds sporen te zien van de oude verkopingen uit de 17de, 18de en 19de eeuw.

[Dit artikel is eerder verschenen in: Unentse Sprokkels nr 4, maart 2007]

Literatuur:

Asseldonk, M.M.P. van, De meierij van 's-Hertogenbosch, de evolutie van plaatselijk bestuur, bestuurlijke indeling en dorpsgrenzen, circa 1200-1832 (Katholieke Universiteit van Brabant 2002)

Bakker, W. de, 'De Kreitehei en de uitgifte onder Oisterwijk kort na 1800', De Kleine Meijerij, jg. 27 (1976), nr. 4, pp 88-102.

Camps H., Oorkondenboek van Noord-Brabant tot 1312, I, ('s-Gravenhage 1979) nummer 778

Iersel, F. van, ‘Udenhoutse boeren in conflict met Helvoirt’, De Kleine Meijerij, jg 53 (2006) nr.4 pp. 125-136

Smulders, F.W., 'De gemeijnte van Haaren', De Kleine Meijerij, jg. 25, (1974), nr. 1, pp. 6-11.

Vera, H.L.M., 'Gemene gronden'. In: J.G.M. Sanders (eindred.), Noord-Brabant tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden, 1572-1795. Een institutionele handleiding.

Archieven:

Brabants Historisch Informatie Centrum

Archief van de raad en rentmeester generaal, inv.nr. 222, 225. Cijnsboeken van Haaren.

Archief van de leen- en tolkamer, inv.nr. 336 – verkochte gemeentegronden tussen 1662 en 1740.

Regionaal Archief Tilburg

Schepenbank Oisterwijk, algemeen protocol, inv.nr. 440, f.36v-42, 3 augustus 1807; f.55-62, 14 oktober 1807; inv.nr. 421, f.169v-170, 30 maart 1752.

Websites:

Van de hertogelijke cijnsboeken zijn de transcripties (van de hand van Wim de Bakker) te vinden op de website van de Kleine Meijerij:

http://www.do.nl/heemkunde/Bronnen/hertogelijk_cijnsregister/1340 oisterwijk.htm

http://www.do.nl/heemkunde/Bronnen/hertogelijk_cijnsregister/1380 oisterwijk.htm

http://www.do.nl/heemkunde/Bronnen/hertogelijk_cijnsregister/1448 oisterwijk.htm

http://earth.google.com/

De Bossche Nicolaes Eijmberts als Medicine doctor in Tilburg

2026-02-27T12:15:00.009+01:00

Dokter bezoekt een welgestelde patient. 18de eeuw

Nicolaes Eijmberts is geboren in 's-Hertogenbosch, als zoon van Casper Eijmberts (geboren in Alem) en Anna Margrieta Drajers, geboren in Gelderland. Dit echtpaar ondertrouwt op 15 februari 1681 en trouwen op 2 maart daaropvolgend in Den Bosch. Voorzover bekend krijgen zij zes kinderen in de periode 1684 – 1694. Hun derde kind krijgt de doopnamen Embertus Nicolaus en dat is zeer waarschijnlijk dezelfde persoon als de man in de titel van dit artikel. Hij is gedoopt op 6 december 1689. Dat is mogelijk de reden dat hij vernoemd is naar de beroemdste jarige op die dag: Sint Nicolaas. Zijn tweede doopnaam, waarschijnlijk toegevoegd vanwege zijn geboortedag, is in dit geval zijn roepnaam geworden en hij staat in de bronnen nooit anders genoemd dan Nicolaes Eijmberts.

Over de familie waarin hij opgroeit is verder weinig bekend, ik heb er ook geen onderzoek naar gedaan. Helaas is er ook niets bekend over zijn opleiding. Het ligt voor de hand om aan te nemen dat hij zijn medische opleiding heeft genoten in het Belgische Leuven. Die universiteit had de katholieke signatuur en aangezien Nicolaes katholiek is zal hij daar zijn opleiding doorlopen hebben. Hoewel er gepubliceerde lijsten zijn van de afgestudeerden komt zijn naam, voorzover ik daar naar gezocht heb, op die lijst niet voor.

In in december 1711 solliciteert Nicolaes Eijmberts op de vacature die is ontstaan door het overlijden van Paulus Scholt, die tot zijn dood medicine doctor in Tilburg is geweest. Docter Scholt overlijdt op 31 augustus 1711. We mogen aannemen dat hij voor die datum zijn medische studie heeft afgerond. Eijmberts is er als de kippen bij om deze functie in te nemen. Op het moment dat hij het verzoekschrift schrijft, woont hij blijkbaar al in Tilburg. Hij wil graag in aanmerking komen voor het salaris van honderd gulden per jaar. Hij krijgt zijn aanstelling.

Dat brengt wel verplichtingen met zich mee natuurlijk. De drossaard en schepenen die hem per 1 januari 1712 aanstellen eisen van Nicolaes Eijmberts: mits dat de suppliant gehouden blijft de arme menschen die vande armen alhier sijn leevende, des versocgt sijnde, getrouwelijck te visiteeren, ende aan selve de nodige mdicijnen uijt te reijcken. Ende voorts dien aangaande sig te quijten, ende te gedragen, als een goet ende opregt doctor inde medicijnen schuldig ende gehouden is te doen, want wij sulcx ten dienste van onse arme innegesetenen hoogh noodig geoordeelt hebben te behooren.

Hij krijgt die vergoeding voor het behandelen van de arme inwoners van Tilburg als ze iets mankeren. De arme Tilburgers kunnen geen dokter betalen maar hebben die natuurlijk wel eens nodig, evenals noodzakelijke medicijnen die ze gebruiken. De inwoners die het beter hebben kunnen zelf de dokter en zijn medicijnen betalen.

In dit blog heb ik twee gevallen beschreven waarbij de dokter nodig was. Dat was het geval van Adriaen Hoevenaars die een infectie in zijn been kreeg waardoor dat been deels moest worden afgezet (link). Het tweede geval betreft de malaria epidemie die in het dorp heerste rond 1728 (link).

Eenmaal een baan, was er een basis om een gezin te stichten. Zijn voorganger was van de protestantse religie maar Nicolaas was katholiek. In zijn kringen waren er voornamelijk protestantse meisjes voorhanden. We weten natuurlijk niet hoe principieel hij was, maar hij trouwde in 1713 met de protestantse Anna Margreta Otterinck. Zij was de dochter van de drossaard Dirck Otterinck. Een dochter met de naam Anna Margreta is niet terug te vinden in de doopboeken van de Nederlands Gereformeerde kerk.

Dirck Otterinck was in 1677 met de katholieke Angela Mutsaers getrouwd. Hun kinderen zijn in veel gevallen twee keer gedoopt, een keer voor de pastoor en een keer door de predikant. Je kunt niet zeker genoeg zijn.

In 1702 staat er een Theodorus Otterinck uit Tilburg ingeschreven aan de Leuvense universiteit. Bij zijn inschrijving staat dat hij een geestelijke was, dus dat kan eigenlijk niet kloppen als het de schoonvader van Eijmberts betreft. Van de andere kant is zijn naam behoorlijk bijzonder; we kunnen niets uitsluiten. Mogelijk hebben Nicolaes Eijmberts en Dirck Otterinck elkaar op de universiteit leren kennen. Dat kan ook de reden zijn dat Eijmberts naar Tilburg kwam om als dokter aan de slag te gaan.

Het gezin Eijmberts krijgt zes kinderen die allemaal gedoopt zijn in de schuurkerk op 't Heike.

Nicolaas Eijmberts huurt op 24 januari 1714 een huis van Nicolaes van Dijck, koopman in Tilburg. Als dorpsdokter heeft hij een behoorlijk huis nodig. Het huis bevat in eenen ganck voor comptoir, opkamer en keucken, met de grote achterkamer, de kelder, de zolder en het turfschop en de helft van de tuin. Het gebouw ligt in het Nieuwland (de Nieuwlandstraat), dus in het centrum van het dorp, vlak bij kerk en markt. De huurperiode bedraagt vier jaar.

Handtekeningen van Nicolaas van Dijck en Nicolaes Eijmberts M:D: (Medicine Doctor)

Zijn schoonvader, inmiddels president-schepen van Tilburg, overlijdt in 1730 en uit zijn nalatenschap verkrijgt dokter Eijmberts onder meer een huis en half schop op Korvel met verschillende landerijen verspreid over Tilburg en Goirle. In dat huis gaat het gezin Eijmberts niet wonen. Waarschijnlijk verhuren ze het. De dokter gaat wonen in de Nieuwlandstraat, maar het is onduidelijk waar precies.

Dokter Eijmberts en zijn vrouw sterven kort na elkaar. Anna Margreta is begraven op 4 december 1737 en haar man op 22 maart 1738. Twee dagen later wordt er een inventaris opgemaakt van hun nalatenschap. Dat geeft ons een kijkje in de bezittingen van de dokter.

Zo staat er in de inventaris vermeldt: Een partij flesjes zo leedige als met medicijnen en Een partij drooge medicijne en kruijden

Als gestudeerd arts bezit hij ook een rijke bibliotheek die maar liefst 233 boecken soo folianten, quartalen, en octavie, zijnde Latijnde, Franse, en duijtse telt. Helaas is er geen lijst bewaard gebleven van die rijke bibliotheek.

Titelblad van een boek t.b.v. medicijnen studie

In de verdere inboedel bevindt zich nog o.a. een apoteek kas met sijn laatiens, Een boeke kas, Een tinne clisteerspuijt.Typisch voorwerpen die je bij een dokter in huis zou verwachten.

De dokter denkt uiteraard ook aan zijn eigen genoegens. Hij bezit een tabaksconfoor en een coffijkan en twee snuijters en een een coffij molentje. Een snuiter is een voorwerp om de verbrande lont van een kaars in te korten en een tabaksconfoor (nu komfoor) is een bakje waarin een kooltje zit om een pijp mee aan te steken. Je kon er ook een brandende pijp in leggen.

De erfgenamen van Nicolaes Eijmberts en Dirck Otterinck verkopen op 4 november 1750 aan Arnoldus van Asten, een huis, bakhuis, schuur, schop en tuin in de Nieuwlandstraat. Dat pand lag op de plaats waar nu de kringloopwinkel van Rijkers en fietsenwinkel Guill van de Ven liggen.

Dit pand komt uit de erfenis van president-schepen Dirck Otterinck.

Tot zover de wederwaardigheden van Nicolaes Eijmberts voorzover die te achterhalen zijn.

Een partij flesjes soo leedige als met medicijnen
Een partij drooge medicijne en kruijden
twee hondert en drie en dartig boecken soo folianten
quartalen, en octavie, sijnde Latijnse, franse en
duijtse

Malaria in Tilburg in 1727-1730

2026-01-31T11:14:00.002+01:00

Dit verhaal begint met een enkele verklaring die Willem Clijssen en Gijsbert Jan Melis afleggen op 8 november 1727 ten behoeve van de soldaat Norbartus Willem Roeters. Deze Nobert Roeters is ongeveer vijf weken daarvoor naar het huis van zijn vader aan de Heikant in Tilburg gekomen omdat zijn vader al twee weken ziek was en er voor zijn leven gevreesd werd. Op het moment dat deze verklaring wordt opgeschreven kon Norbert nog niet terug naar zijn garnizoen. Dit lijkt een op zichzelf staand bericht te zijn. Maar niets is minder waar.

In de vergadering van het dorpsbestuur op 15 november 1728 komt een alarmerende verklaring van de medicine doctors van Tilburg ter sprake, die al op 30 augustus is opgesteld.

De verklaring is ondertekend door Eijmberts med: doct:, W. Mutsaars med: doct:.

18de eeuwse doctor (arts)

Zij verklaren dat in de afgelopen twee à drie maanden zo veel inwoners ziek zijn geworden, dat een kwart van hen niet kon worden bedient. Deze ziekte veroorzaakt een driemaal hogere sterfte dan normaal is. Als iemand in een gezin of familie besmet raakt, dan raakt nagenoeg iedereen in het gezin of familie besmet en maar wijnige van die vrij gaan. De patienten die niet aan de ziekte overlijden hebben een langen tijt nodig om te herstellen. De personen die vorig jaar ziek zijn geworden zijn tot nu toe nauwelijks hersteld. Deze herstellende zieken worden nu opnieuw door die ziekte geattaqueert. en de meeste van hen overlijden aan de ziekte. De geneesheren verklaren dat er in vele van de geheugten (herdgangen) qualijck een gezont mens of is, zoals aan de Berkdijk, Laar, Postelstraat etc. De situatie is zo urgent dat de inwoners uit de ergst getroffen herdgangen mensen van elders moeten halen en vragen of zij hun doden naart kerkhoff brengen. De ziekte blijft maar aanhouden die steeds erger en quaataardiger wort.

Zij wijzen er ook op dat de jammer en ellende met geen penne is te beschrijven, die alhier bespeurt wert, door de groote armoede daar dese plaats door de continuale siekte van verleden jaar tot nu toe, in is gecomen.

Omdat de verklaring al anderhalve maand geleden is opgesteld geven de doctors nog een update. De epidemie is nauwelijks vermindert maar vraagt nog dagelijks slachtoffers. Volgens de artsen verergert de epidemie oock dat die menssen die toens siek waaren, tot nogh opheden niet herstelt sijn. Veel patienten houden er een febris tertiana, off quartana continua (derdedaagse koorts of vierdedaagse koorts) aan over en anderen waterzucht. Die waterzucht heerste in Tilburg in 1727 en veel inwoners zijn daar nog niet van hersteld. Bovendien maakt de nu heersende tertiana continua dat deze nog verzwakte inwoners sneller besmet raken van welke de meeste gestorven zijn en noch dagelijcx veele sterven.

den dartigsten augustij seventienhondert achten
twintig ende waaren ondertekent, N: Eijmberts
med: doct: W. Mutsaars med: doct:

Nicolaas Eijmberts richt nog een verzoekschrift aan de Raad van State waarin hij vraagt om een tegemoetkoming in de extra kosten die hij heeft gemaakt tijdens deze uitbraak van malaria. De dorpskas kan dat financieel blijkbaar niet bolwerken.

Er zijn meer verklaringen van zieke soldaten. Francis de Bont laat dokter Eijmberts verklaren dat hij op 28 augustus 1728 alhier seer gevaerlijck sieck is geworden aen een febris tertiana. Daar heeft hij nu een febris quartana continua aan over gehouden. Aan die ziekte lijden nog veel meer mensen in Tilburg. Er zijn gevallen bekend dat 'sommige die sig te vroeg op de reijs begeven hadden, onderweegen sijn gestorven'. Zij die het hebben doorstaan 'sijn tot noch toe niet herstelt', waardoor 'noch verschijde andere soldaten hier sijn die dese winter onmogelijk niet in haere guarnisoene sullen connen comen vermits de swacheijt, en gans geen coude connende verdragen'. Deze ziekte maakt veel slachtoffers die langdurige klachten houden. Hun genezing laat lang op zich wachten.

Medicine doctor Walterus Mutsaers verklaart op 2 maart 1729 dat Adriaen van Bosch vanaf St. Jan ziek is geweest en nog steeds last heeft van eene quotidiana continua.' En nog op 23 maart 1730 geeft Nicolaes Eijmberts een verklaring af dat hij een bewoner van huize Moerenburg heeft bezocht, namelijk Johan Lowies de Sint Amand, die vaandrig is in het regiment van Kolonel De Vilattes in garnizoen in Ieper. Hij heeft een ernstige ziekt opgelopen in dat garnizoen en het is voor hem onmogelijk om naar buiten te gaan, te reizen of naar zijn garnizoen te gaan.

Deze verklaringen laten zien dat de ziekte in ieder geval van 1727 tot in maart 1730 in Tilburg heeft huis gehouden. De symptomen die de artsen beschrijven en de benaming daarvan lijkt op de ziekte Malaria.

Malaria werd in vroeger tijden ook wel moeraskoorts genoemd of polderkoorts. Malaria kwam regelmatig voor in Europa met name in de warmere delen waar moerassen lagen. In het stilstaande water kunnen insecten zoals muggen makkelijk eitjes leggen. De muggen brengen de ziekte over op mensen door hen te steken.

In de medische wereld staat deze ziekte bekend als een dobbelde quaataardige rotte, en besmettelijcke tertiana. In de documenten staat de ziekte vaak omschreven als febris tertiana, off quartana continua (derdedaagse koorts of vierdedaagse koorts). Dat zijn terugkerende koortsaanvallen, iedere drie of iedere vier dagen. Die herhaalde koortsaanvallen putten het lichaam langzaam uit.

Ook in andere plaatsen in de Nederlanden heerst een ziekte die erg lijkt op malaria.

In deel 5 van Buisman, p.542-543 en 544, schrijft hij dat in 1727 in Hoorn sprake was van een erg warme zomer met dagelijks onweersbuien, Veel mensen zijn ziek, ze lijden aan derde- en vierdeaagse koorts, soms zijn er wel 10 of zelfs 14 sterfgevallen per etmaal. De sterfte houdt aan tot in april 1728. In Amsterdam zijn in 1727 13.775 personen overleden, 4520 meer dan in 1726. De week met de meeste overledenen was tussen 26 oktober en 1 november 1727. Parallel met Tilburg.

(Buisman deel 5 pagina 551)

Om te kijken of er daadwerkelijk een uitzonderlijk hoge sterfte was in 1727 en 1728 pakken we de sterftecijfers in de jaren daar omheen er bij.

In 1725 zijn er 282 en in 1726 240 begravenen. Dat stijgt in 1727 naar 375 personen (volwassenen en kinderen) die zijn begraven op het Tilburgse kerkhof. Dat is al een behoorlijk toename ten opzichte van de voorafgaande jaren van rond de 50%.

In 1728 zijn er 523 Tilburgers begraven dat zijn er 148 meer dan in 1727, een toename van 40%. In 1729 waren er 418 begravingen op het kerkhof , zo'n 4 % meer dan in 1727. In de jaren daarna blijft het getal overledenen redelijk hoog. 1730 bedroeg het 331, in 1731 364 en in 1732 407. Dat komt waarschijnlijk omdat de ziekte blijft 'hangen' en de patienten er maar moeilijk van genezen.

       1725: 147/135 = 282
       1726: 121/119 = 240
       1731: 226/138 = 364
       1732: 228/179 = 407

Bronnen:

Archief 3, Dorpsbestuur Tilburg & Goirle 1387-1810. o.a. https://www.regionaalarchieftilburg.nl/zoek-in-archieven/?/scans/NL-TbRAT-3/2.19/start/30/limit/10/highlight/2]

Archief 15, Doop-, trouw en begraafboeken Tilburg & Goirle, 1600-1810.

J. Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen, deel 5 1675-1750 (Franeker, 2006)

De pastorie in de Kreitenmolenstraat in Udenhout

2025-12-31T10:00:00.001+01:00

De oude pastorie achteraan in de Slimstraat

Toen Udenhout in 1722 eindelijk een zelfstandige parochie werd was er geen directe noodzaak om een pastorie te gaan bouwen. De eerste pastoor Elias Robben was van eigen bodem en kon door zijn goede plaatselijke contacten een waardig onderkomen vinden in een gebouw op het terrein van het huidige kasteel de Strijdhoef.

Als hij in 1765 het pastoorschap eraan geeft volgt één van zijn kapelaans hem op. Het is de geboren Bosschenaar Jacobus Watrin (ook Watering) die al langere tijd kapelaan was in de parochie.
Hij kwam blijkbaar uit een welgestelde familie want zijn moeder kocht vanaf 1756 enkele hoeven in Udenhout. Als eerste in 1756 in de Knijperij, in 1761 een hoeve bij de Kuil en in 1763 een hoeve van de Heilige Geest van ’s-Hertogenbosch op het Hooghout. Ook kocht zijn moeder een hoeve achter aan de Slimstraat, waar de pastoor ging wonen en die daardoor later de naam “de oude pastorie” heeft gekregen.

Na het overlijden van pastoor Watrin in oktober 1786 kwam op 14 december Lambertus van den Boome als pastoor in Udenhout terecht. Hij had kennelijk een minder kapitaalkrachtige achtergrond en zag zich genoodzaakt een huis te gaan zoeken om zijn pastorie in te vestigen. Hij kon zich weliswaar aanvankelijk vestigen in de “oude pastorie” maar zocht een permanente oplossing. Nu kwam het op de vrijgevigheid van zijn parochianen aan op welke termijn hij een eigen pastorie kon gaan bouwen. Hij ging voortvarend aan de slag waardoor het kerkbestuur van de Roomse gemeente van Udenhout, vertegenwoordigd door Miggiel Pijnenburg en Jan van Strijdhoven, al op 3 februari 1787 een perceel akkerland van 3 lopen kocht, van Francis Joost Maas. Het kostte de parochiekas 815 gulden en 15 stuivers. De verkoop vond plaats onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat de verkrijger verplicht was op dit perceel te bouwen een huijsing welke zal moeten dienen tot wooning voor den Roomsch Pastor inder tijd in Udenhout zijnde.

De pastorie die pastoor van den Boome liet bouwen aan
de Kreitenmolenstraat op de plaats waar later St. Felix zou staan

De kas van de roomse gemeente was blijkbaar nagenoeg leeg. De regent en kerkmeester lieten namelijk meteen bij het transport van de grond een schuldbekentenis opmaken door de Oisterwijkse schepenbank. De schuld bedroeg 800 gulden waar een jaarlijkse rente van 3 procent over moest worden betaald aan schuldeiser Francis Maas. Volgens een notitie van pastoor Van Eijl in het memoriaal was de schuld in 1795 afgelost.

De eerste steenlegging volgde ook heel snel. De steen is bewaard en daarop staat de datum 28 april. Aangezien de pastorie in 1789 in gebruik is genomen moet de bouw in 1788 meteen ter hand zijn genomen.

In 1803 kocht de Roomse gemeente van Cornelis Arnoldus den Ouden een reepje grond, 1 1/2 voet à 2 voeten, te Udenhout omtrent de Kruisstraat, langs de westen hof hegge van de pastorie precies van het buitenste de palen na het westen van de twee poortjes aldaar gezet en waar ook de keien liggen, gaande aldus van het zuidwesten in een rechte lijn door naar het noordoosten tot aan de gemene straat, voor de som van 19 gulden. De verkoper reserveerde het noodzakelijk gebruik van het noordoostelijk poortje en het weggetje tussen de genoemde hofheg en de gevel van het huis, alsmede de schuur achter voorschreven huis, hetzij om aldaar zo ver die gevel ligt te bouwen of om noodzakelijke reparaties aan dak of muur te doen, zonder daarbij de heg te beschadigen.

Deze pastorie bleef dienst doen tot aan de bouw van de huidige pastorie naast de nieuw gebouwde waterstaatskerk. De eerste steen voor deze pastorie werd gelegd op 31 mei 1860. Een jaar later kon de pastoor van Udenhout zijn nieuwe woning in gebruik nemen.

De oude pastorie werd in 1929 afgebroken voor uitbreiding van Sint Felix.

De oude pastorie aan de Kreitenmolenstraat kreeg een andere bestemming. Het was pastoor Petrus Verschuure die meteen na de bouw van de nieuwe kerk geld en grond regelde om tot de oprichting van een Zusterhuis te komen, waar onderwijs der vrouwelijke jeugd en verpleging van kranken en ouden van dagen kon plaatsvinden.

Tijdens het pastoraat van Felix Cuijpers zag het Liefdegesticht het levenslicht en de zusters van het moederhuis te Tilburg namen op 22 oktober 1862 bezit van de oude pastorie. Het gebouw kreeg in de loop der tijd diverse uitbreidingen en het kreeg de naam van de oprichter: Felixgesticht. In dat pand hebben generaties Udenhoutse meisjes onderwijs gekregen en konden zieken en bejaarden de nodige zorg ontvangen.

De veranderende tijden maakte dat de onderwijsvoorzieningen langzaamaan uit het gebouw verdwenen en elders in het dorp een nieuwe plaats vonden zoals kleuterschool “Het Fonteintje” aan de Koestraat en de basisschool die nieuwe huisvesting kreeg in de uitbreidingswijk Achthoeven. Uiteindelijk bleef er aan de Kreitenmolenstraat alleen nog een bejaardenoord over voor kloosterzusters van de Zusters van Liefde. Toen ook dat in 1991 uit Udenhout verdween bleef het gebouw nog tot in 1995 behouden als asielzoekerscentrum. In dat jaar is het afgebroken en kwamen er op die plaats onder andere seniorenwoningen. Daardoor bleef de gedachte van de pastoors Verschuure en Cuijpers toch nog levend. Ook hield men bij de naamgeving rekening met de historie van deze plaats: Felixhof.

[Dit artikel is eerder gepubliceerd in Sprokkels 1, Jaarboek van Heemcentrum 't Schoor Udenhout-Biezenmortel, pp 38-40.]

Een nieuw hoogaltaar in de kerk van Tilburg

2025-12-18T15:53:00.002+01:00

De Tilburgse grote kerk aan de markt krijgt in 1612 een nieuwe hoogaltaar.

De kerk is in 1595 in brand gestoken en het dorp Tilburg is sinds die tijd bezig met het

herstellen van de schade.

1612 valt in de periode van het 12-jarig bestand (1609-1621), een periode van wapenstilstand tussen Spanje en de Republiek, waardoor er ruimte ontstond voor economische groei en langdurige reparatieprojecten aan het verwoeste kerkgebouw.

Een van de belangrijke onderdelen van het nieuwe interieur van de kerk is het hoogaltaar. De kerkmeesters halen dat altaar uit de provinciehoofdstad. In de rekeningen van het dorp zijn meerdere vermeldingen over het Hoogaltaar te vinden. Waarschijnlijk moeten we dat altaar identificeren met het Hoofdaltaar dat in de literatuur vaker voorkomt. In een vorige blogpost schreef ik al dat het plaatsen van het nieuwe hoogaltaar een heleboel werk vereiste. Daar kwam een tafereel (schilderij) in dat met het houtwerk uit Den Bosch kwam. Henrick Rutthen, van beroep schrijnwerker, heeft het houtwerk van het hoogaltaar gemaakt. Hij krijgt daarvoor betaald door de borgemeester Adriaen Keijser het bedrag van 214 carolus gulden. Hij schrijft de 'bon' eigenhadig en verraadt daarmee dat hij er zijn eigen spelling op na houdt: in kennise der vaerhat (waarheid) so heb ick dijt met mijn aaengehn (eigen) hant onder tekent ende bedanck mij de goede betaelijn (betaling).

De schilder Jan van Oirdt (of Jan van Noort) verzorgt het schilderwerk. De voorstelling die op het hoogaltaar is aangebracht staat in bron: historie van Sint Denijs, patroen deser kercke, ende den Edelen Ridder ende Martelaer Sint Jooris. Dat kost 400 gulden.

De schilder mr Jan van Noort (of Oirdt) woont op dat moment in 's-Hertogenbosch. Hij is de kleinzoon van bouwmeester Jan van Noort uit Utrecht. Zijn grootmoeder is de dochter van de bouwmeester van de Sint Jan in 's-Hertogenbosch. Hij woont in ieder geval sinds 1573 in het huis Den Gulden Arent, huidig adres Kerkstraat 18 in Den Bosch, naast de Grote Kerk.

Meerdere voermannen zijn ingeschakeld om het hoogaltaar, waarschijnlijk in delen, naar Tilburg te krijgen: Handrick Anthonis Cauwenberghs, Herman Mijssen en Wouter Cornelis de Ruijter. Zij rijden in 1611 naar Den Bosch om de materialen voor het hoogaltaar op te halen, evenals de timmerlieden en de schilder met hun materiaal. Die rit kostte het dorpsbestuur 35 stuivers voor iedere voerman die daarbij is geweest. Die ambachtslieden moeten natuurlijk ook weer terug naar Den Bosch. Dat kost 2,5 gulden.

De verblijfskosten voor deze lieden zijn vanzelfsprekend voor rekening van het dorp. In de week na Pasen in 1611, (dat viel toen op 24 maart), komt den maelder ofte schilder vanden Bossche die den outaer afgeset heeft. Hij neemt zijn zoon mee en zij hebben overnacht, gebruiken de maaltijd, drinken bier en gebruiken vuur om zich warm te houden. De volgende dag hebben ze samen met Hendrick Rutten, die het hoogaltaar in elkaar zet, en met borgemeester Adriaen Keijser, nog een maaltijd gebruikt en bier gedronken.

Het huidige hoogaltaar in de Heikese kerk.
Het is in 1699-1700 vervaardigd.

Helaas is er geen afbeelding van het hoogaltaar uit 1612 bewaard. Het hoogaltaar dat nu in de kerk staat is in 1821, bij de bouw van de Waterstaatskerk, aangeschaft. Het is afkomstig uit de St. Jacobskerk in Antwerpen.

Het hoogaltaar staat aan de oostzijde in de kerk en bevat het tabernakel waar de hosties in bewaard blijven. Het altaar is gewijd aan de patroonheilige van de kerk en dat was bij dit altaar ook het geval zoals we hierboven al zagen.

Het hoogaltaar in de Tilburgse kerk krijgt meerdere ornamenten die Anthonis de maelder aanbrengt in 1611. Hij is eveneens afkomstig uit 's-Hertogenbosch. Op 12 december van dat jaar krijgt hij betaald voor het stofferen, pluijmeren ende vergulden des hoogen autaere alsnu binnen derser kercke bestelt sijnde. Dat kost het dorp 70 carolus gulden.

Jan van Noort krijgt een schuldbekentenis van Adriaen Cornelis Keijser, de borgemeester van dienst. De schuld bedraagt 410 carolus gulden die hem als reste competerende voor tschilderen vanden hooghen autaer bij hem binnen Tilborch danckelijck gelevert. Adriaen Keijsers belooft het bedrag op Sinte Martens dach in november ierstcomende te betalen. Die schuldbekentenis is opgemaakt en ondertekend op 24 maart 1612. Dat was precies een jaar na het afleveren van de materialen.

Die termijn haalt de borgemeester niet. Jan van Noort moet zo lang op zijn geld wachten dat hij rente krijgt over de schuld die de borgemeester aan hem heeft. Zijn rekening is pas betaald op 1 juni 1613. Over het verschuldigde bedrag van 410 gulden krijgt hij een rente van 15 gulden.

De carolusgulden bestaat in deze tijd niet meer als fysieke munt maar is nog steeds in gebruik als rekeneenheid. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Carolusgulden]

Afbeelding van een gouden Carolusgulden uit 1552.

WEDDING: trouwen is een gok!

2025-11-30T16:30:00.002+01:00

Boeren spelen kaart in de herberg.
schilderij van David Teniers de jongere

Inleiding
Wedden is al zo oud als de mensheid. Er is altijd wel een reden of aanleiding te bedenken om een weddenschap af te sluiten. In onze tijd is er zelfs een televisieprogramma geweest dat aan het wedden was gewijd! Onze verre voorouders hadden geen televisie tot hun beschikking, maar zij hadden genoeg creativiteit om op z'n tijd een gokje te wagen en speculeerden er lustig op los. Bovendien hadden ze de goede gewoonte om in sommige gevallen hun weddenschappen voor notaris of schepenbank vast te leggen. Natuurlijk kwam het ook voor dat de wedders hun belofte niet nakomen en dat leidde onherroepelijk tot zaken voor de plaatselijke schepenbank. Dat zijn dan ook meteen twee bronnen waardoor wij weten om wat voor weddenschappen het ging.

Een voorbeeld: in 1665 sluiten Arnoldus Cloostermans, drossaard van Tilburg, en Johan Verassen, rentmeester van de heer van Tilburg en Goirle, een weddenschap af die betrekking heeft op de uitkomst van de militaire ontwikkelingen rond de stad Groningen (het is de tijd van de Tweede Engelse oorlog). Cloostermans beweert dat Groningen niet is ingenomen door de bisschop van Munster en evenmin de kans loopt beschoten te worden door diens kanonnen. Hij zal 40 carolusgulden betalen aan de rentmeester indien zijn bewering onwaar blijkt te zijn.(1)

Het blijkt dat er een etymologische overeenkomst is tussen het Nederlandse werkwoord 'wedden' en het Engelse 'wed' in de betekenis van trouwen. De gemeenschappelijke vorm is het Proto-Germaanse *wadajn/*wadi, Dat betekent: een belofte doen, zich verbinden, iets als onderpand geven. In het Oudengels kreeg het werkwoord 'weddian' de specifieke betekenis zich verbinden door een belofte, dat wat we nu 'in het huwelijk treden' noemen.
In het Nederlands is de betekenis geëvolueerd naar: een belofte doen waarop iets staat, gokken, wedden.
Dat kennen we nu in het Engels als: to wed; je binden vie een belofte (huwelijk). In het Nederlands is dat 'wedden' geworden: een belofte doen met inzet (gok).

Eigenlijk heel bijzonder dat er in het Nederlands in ieder geval weddenschappen zijn aangegaan met een huwelijk als inzet. De ultieme samenvoeging van beide betekenissen die hiervoor beschreven zijn. (1)

Weddenschappen over huwelijkssluitingen
Er zijn legio weddenschappen met een genealogisch tintje. Welke genealoog wil niet te weten komen waarom zijn voorouders er toe zijn gekomen om elkaar de eeuwige trouw te beloven. Precies daarover zal de rest van dit artikel gaan: weddenschappen met een huwelijk als inzet.
Wat ik op dit moment als oudste voorbeeld ken van een dergelijke weddenschap, dateert uit 1482. Op 19 november van dat jaar belooft Wolterus, zoon van wijlen Henricus van Tillaer, ten overstaan van schepenen van Den Bosch 3 rijnsgulden te betalen aan Johannes, zoon van wijlen Egidius Huesdens, op Allerheiligen in het volgende jaar, als dezelfde Johannes tenminste voor die tijd getrouwd is.(2) Het is mij in dit geval niet bekend wie de weddenschap heeft gewonnen.

Soms willen mensen het niet meer weten dat ze een weddenschap hadden lopen. Dat loopt dan steevast uit op een proces. In 1616 zien we zo'n proces tussen Jan Jan Scheuren en Peter Pauwels de Wever in Tilburg. Volgens de getuigenis van Anna, huisvrouw van Cornelis Jan Willemssoon van Gorp, was er enkele jaren voordien in haar huis een bedrag van 30 stuivers ingelegd door dezelfde Jan Jan Scheuren. De inzet van de weddenschap was eenvoudig: van de voornoemde Peter Pauwels de Wever en Adriaen Janssoon van Raemsdonck, beiden nog vrijgezel, zou degene die als eerste trouwde aan Jan Scheuren het dubbele bedrag betalen: 3 gulden. Het trouwboek van de pastoor verklapt ons dat Peter Pauwels Antonis de Weefver op 13 oktober 1613 trouwde met Maria Cornelis Jan Dircks. Hij was de eerste en moest dus het verschuldigde bedrag betalen en de schuldeiser sleepte hem voor de schepenbank van Tilburg.(3)

Deze weddenschappen staan niet op zichzelf. De redenen om dergelijke weddenschappen af te sluiten blijven onduidelijk. Misschien was het een manier om extra spanning te kweken, misschien sloot het aan bij een oude traditie. Het is evenmin duidelijk of dit soort weddenschappen alleen in bepaalde kringen in zwang waren.

Het gaat in al deze weddenschappen uitsluitend om mannen die met elkaar wedden, met een al dan niet bekende vrouw als lijdend voorwerp. In de periode 1655-1667 komt er in Tilburg een opvallend aantal van deze weddenschappen voor. Laten we eens kijken wat er precies aan de hand was.

Tilburgse voorbeelden
Het begint in 1655 met een weddenschap tussen acht personen. Het betreft aan de ene kant Goossen Jans de Cordt en aan de andere kant Gerit Loeff Hendricks van de Graeff, Huijbert Willems van Heijst, Adriaen Peters Nademaels, Hendrick Jan Schaepsmeerders, Aerdt Peters Backers, Robbrecht Willems Peijnenborch en Huijbert Jan Soettricx. Op 26 januari 1655 laten zij een akte opstellen (voor schepenen van Tilburg?), die het volgende behelst.

Goossen Jans de Cordt heeft een ton bier getapt aan genoemde personen ter waarde van zeven carolus gulden. De overige zeven comparanten beloven aan Goossen 14 carolusgulden te betalen binnen acht dagen nadat iemand van hen is ondertrouwd of is komen te overlijden. In het geval dat iemand van hen overlijdt, moeten de vrienden van de overledene de schuld afbetalen.(4) Van enkele van de personen die in deze weddenschap genoemd worden heb ik wat meer kunnen achterhalen, maar helaas niet voldoende om te weten hoe het is afgelopen:

• Goossen de Cordt. lijstenverver (5), is gedoopt in Tlburg op 2 februari 1628 als zoon van Jan Aert Joost Brenders, die als alias ook de naam De Cort voert, en Cornelia Jan Gijsbert Dircks. Op 23 januari 1656 trouwt hij met Jenneken van Spaendonck. Zij is gedoopt in Tilburg op 18 februari 1610 als dochter van Huijbert Peter Hendrick van Spaendonck en Maria Jan Peter Tieleman. Uit dit huweljk zijn vier kinderen geboren, waarna Jenneken begraven werd in Tlburg op 14 november 1675. Goossen de Cort hertrouwt op 5 november 1676 met Mechel Gerits van Gorp (6), dochter van Geridt Cornelis Nelen (van Gorp), olieslager aan de Hoeven, en van Gijsbertken Huijbert Peters van Beurden. Ook dit huwelijk levert vier kinderen op. Goossen Jan de Cordt is in Tilburg begraven op 11 maart 1701, zijn tweede vrouw op 27 februari 1721.

   • Gerit Loeff Hendricks van de Graeff is gedoopt in Loon op Zand op 22 oktober 1637 als zoon van Loef Hendrickx van de Graef en Maria Jan Goossens, die daar op 27 februari 1632 waren getrouwd. Hij was 18 jaar ten tijde van de weddenschap. Verder is er niets over zijn levenswandel bekend.

   • Adriaen Peters Nademaels was een ongelukkig geval. Hij verloofde zich in 1678 met Cathalijn Wouters van Ammelroij te Tilburg, die het echter uitmaakte, zich verloofde met Jan de Weir en met deze in ondertrouw ging. Aanvankelijk vond Naedemaels het wel goed, maar toch besloot hij de huwelijksproclamaties op te houden. Bruidegom De Weir sloeg hem toen finaal in elkaar. Daarna legden beide vrijers het weer enigszins bij en de versmade Naedemaels ging bij Cathalijn op visite. Zij zag hem aankomen en zette een stoel klaar, waarop zij hem eenen vetten boterham is gaen smeren van wittebroot. Die accepteerde hij pas na enige aandrang, maar toen had hij zo de smaak te pakken, dat hij er nog een vroeg. Terwijl hij zijn tanden daar in zette, werd het hem erg qualijck, zodat hij met de boterham in de hand naar huis ging, waar hij flink moet overgeven. Zijn zus nam zijn boterham, daer van bijtende om 't crijtende kindt daer mede te stillen. Zowel het kind, Bartel Beckers, als oom Adriaen Naedemaels stierven. Bartels borst en buik waren opgeblazen, hij had de lippen een beetje van elkaar en op zijn tong zat een witte 'schors'. Toen hij was opengesneden, vonden de chirurgijns het gedarmte als met windt opgeblasen en van een onnatuurlijke kleur, neigend naar paarsbruin, terwijl de maag aan een kant half leek te zijn verrot. Bovendien was de maag op drie plaatsen geërodeert ende ten deelen doorknaeght. Cathalijn van Ammelroij was gevlucht.(7)

   • Hendrick Jan Schaepsmeerders is in Tilburg op 19 januari 1642 gedoopt als zoon van Jan Willem Gerit Schaepsmeerders en Marie Hendrick Simon Hollen. Hij trouwt op 8 december 1670 voor de predikant van Tilburg met Ida Aert Braspennings. Hendrick Schaepsmeerders is op l februari 1674 begraven in Tilburg.

Den 21 november sij in ondertour opgenomen Hendrick / Jan Willems Schaepsmeerders j.m. out 28 jaar sijnen / vader Jan Willem was resent woonen in nieulant met Iefken Aert / Braspenningh j.d. out 24 jaren woonende te oel ge/assisteer met haren Oom Jacob Hertoghs beijde geboor/tich van Tilborgh ende hebben hare houwelijckse procla/matien onverhindert gehar ende sijn daer op getrout den 8 / december 1670

• Aerdt Peters Backers is gedoopt in Tilburg op 8 november 1641 als zoon van Peter Jacob Beckers en Deliana Herman Aerts de Roij. Hij was dus 14 jaar ten tijde van de weddenschap. Hij trouwt voor de predikant van Tilburg op 13 oktober 1675 met Jenneken Schalcken. In 1694 hertrouwt hij, nu met Anna Jan Cornelis Simons, gedoopt in Tilburg op 9 september 1634 als dochter van Jan Jan Cornelis Sijmons, wever, en van Barbara Willem Adriaen Willem Goijaerts. Zij was al eerder getrouwd op 8 mei 1661 met de lakenwever Jan Matheuss Jans van Gorp.

• Robbrecht Willem Peijnenborch is gedoopt in Tilburg op 20 oktober 1646 als zoon van Willem Goossen Gerit Peijnenborch en Catharina Robbrecht Jan Leijnen. Hij is 8 jaar en 3 maanden als hij deze weddenschap afsluit... en hij ondertekent de akte zelf. Hij trouwt op 13 juli 1681 in Tilburg met Engel Jacob Hofmans, gedoopt in Tilburg op 23 januari 1645 als dochter van Jacob Jan Willems en Judith. Hij is in Tilburg overleden en begraven op 29 september 1694.

Den 14 junio 1681 zijn in ondertrou opgenomen / Robbert Pijnenburgh j.m. oudt 33 jaer met / Engel Jacob Hofmans j.d. oudt 35 jaer / beijde geboortigh van Tilb: en woonende / int nieul:, hebbe hare houwelijckse proc/lamatie onverhindert gehadt, ende zijn daer / op getrout den 13 julij 1681

• Huijbert Jan Soettricx heb ik niet kunnen identificeren.

Uit de identificatie blijkt dat we te maken hebben met jonge jongens, adolescenten zouden we die nu noemen. In eerste instantie lijkt het op een spelletje bravoure van een groep jongeren die in de herberg iets te diep in de bierkruik hebben gekeken. Maar het feit dat ze de moeite nemen om deze weddenschap vast te leggen, wijst op een serieuze aangelegenheid. Het is de betrokkenen menens, wat hun motieven ook mogen zijn geweest. Waarom Goossen Jans de Cort het bier onder deze voorwaarden verstrekte, is evenmin bekend. Hij was, zoals het zich nu laat aanzien, de oudste van het stel en was misschien al op vrijersvoeten. Hij trouwt bijna op de dag af een jaar later met zijn eerste vrouw. Was de nieuwe verkering de aanleiding om het met vrienden te gaan vieren?

De volgende weddenschap die opvalt, vindt bijna twee jaar later plaats. Op 28 december 1656 verschijnen Johan Willemen, woonachtig te Goirle, en Adriaen Jacob Peeters van Gilse, die de volgende weddenschap afsluiten. Johan Willemen belooft aan Adriaen Jacob Peter van Gilse te leveren drie el zwart laken van vijf gulden per el. Daarvoor zou Van Gilse niet hoeven te betalen wanneer hij in mei 1657 zou zijn getrouwd. Sterker nog, wanneer hij dan niet getrouwd zou zijn, moet hij voor elke el tien gulden betalen aan Johan Willemen. Het lukt Adriaen van Gilse om op tijd een bruid te vinden. Hij ondertrouwt op 6 mei 1657 in Hilvarenbeek met Catalijn Jacob Jan Schilders. Ze trouwen op 25 mei daaropvolgend.(8)

Blijkbaar was de hiervoor beschreven weddenschap het startsein voor een aantal lieden om het ook over die boeg te gooien. Vier dagen na het huwelijk van Adriaen van Gilse en Catalijn Schilders, dus op 29 mei 1657, sluiten Ego Gijsbert de With en Jan Willem Toten een soortgelijke weddenschap. Om onduidelijke redenen zien beiden hier een dag later weer van af. De getuigen bij deze weddenschap waren Peeter Hendricks en Peeter Somers.(9)

Deze laatste heeft klaarblijkelijk de smaak te pakken gekregen, want hij sluit op 20 juli 1658 een weddenschap met Mercelis Gerits, die als gemachtigde optreed voor Jan de Bont, koopman van wollen laken. Peeter Cornelis Somers zegt voor de komende Tiburgse kermis getrouwd te zullen zijn. Wanneer dat zo is, krijgt hij van Jan de Bont drieëneenhalf el cleur laken voor niets. Mocht het hem niet lukken een bruid te vinden, dan moet hij 11 gulden per el betalen, in dit geval een totaalbedrag van 38 gulden 10 stuiver. De vader van Peter, Cornelis Somers, treedt als borg op. Daarmee stemt hij duidelijk in met de handelswijze van zijn zoon. Jan Alewijns en Hendrick Stakenborch zijn de getuigen bij deze weddenschap.(10) Het lukt Peter Cornelis Somers de weddenschap winnend af te sluiten. Hij ondertrouwt op 25 juli 1658 en trouwt op 21 augustus daaropvolgend met Jenneken Jan van Lissem. De bruid heeft geen vader meer en degene die haar assisteert is dezelfde Hendrick Stakenborch die getuige was bij de weddenschap.

Hem treft ook het wedvirus dat blijkbaar heerst. Op zondag 25 augustus 1658 wedt hij met dezelfde Ego de With die het ruim een jaar eerder ook al probeerde, en wel om vier el zwart laken ter waarde van 36 gulden, dat hij voor maandag 2 september getrouwd, dan wel ondertrouwd zou zijn. Hendrick Stakenborch ondertrouwt op 29 augustus met leffken Cornelis Somers. Alweer een weddenschap gewonnen.(11) Zou hier sprake kunnen zijn van doorgestoken kaart? Eva en Peter zijn broer en zus.

Jan Steen - het huwelijk

Enkele jaren later vinden we bij dezelfde notaris nog een weddenschap die het huwelijk als inzet had. Op 20 november 1661 zetten Gerard Swagemakers en Johan Peter van en Eijnde beiden 90 gulden in en geven zij dat in bewaring aan Marcelis Gerit van Valckenborch. Deze persoon was ook al partij in de weddenschap van 20 juli 1658. Wanneer Jan van den Eijnde niet binnen vier maanden is ondertrouw of getrouwd, gaat het geld naar Gerard Swagemakers. Lukt het hem wel om binnen die termijn een bruid te vinden, dan krijgt hij de 180 gulden. Jan vanden Eijnde slaagt er niet in en zal zijn wedschuld hebben moeten voldoen.(12)

Enkele maanden later, op 15 maart 1662, verschijnen Jan Aert Crillaerts en Peter Gerit Schaepsmeerders voor schepenen van Tilburg. Zij gaan een weddenschap aan, waarbij de inzet drie el cleur laken is. Peter Gerit Schaepsmeerders moet voor Sint-Jansdag in ondertrouw zijn om dit laken gratis in bezit te houden. Lukt het hem niet, dan moet hij aan Jan Crillaerts 22 gulden betalen. Het is niet bekend of Peter Schaepsmeerders daar in geslaagd is.(13)

De eerdergenoemde Jan Peter van den Eijnde ging zes jaar na zijn eerste poging opnieuw een weddenschap aan, waarschijnlijk onder het motto: de aanhouder wint! Vlak voor de Tilburgse kermis, op 21 augustus 1667, wedt hij met Peter van de Ven om drie el zwart fijn laken, bestemd voor een pack cleeren, dat hij binnen een halfjaar na de kermis sijnde den XVIIIen (18) februarij des toecomenden jaers MDLXVIII (1668) ondertrouwd zal zijn. Is dat niet het geval dan moet hij aan Peter van de Ven 33 gulden betalen.(14) Ook ditmaal slaagt hij er niet in binnen de gestelde termijn een bruid te vinden. Pas drie jaar later vindt hij zijn levensgezellin Helena Jan Jacobs van de Kerkhof. Zij trouwen in Tilburg op l juli 1670.

Protestactie?
Op 30 januari 1656 kwam de kerkeraad van de Nederduits Gereformeerde gemeente in Tilburg bij elkaar om te vergaderen. Deze kersverse groep nieuwkomers in de katholieke heerlijkheid Tilburg en Goirle ergerde zich aan het gebruik dat bij het aangeven van de ondertrouw een groep vrijgezellen de nieuwe echtelieden vergezelden. Deze begeleiders verkeerden regelmatig in beschonken toestand en dit deed afbreuk aan het 'heilige huwelijk'. Bovendien komen ze op onchristelijke tijden aan de deur om de ondertrouw aan te geven. Het geval dat ze in hun vergadering bespreken, heeft plaatsgevonden in Goirle. De vergadering besluit om een publicatie uit te vaardigen, waarin dit gebruik zou worden veroordeeld. Daarnaast mag er alleen nog op vrijdagen van 3 tot 4 uur een ouderling in de kerk aanwezig zijn om ondertrouw in te schrijven.(15)

Deze actie van de kerkeraad krijgt spoedig een officieel vervolg, doordat het nieuwe echtreglement voorde generaliteitslanden op 18 maart van kracht wordt. Daarin regelt de overheid in goed Hollandse traditie alles ten aanzien van het wettelijk huwelijk. Het is voortaan verboden om bij nacht en ontij de ondertrouw te komen aantekenen. Voortaan mogen huwelijkskandidaten alleen nog maar op zaterdag in ondertrouw gaan en dan wel na zonsopgang en voor zonsondergang (artikel VII). Alleen in heel bijzondere omstadigheden, waarover de predikant uitspraak mag doen, kan men van deze regel afwijken. Op overtreding van deze regel komt een fikse straf van 50 gulden te staan voor degenen die de huwelijkskandidaten toch inschrijft buiten deze dag en tijd zonder geldige reden. Bovendien is de inschrijving dan ongeldig (artikel VIII).

In het negende artikel komt het uiteindelijke verbod op de eerder beschreven festiviteiten: dat alles sonder lichtveerdigheyt, sonder dronckenschap, nuchteren, eerbiedeüjck, ende in des Meeren vreese toe gae, ende beletten, dat voor, ende geduyrende de imchrijvinge, geen stercken dranck geschoncken, ende gedroncken werde, op pene van die contrarie doet, te verbeuren XXV guldens. In het daaropvolgende artikel staat nog specifieker genoemd, dat Niemant sal hem vervorderen inde steden ofte ten Platten Lande, de Bruydegoms ende Bruyts in het in schrijven ofte trouwen, in het gaen van den Gerechte ofte Kercke, ofte in het weder keeren nae Huys, nae te roepen, te schutten ofte. schatten, 't zy in het gesellen der selve van ofte naer Huys, met roers, ende die ofte schieten, ofte met het schencken vanstercke Wateren, Bier ofte Wijn, 'tzyin 't afvorderen naer gedane inschrijvingen, ofte Trouw, van Ry-Bieren, ofte BoxemBieren, ofte auansel Bieren, ofte wat naem soodanige quade ghewoonten ende insolentien mogen hebben. De boetes zijn niet mals, die lopen op van twaalf gulden voor het eerste vergrijp naar honderd gulden voor het derde. Ook echtparen die daartoe medewerking of aanleiding geven, kunnen rekenen op een boete van 25 gulden.

Deze reglementering maakt een eind aan een oud gebruik, het zogenaamde kwanselen en het losschieten van de bruid. Dat zijn rituelen, waarbij de vrijgezellen in de buurt - zowel familie als buren - van het aanstaande paar de overgang van de vrijgezellentijd naar de gehuwde staat vieren, meestal met de nodige hoeveelheid drank.

Bij gelegenheid van een huwelijk of ondertrouw eist de jonkheid een traktatie in de vorm van bier of sterke drank, het zogenaamde kwanselbier. Dat gaat gepaard met het nodige rumoer in de vorm van roepen, schreeuwen en zingen. Het gebruik van de kwanselbieren is gebaseerd op het principe van wederkerigheid: de aantasting van de huwelijksmarkt (er wordt een vrijgezelle vrouw onttrokken aan de huwelijksmarkt) compenseren door de achterblijvende vrijgezelle jongeren af te kopen met traktaties. Het woord 'kwansel', dat ruilen of uitwisselen betekent (vergelijk de uitdrukking iets verkwanselen), benadrukt deze wederkerigheid. Daarnaast kent Van Dale aan kwanselen de betekenis van verkwisten en morsen toe, wat in het kader van deze uitbundige traktaties zeker toepasselijk is.

Het losschieten van de bruid heeft een andere achtergrond en betekenis. Om het afscheid van de 'jonkheid' en de overgang naar de huwelijkse staat te markeren, knallen buurtgenoten en vrienden bij het huis van de bruid steevast met geweren of met kleine tafelkanonnetjes (zogenaamde donderbussen). De overgang van de vrijgezelle- naar de gehuwde status werd door het gezamenlijke drinken bezworen en beklonken. Het schutten van het aanstaande echtpaar was bedoeld om een rituele barrière op te werpen, het bij de kwanselbieren veel voorkomende schatten duidt op het vaststellen van de waarde van de bruid.

Deze gebruiken komen in enkele varianten voor, maar de overeenkomst zit hem in de verstrekking van vrij drinken. Mede door het overmatige drankgebruik vonden bij het 'losschieten' regelmatig ongelukken plaats en er bestond altijd het risico van rellen, waarvoor de wereldlijke overheid beducht was. De kerkelijke overheid was eerder bang voor de sexuele uitspattingen tijdens de festiviteiten.(16)

Deze festiviteiten waren uiteraard een doorn in het oog van de katholieke pastoors, maar evenzeer of mogelijk nog meer van de protestantse predikanten en kerkenraden. Daarom ook dat de kerkenraad van de Nederduits-Gereformeerde gemeente in Tilburg en Goirle zo heftig reageert in 1655 op een waarschijnlijk uit de hand gelopen kwanselfeest in Goirle. Zij hebben met de uitvaardiging van het nieuwe echtreglement een instrument in handen gekregen om deze kwalijke traditie te bestrijden.

Mogelijk was de reeks weddenschappen tussen 1655 en 1667 een soort van protest vanuit een bepaalde katholieke klasse (de inzet is vaak laken), die een nieuwe vorm van vertier zocht nu het kwanselen hen was afgenomen. Dat zou ook verklaren waarom de leeftijd van de deelnemers over het algemeen aan de lage kant was. Overigens werd de soep niet zo heet gedronken als die werd opgediend. Het is opmerkelijk dat kort daarop bij notaris Johannes van Rotterdam diverse weddenschappen werden afgesloten, waarbij het al dan niet trouwen binnen een bepaalde tijd van de betrokken persoon bepalend was wie er moest betalen. Johannes van Rotterdam maakte zelf deel uit van de Nederduits-Gereformeerde gemeente en zou dus eigenlijk van dergelijke praktijken niets moeten weten. Blijkbaar was hij geen scherpslijper. (Hij kwam op 16 juni 1656 vanuit Oudenbosch en liet zich toen inschrijven als lidmaat van de hervormde gemeente in Tilburg.)

Het kwanselen en het losschieten van de bruid is pas in de loop van de negentiende eeuw definitief in onbruik geraakt, hoewel de tegenwoordige vrijgezellenavond zeker ook in deze traditie past.

[Deze blogpost is een bewerking van een artikel van mijn hand dat eerder verscheen in het tijdschrift De Brabantse Leeuw, 2001. nr 2, pp 89-96.]

Noten:

1. Oxford English Dictionary, Oxford University Press. (z.d.). Wed, v. In Oxford English Dictionary. Geraadpleegd op [datum van raadpleging], van https://www.oed.com; Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN), Philippa, M., Debrabandere, F., Quak, A., Schoonheim, T., & van der Sijs, N. (2003–2009). Etymologisch woordenboek van het Nederlands (vier delen). Amsterdam University Press.

2. Regionaal Archief Tilburg (RAT), archief 14, Schepenbank Tilburg, 9 november 1665.
3. G. van Synghel, Het Bosch Protocol. Een praktische handleiding ('s-Hertogenbosch, 1993) 175.
4. RAT, archief 14 schepenbank Tilburg & Goirle, civiele processtukken Tilburg, voorlopig inventaris 1871.
5. RAT, idem, Varia, doos 676. (niet teruggevonden)
6. L.F.W. Adriaenssen, „Kleur voor Tilburgs laken. Lakenververijen in stad en meierij van Den Bosch in in Breda in de zeventiende eeuw", Noordbrabants Historisch Jaarboek. XVI (1999) 227.
7. RAT, archief 14 schepenbank Tilburg en Goirle, Voogdij- en boedelrekeningen Tilburg 665-9.
8. RAT, 14. Schepenbank, Criminele processen Tilburg, 1678-1679; archief 14 schepenbank Tilburg & Goirle, 616, 30 april 1678 (twee akten); 29 april 1678; 5 mei 1678; 28 april 1678 (twee akten).
9. RAT, archief 115, Notarieel archief Tilburg, invnr 18, f 61.
10. RAT, idem, invnr 19, f 42.
11. RAT, idem, invnr 20, f 33.
12. RAT, idem, invnr 20, f 38.
13. RAT, idem, invnr 21, f 90v.
14. RAT, archief 14 schepenbank Tilburg & Goirle, varia, doos 676.
15. RAT, archief 115, Notarieel Tilburg, invnr 23, f 103.
16. RAT. archief 304, Hervormde gemeente Tilburg la.
17. G. Rooijakkers, Rituele repertoires. Volkscultuur in oostelijk Noord-Bruhant 1559-1853 (Nijmegen. 1994) pp. 326-331,416-431.

Kwakzalverij: al eeuwenlang een probleem

2025-11-19T12:00:00.001+01:00

Het is al een tijd regelmatig in het nieuws dat er allerlei middeltjes worden aangeboden via internet en social media. In de meeste gevallen betreft het kwalijke figuren die mensen van alles willen aansmeren waarvan ze weten dat het niet werkt. Wat een treurigheid, als je mensen die iets mankeren, geld uit de zak klopt voor middelen waarvan je weet dat het niet werkt. Als het serieuze kwalen betreft is het ronduit misdadig.
De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat er ook op dit gebied niets nieuws onder de zon is. Als mensen toch eens iets zouden opsteken van het verleden, dat zou een heleboel ellende voorkomen!
Ik ga nog een poging doen, ter lering ende vermaak.

Sindala, gespeeld door Jos Bergman

Als ik aan middeleeuwse kwakzalverij denk zie ik onmiddellijk het beeld voor me van de figuur Sindala die een vriend was van ridder Floris in de gelijknamige televisieserie uit mijn jeugd. In de aflevering De Wonderdoener (dat heb ik even opgezocht!) zit een kwakzalver die konijnenkeutels als pillen verkoopt, wagensmeer als zalf en de flesjes vult in met slootwater door ze tussen zijn tenen te stoppen en die dan in de sloot te laten zakken. Sindala ontmaskert deze man, gespeeld door Henk van Ulsen.

In het archief van het dorpsbestuur van Tilburg zit een publicatie waarin het bestuur de inwoners waarschuwt voor winkeliers en neeringdoende lieden die zich bezighouden met de verkoop van drogues, Radicis en andere medicijnen. Dat is nog niet het ergste want zij maken zich ook schuldig aan het samenstellen van mixturen, Tinctuuren (geconcentreerd vloeibaar extract van kruiden of andere plantendelen) en andere compositien, die zij vervolgens verkopen aan hun klanten.

Daarnaast verkopen zij ook arsenicum auripiment (giftig metaal o.a. gebruikt in amuletten als bescherming tegen ziekten zoals de pest) en andere afdrijvende middelen. Ze verkopen ook al te sterke purgatien en purgeer middelen aan iedereen die daar om vraagt. De 'afdrijvende middelen' zijn waarschijnlijk bedoelt voor het afbreken van zwangerschappen, abortus dus.

Door hun onoordeelkundig handelen lopen de inwoners gevaar waardoor groote onheijlen kunnen ontstaan. Ze vrezen dat deze nepmedicijnen immers een swaare krenkte zo niet een gewissen dood moeten veroorsaken.

Bovendien ondermijnen deze nepmedicijnen het vertrouwen in de geneesmiddelen die vervaardigd worden door deskundigen, die wel weten wat ze doen.

Medicijnflesje verstrekt door
apotheker Bijvoet aan de
Oude Markt op
9 januari 1960 voor mijzelf!

Het dorpsbestuur besluit daarom in hun vergadering van 2 januari 1768, tot wegneeming van het gevaar. De verkoop van Theriac en opiaten alsmede de afdrijvende middelen dewelke alhier op een meer dan extraordinare wijze in swang is gaande wordt niet langer toegestaan en verboden. De Raad van State heeft hierover al eerder een uistpraak gedaan op 17 december 1767.

Er komt een boete op te staan van 12 gulden waarvan een derde gaat naar de drossaard, een derde naar de armen en een derde naar de aangever,

Blijkbaar heeft dat besluit geen effect gehad want in 1785 is het noodzakelijk het besluit opnieuw uit te vaardigen. De mens is hardleers!

Al voor die tijd hebben de schepenen van Tilburg en Goirle in hun vergadering van 10 december 1736 gesproken over een quacksalver genaamd Johannus Lombart die twee jaar eerder in Tilburg is doot gestooken.

Deze man heeft op 19 april 1734 op de jaarmarkt na Palmzondag op de Heuvel gestaan en daer sijn medicijnen publiecq aenden volcke gepresenteert. Daarna is hij van de markt vertrokken en in de buurt van de Heuvel gevonden. Dokter Eijmers en chirurgijn De Meij hebben hem onderzocht en de dood geconstateerd. Het lichaam is daarna naar de kerk aan de huidige Oude Markt vervoerd. De dag daarna is het lichaam geopent (sectie uitgevoerd) en daarbij is gebleken dat hij is overleden door een steek aan de rechterzijde waarbij het borstbeen is doorboord. De wond had een breete van vier vingers en een diepte van drie vingers. In zijn brieff tas vindt men documenten waaruit blijkt dat hij Johanis Lombart heet.

Aansluitend zijn er getuigen gehoord. Dat levert toch interessante informatie op. Er zijn vijf getuigen opgetrommeld, ik weet niet op basis waarvan. Het zijn Peter Heerkens, 42, Hermanus de Roij, 52, Peter Peter Mutsaers, 22, Francis de Schepper, ca. 16 jaar, en Jenneken, de vrouw van Peter Heerkens, 50 jaar.

Een kwakzalver aan het werk met
gezegeld document een de boom. Anoniem werk

Eerst vraagt drossaard Pieter van Hoven of de getuigen de quacksalver op maandagavond hebben gezien tussen 5 en 6 uur, met een of meer vrouwen in de straat van de Heuvel naar Eindhoven. Twee getuigen hebben niets gezien, twee hebben iemand dood tegen een wal zien zitten, en een heeft gezien dat die man met een rotting (wandelstok) naar de vrouwen sloeg. Niemand herkende de man of de vrouwen.

Eén getuige, Francis de Schepper, zag een vrouw, met bruine ogen, een gebloemde jack en een calemincke gestreepten rock. Die vrouw pakte geld uit de zak van de dode man en stak het in haar eigen zak en maakte daarbij veel misbaer. Eén getuige zag dat de dode man bebloeijt was. Hij heeft de wond niet gezien en kende de quacksalver niet.

Weer één getuige verklaart dat een vrouwspersoon verbaest bij hem in huijs quam loopen, en daer een reijssack neer setten. Zij zei och och mijn man is daar gesneeden, is er niemant die om een barbier wil gaan, ick sal hem een permissie schelling geven en zij vertrok daarna. Hij verklaart verder dat het een fraij vrouwspersoon was, hebbende bruijn oogen, hebbende aan een katoenen jack en een gestreepte kalemincken rock. (kalamink is een vroegere wollen stof die aan één kant was geglansd als satijn, vaak gestreept) De zak die zij in huis achterlaat bevat eenige kruijden of medicijnen.

Geen van de getuigen heeft het mes gezien.

Rembrandt - de kwakzalver

De vrouw van Peter Heerkens verklaart dat toen geroepen werd dat de kwakzalver doodgestoken was een vroumens in haer huijs is koomen loopen met een catoene jack aen, en een calemincke rock een muts op met hollantse kant. Die vrouw vroeg om water en heeft zich daarme gewassen. De vrouw zei 'mijn man is daar doot gesteecken, maer segt het niet want de vorsters mogten mijn goet arresteeren, en doen weggaende met een pack op den rug. Daarop kwam er nog een vrouw voorbij lopen met een bruijnen jack aan, en was bruijn van vel, was bebloeijt aende kop, en hat een steeck inden arm dien sij noch liet sien en was ook bebloeijt. Deze vrouw liep verder in de richting van Den Bosch. De getuige kende geen van deze personen.

De 3de getuige, Peter Peter Mutsaers, verklaart dat hij later op de avond met zijn heer in Esch in een herberg was, toen een vrouw daar kwam die begon te kreijten en vertelde dat de Tilborgse mart wel hondert pattacons off hondert daelder schade was. Vervolgens vertelt ze dat haar man daar is vermoord en dien bloet verliest dat is al genoegh verlooren'. Op de vraag waarom ze niet in Tilburg is gebleven om haar man te begraven zegt ze dat ze naar Rotterman gaat om geld voor de begrafenis te halen. Ze overnacht in de herberg, en slaapt in de kamer van de herbergiersvrouw die haar 'seer dien nacht heeft horen krijten en lammenteeren'. De volgende ochtend vertrok ze met een voerman naar Den Bosch.

De reijssack waarover hiervoor sprake is, gaat twee jaar later over naar de bediendens van de justitie, de vorsters, die de inhoud onder zich mogen verdelen. Die inhoud bestaat uit potjens doosjens en flessiens. Veel zal het niet opgebracht hebben voor de vorsters...

Begraafinschrijving voor Jan Lombers :een quacksalver, op de markt dootgesteeken, avond

------------

Bronnen:

https://www.regionaalarchieftilburg.nl/zoek-in-archieven/?/scans/NL-TbRAT-3/1.13/start/170/limit/10/highlight/4

(besluit 1768)

https://www.regionaalarchieftilburg.nl/zoek-in-archieven/?/scans/NL-TbRAT-3/4.4/start/0/limit/10/highlight/1

(herhaalbesluit 1785)

https://www.regionaalarchieftilburg.nl/zoek-in-archieven/?/scans/NL-TbRAT-3/1.8/start/240/limit/10/highlight/3

(besluit over de reiszak van Johannus Lambert)

https://www.regionaalarchieftilburg.nl/zoek-in-archieven/?/scans/NL-TbRAT-14/1.4.2.18.1.8/start/50/limit/10/highlight/4

(relaas over vondst lijk met aansluitend ondervragingsverslag 1734)

Aflevering 10 van de serie Floris, getiteld: De Wonderdoener.

https://youtu.be/njuRa7fWPcI? (in zwart/wit)

https://www.youtube.com/watch?v=g4SOLloQXqw (in kleur)

Rumoer in de straten!

2025-10-31T23:55:00.002+01:00

Plundering huizen belastingspachters in 1748 in Amsterdam.

Overlast op straat door met name jongeren is van alle tijden. Meestal zijn het kwajongensstreken waar tegenop getreden wordt. Maar het komt ook voor dat er gericht tegen personen of instellingen wordt geageerd.

Tilburgers hebben sinds 1648, bij de machtwisseling tussen katholieken en protestanten, een gezonde weerzin tegen hun schout (drossaard), schepenen en andere functionarissen. Ze zijn van een ander geloof, kwamen voor het merendeel niet uit Brabant en kwamen eigenlijk uitsluitend via vriendjes en relaties aan hun goede banen. Dat levert op z'n tijd spanningen op.

Er is al eeuwenlang sprake van onrust op de straten van Tilburg en andere plaatsen. Die onrust kan verschillende oorzaken hebben. In de meeste gevallen is de onrust een gevolg van verzet tegen het gezag. Met name na 1648 komt het regelmatig voor dat er geweld wordt gebruikt tegen de kerk op de Markt die dan in handen is van de protestantse minderheid in Tilburg. Al na de verovering van Den Bosch in 1629 vaardigden de Staten-Generaal een ordonnantie uit die de katholieken verplichtten hun kerkgebouwen met hare kerckelijcke ornamenten moeten overdragen aan de nieuw geïnstalleerde of nog te installeeren predikanten van protestantse huize.

Dat resulteert in eerste instantie in een ordonantie van de Staten Generaal in Den haag waarin zij de inwoners van de Meierij van 's-Hertogenbosch verbieden om geïnstalleerde predikanten gerust ende ongemoijt te laten. Ook de protestantse toehoorders bij de diensten en predicaties moet zij in egeender wijse .. turbeeren, beletten, beschimpen ofte insolentelijk bejegenen, met woorden ofte werken. Dat betekent dat zowel de predikanten als hun toehoorders niet lastig gevallen mogen worden en er mag niet tegen ze gescholden worden. Als mensen dat toch doen worden zij vervolgd en gestraft.

In 1688 schrijft Cornelius Rouwenius, dan predikant in Goirle, dat hij doort bisschopsvolck van Tilborgh, waar hij toentertijd rector van de Latijnse school was, moest vluchten. Als gevolg daarvan heeft hij inkomsten gemist en is in de schulden geraakt.

Cornelius Rouwenius Predicant tot Goirle
vertoont gants ootmoedelijck, hoe dat hij suppliant
voor desen doort Bisschopsvolck, van Tilborgh,
daer hij Suppliant doen ter tijt Rector was, heeft moeten vluchten...

Op 27 september 1719 spreken drossaard en schepenen over het gegeven dat van tijd tot tijd veel schaade aende kerck [ontstaat] door 't goijen van steenen, schieten met boogen als andersints geschiet. Zowel de glazen ramen als de dakleien lopen daarbij schade op. Zij verordonneren daarom dat niemand meer met stenen of met bogen, pijlen ofte knippels (stokken) op het kerkhof mag komen. Ook niet met klaveren (klauteren), loopen en ravellen (stoeien) op de muren rondom het kerkhof. De ouders van kinderen die betrapt worden en de meesters van de knechten, krijgen een boete.
Opmerkelijk: van de daders mag de hoet worden afgepakt en dat mag als bewijs dienen om de premie te innen.

Een paar maanden later is er sprake van vernielingen aan bomen in de Warande, langs de wegen en op het marktveld, door quaet aerdige menschen en jongers. Dat hout is voor een groot deel van particulieren en de schade is dusdanig dat er maatregelen genomen moeten worden. Dat is blijkbaar al eerder gedaan want er zijn resoluties van 2 october 1713 en van 27 september 1719 (zie hiervoor) die hier ook over gaan. Mensen worden opgeroepen om de daders aan te geven en daar staat een vergoeding tegenover. Klikken loont! Drie hele guldens.

In 1725 zijn er klachten over het verwijderen van placcaten, ordonnantien ende resoluties van de regering uitgevaardigd en door de vorsters aengeplact sijnde. Dat gebeurde bij de kerk op een aangewezen plaats in de buurt van een lindeboom. Op die manier kon iedereen er kennis van nemen. Die publikaties zijn vervolgens in stukken gescheurd waardoor iedereen buijten staet gebragt om [die] te konnen lesen. Wederom komt er een premie van maar liefst 6 gulden voor de persoon die iemand daarvoor aangeeft. Opnieuw de toevoeging dat sijnt jongens, kneghten meijden ofte kinderen de ouders of werkgevers aansprakelijk worden gesteld.

Drie jaar later 'zijn het opnieuw quaat aerdige en ondeugende jongens die de ramen van de kerk, de school aan de Veldhoven en andere panden van de gemeente ingooien, en daarmee schade toebrengen aan dak, deuren en vensters, aan de lindeboom en pomp op de Heuvel en aan de kerk.

Eind december 1730 is het huis van schepen en klerk Govert Bles aangevallen. De daders braken door de hegge en de ruiten van de keuken zijn ingeslagen. Later die avond is om 11 uur drie keer bij president-schepen Ulaeus en zijn vader de predikant, seer hart op den deur geslagen. De daders liepen telkens hard weg en zijn niet gepakt terwijl, volgens de heersende wetten men dergelijke daders vrij magh doot schieten. Er staat een premie van 50 gulden voor de personen die de daders kunnen aanbrengen.

Kort daarna, op 9 februari 1731 komt Michiel van Bommel klagen, dat dezelfde middag voor sijn huijs sijn gekoomen eene heele rot (groep) volck. Onder hen was de nachtroeper van de wijk Veldhoven, Gerit Winnick, en eenen Hamels Peter Vos anderen. De nachtroeper had een clep bij zich waarmee hji hard klepperde dat een groot geraes maeckte op straet voor sijn brug of hecken. De clapwaker had een helle bart off lange stock in zijn hand. Er ontstond een handgemeen tussen de mensen van Van Bommel en de groep.

Opstand van het kaas- en broodvolk
in Haarlem.

Van Bommel vreest dat dit een vervolg gaat krijgen en in de nacht meer geweldenarijen aan zijn huis zullen plaatsvinden. Hij verzoekt daarom een capiteijn en eenige manschap deze nacht bij zijn huis om dat te bewaken. Die burgerwacht komt er onder leiding van kapiteint Ivo vande Silver en vorster Erdegaing met zes van de ordentelijkste mannen.

Het leed is nog steeds niet geleden en de onrust bleef regelmatig opduiken.
In mei 1740 ontstaan er opnieuw ongeregeldheden, veroorzaakt door een groep inwoners die door het slaan op een pan een heleboel kabaal maken. Vervolgens slaan ze ruiten in bij Dionijs van Dijck op de Heuvel, Hendrick Becx en Quirinus van Iersel aan de kerk, Christiaan vande Grinte en Anthonij Segers op Korvel, aan het huis van Leendert van Tulder en de weduwe Francis Becx in het Nieuwland. Deze vernielingen gingen gepaard met een menigte dreijgementen. De daders zijn niet gepakt. Van deze gebeurtenissen zijn wel verklaringen opgenomen en de schepenen zijn gaan kijken naar de schade. Deze actie is gericht tegen bakkers die blijkbaar hun brood te duur verkopen. Omdat niemand met naam bekend is kan er geen aangifte worden gedaan.

In 1741 is er vuurwerk gegooid op het saterdags martvelt omstreeks 11 uur in de avond. Het was een slang of poffer dien een grooten slag gaf. Ze zoeken de schuldige.

Zo blijven er incidenten plaatsvinden in Tilburg. Soms om economische redenen (broodprijs), soms omdat de jeugd zich verveeld en gaat gooien naar openbare gebouwen.
Wat dat betreft is er bar weinig veranderd in al die eeuwen.

Het interieur van de nieuwe kerk

2025-09-18T16:10:00.003+02:00

Het marktveld met de Heikese kerk en het stadhuis in 1892.
De portalen zijn hier nog niet gebouwd.

In de afgelopen twee blogposts vertelde ik al dat de Tilburgers na de brand in 1595 al snel begonnen met het herstel van hun kerkgebouw. Het zou een werk van lange adem worden.
Naast het herstellen van de buitenmuren, het dak en de toren was er door de instortingen ook grote schade ontstaan aan het interieur van het kerkgebouw. In de kerkrekeningen staan dan ook vele posten die de aanschaf van nieuwe ornamenten en objecten betreffen.

Het betreft grote interieurstukken, zoals een nieuw hoogaltaar of een nieuwe preekstoel, nieuwe altaren voor de verschillende broederschappen als nieuwe kelken en wijwatervaten.

Ik wil hier een korte opsomming noemen van enkel van deze nieuwe voorwerpen, zonder uitputtend te willen of kunnen zijn.

Een van de eerste objecten die vervangen is, is het uurwerk. In een tijd waarin de meeste mensen geen klok in huis hebben, is het belangrijk om op een centrale plek een klok te hebben waar mensen gebruik van kunnen maken. Natuurlijk heeft een klok op een kerktoren geen nu voor het hele dorp, maar wel voor een groot deel van de bevolking.
Een nieuw uurwerk is daarom van belang en waarschijnlijk ook daarom heel snel gezocht is naar een nieuwe klok op de kerktoren. Al in december 1595 wordt daar werk van gemaakt.
De wijzers van de het uurwerk hebben ook een opknapbeurt nodig. Het nieuwe uurwerk kwam uit Den Bosch en is door Adriaen Vreijssen uit Udenhout opgehaald. Adriaen Willems is 5 1/2 dag bezig geweest om het uurwerk te setten (plaatsen). Het is een uurwerk met gewichten.

De kleine klok, die in de kleine toren op het kruis van de kerk stond, waar de zijbeuken en de hoofdbeuk samenkomen, moet opnieuw gegoten worden. Daarvoor is clockspijs nodig om de klok te kunnen gieten.

Afbeelding van de kleine toren
in het midden van de 19de
eeuw met haan en appel.

Er komt een haen opte cleijne thooren die Henrick Janssen van Pelt maakt voor 22 stuivers en ook een appel die uit Den Bosch komt.
Er is een nieuwe grote klok gegoten in Den Bosch en Jacob Bastiaens en Lauwreijs Noten hebben de nieuwe klok in de toren gehangen. Ze hadden daarbij de hulp nodig van 22 personen om de klok omhoog te krijgen. Met de blote handen, en sterke touwen.

Op 18 september 1596 heeft Jan Berijs een tafereel (schilderij) uit Alphen laten halen en ontvangt daarvoor 10 stuivers. Op dezelfde dag is er ook een ketel aangeschaft voor het wijwater. Op verschillende momenten is er sprake van de aanschaf van een quispel (kwast) voor het wijwatervat.

Op 27 oktober van hetzelfde jaar betalen de kerkmeesters 6 stuivers aan Zuzanna de vrouw van Joost Claes Rutthen die het kercken lijwaet (dat kan de kleding van de priesters zijn of stoffen voor de aankleding van altaren bv.) had gewassen. Op 9 september 1597 krijgt zij opnieuw betaald, nu voor drie wasbeurten van hetzelfde lijnwaet.

Cornelis Bartholomeus de schreijnwercker kreeg 11 gulden betaald voor het maken van leesbancken, cribbe ende kist in de kerk. Waarschijnlijk gaat het hier om banken waar een boek (bv een bijbel) op kunnen liggen en een kist voor de belangrijke documenten, een soort kluis. De cribbe zou voor een kerststal kunnen zijn.

Er is ook een tenne (tinnen) kelck voor de kerk aangeschaft in Den Bosch voor 35 stuivers en daarbij twee ampullen. Een kelk en ampullen roept bij mij de associatie op aan de tijd dat ik misdienaar was, en de priester tijdens de mis uit beide ampullen water en wijn schonk in de kelk dat daarmee tot het bloed van Christus transformeerde.

Op de bovenste afbeelding van de hand
van Hendrik Verhees zijn de vier kapellen
van de broederschappen zichtbaar.

De altaren in de kerk voor de verschillende broederschappen zijn ook zwaar beschadigd en dienen vernieuwd te worden. De altaarstenen zijn in hout gezet maar moeten natuurlijk ook gewijd worden voordat ze daadwerkelijk gebruikt mogen worden. Op de altaren komen kruizen te staan. De dienaren van de bisschop zorgen voor het transport om de altaarstenen te laten wijden. Daar zijn nog twee altaren aan toegevoegd met houten kruizen.

In mei 1598 kopen de kerkmeesters een vergulde ciborie voor 18 gulden. In deze kelk plaatste men een cristelijnen glas. (kristal)

Het nieuwe hoogaltaar vereiste een heleboel werk. Daar kwam een tafereel (schilderij) in dat met het houtwerk uit Den Bosch kwam. Henrick Rutthen heeft het houtwerk van het hoogaltaar gemaakt en Jan van Oirdt het schilderwerk. De voorstelling die op het hoogaltaar is aangebracht staat in bron: historie van Sint Denijs, patroen deser kercke, ende den Edelen Ridder ende Martelaer Sint Jooris. Dat kost 400 gulden.

Aerdt Swaens, kapelaan, schenkt de kerk een schilderij. Er kwam ook een nieuwe wijwater quispel (kwast) en een emmer voor het wijwater.

Voor een nieuwe preekstoel kiest men voor schrijnwerker Lucas vander Borcht. De preekstoel krijgt ook een bewerkte hemel. Er komt een nieuwe olielamp voor het heilig Sacrament op het koor.

Er komen ook twee nieuwe dompen van bleck (blakers) om toortsen en kaarsen uit te doen in de kerk.

Ook buiten het kerkgebouw is er sprake van nieuwe objecten, de vernieuwing van het hagelkruis, midden in het akkergebied de Schijf, waar een nieuwe houten kruis en drie ijzeren kruizen komen te staan. Michiel de smid heeft die ijzeren kruizen gesmeed.

In de kerk komen drie houten beelden die van Anthonius Hendricx in Mechelen zijn gekocht. Het betreft beelden van St. Dionijs, St Huijberdts, ende St Jobs voor 20 gulden.

De muzikale omlijsting krijgt eveneens aandacht namelijk een positiff (klein pijporgel) die van de schoolmeester in Breda is aangeschaft omme alhier inne de kercke gebruijckt te worden Daar hebben de kerkmeesters 62 gulden en 2 stuivers voor betaald.

In augustus 1616 is het kruis weer op de toren geplaatst. Dat kruis is bij die gelegenheid gewogen en daarbij kwam naar voren dat het kruis twee hondert tnegentich pont ende een halff weegt. Acht mannen hebben het kruis naar de kerk gedragen en naar boven gehesen en een timmerman heeft het bevestigd.

Als de toren eenmaal weer is opgebouwd en vernieuwd, is er een nieuwe haan geplaatst en daarbij een nieuwe appel.

Als laatste noem ik het plaatsen van een ovaal, bevestigd tussen het hoogaltaar en het kruiskoor, zoals dat er al hing voor de brand, in een vorm van houtsnijwerk, met daarop een afbeelding met de Twaalf apostelen, geschilderd door meesterschilder Hendrick Rutten, die daarvoor 90 gulden krijgt.

Het is wederom een (te) lange blogpost geworden, maar hiermee sluit ik een kleine serie over de herbouw van de Tilburgse kerk aan het marktveld af. Volgende keer een ander onderwerp.

Bronnen: 295/674 Kerkrekening 1595-1600 295/677 Kerkrekening 1610-1613 3/737 dorpsrekening 1594-1595

3/751 dorpsrekening 1610/11

3/752 dorpsrekening 1611/2

3/753 dorpsrekening 1612/1614

3/754 dorpsrekening 1614-1618

3/755 rekening 1615-1618

De kerk als bouwplaats

2025-07-28T16:39:00.010+02:00

Gegenereerde afbeelding door chat gpt

Vorige keer vertelde ik over de aanleiding voor de brand in de kerk van Tilburg aan de markt in 1595. Deze kerk was de parochiekerk en het enige volwaardige kerkgebouw in Tilburg. Dat levert meteen problemen op voor de beminde gelovigen van de parochie. Hoe kunnen ze nu aan hun kerkelijke plichten voldoen en de sacramenten toegediend krijgen? Waar moeten ze hun kinderen laten dopen, hun doden begraven en huwelijken sluiten? Dat zijn eind 16de eeuw serieuze problemen voor een gelovige gemeenschap.

Het is daarom niet verbazingwekkend dat enkele parochianen met hun pastoor kort na de brand in actie komen om de schade snel te herstellen.

De pastoor, de kerkmeesters en de parochianen realiseren zich terdege dat het nog enkele jaren kan duren voordat er toestemming komt om voor een bijdrage van overheidswegen in aanmerking te komen. Als ze snel weer een bruikbaar gebouw willen zullen ze met eigen initiatieven op de proppen moeten komen. De officiële aanvraag voor steun kan alsnog van start gaan en ondertussen kan de reparatie van het kerkgebouw van start gaan.
Bovendien anticiperen de Tilburgers alvast op de toestemming die gaat volgen om percelen uit de gemeint (gemeenschappelijke grond) te verkopen om op die manier aan de broodnodige guldens te komen.

Pas op 5 februari 1597 komt Philips II in zijn hoedanigheid van hertog van Brabant over de brug met een octrooi waarbij Tilburg 200 bunder mag verkopen uit hun gemeint. De opbrengst daarvan moeten zij benutten om de kerk weer in zijn oude glorie te herstellen. De anticiperende inwoners van Tilburg waren al in 1595 overgegaan tot het verkopen van percelen uit de gemeint. Ze namen daarmee een voorschot op de hertogelijke goedkeuring.

Om voor het verlenen van het octrooi al over te gaan tot het beginnen met de broodnodige reparaties was het nodig om secretaris Jan de Roij in te schakelen om hijem de nodige middelen inzette ter waarde van Lxvi gulden om de broodnodige toestemming te krijgen. De kerkmeesters waren bang dat alsnog delen van de kerk ouden instrorten als er geen maatregelen werden genomen om dat te voorkomen. Ze waren met name bang dat inden wulfsel (gewelven) ende andersinss hadde moghen vergaene ende te nedervallen.

De kerkrekening die begint in 1591 sluiten de kerkmeesters, Joachim Jan Willem Verschueren en Jan Heiliger Berijs, af op de dag nadat de kerk afbrandt. Dat is een verstandige keuze want ze begrijpen dat de reparatie cq herbouw van de kerk een enorme investering zal vragen. De volgende rekening zal voor het grootste deel uit uitgaven voor dat enorme werk bestaan.

De kerkrekening over 1596-1600 geeft een prachtig overzicht van alle schenkingen die de kerkfabriek dankbaar ontvangt en somt uitgebreid de uitgaven op voor het herbouwen, verbouwen, en vernieuwen van onderdelen aan en in de kerk.

Om alvast te kunnen beginnen starten pastoor en kerkregenten met een "omganck door het geheele dorp" om te collecteren. Jonkeer Huijbert van Malsen en de abt van Tongerloo schenken ieder 100 gulden. Zo zijn er nog meer schenkers, groot en klein, in de vorm van geld maar zeker ook in de vorm van hout. Het geld kwam in de meeste gevallen door kleine giften of het ophalen van geld tijdens de zondagmis. Er zijn hele lijsten te vidnden van de donaties die zijn opgehaald, per herdgang.

Lijste vanden nabueren die
totter kercken Reparatie hebben
gecontribueert 23 aprill 95
alsoo volght

Engelken Denijs de Beer - 6 1/2 st

30 st Denijs Peter Wouters aen

Michiel Dielis te halen

10 st Cornelis Wijten

10 st Adriaen Jan Peters

Adriaen Reijner de Groot - 2 gulden 14 st

10 st Peter Berijs

Jan Denijs Henrick Wouters - 2 gulden 14 st

Jan Peter Goijartdts - 1 st

Jan Geridtss aenden Herstal

eenen eijcken boom omgehouwen sijnde

Dergelijke lijsten zijn er van elke herdgang. Je kunt zien dat alle giften, groot, klein en in nature welkom waren en op de lijsten staan genoteerd.

Er waren meer opties om aan geld te komen, zoals van het convent van Tongerloo, dat een deel van de tienden in Tilburg inde, en daar deden de Tilburgers een beroep op. Helaas waren de kloosterlingen minder toeschietelijk dan gehoopt en ook de bisschop gaf niet thuis. Het betekende dat Tilburg werd gedaagd voor het gerecht en als gevolg daarvan moeten de kosten verhaald worden op de opbrengsten die eigenlijk bedoeld waren voor het opbouwen van de kerk.

Er is een enorme hoeveelheid hout nodig om de kerk weer in orde te krijgen. Dat wekt nauwelijks verbazing, aangezien de structuur van een gebouw voor het grootste deel uit hout, met name balken, bestaat. En vuur is slecht voor hout, ook al is het niet helemaal verbrand, dan nog is het vervangen van balken soms de enige mogelijkheid om er zeker van te zijn dat het gebouw weer sterk is.

Het eerste wat in gang wordt gezet is het opruimen van de rommel, die deels verkocht wordt als afvalhout, en het water- en winddicht maken van het dak van het schip van de kerk. Daarom nodigen de kerkmeesters verschillende timmermannen uit die het 'optimmeren' van de kerk willen aannemen. Er staan verschillende timmerlui in de rekeningen omdat er soms onderdelen apart zijn aanbesteed. Waarschijnlijk om het tempo er in te houden.

In de rekeningen staan verschillende posten waar schaliën worden aangeschaft. Het is niet duidelijk of dat houten exemplaren zijn of toch gewoon de stenen variant. Er komen ook posten voor leien voor. Wat duidelijk is: ze worden met duizenden tegelijk besteld en naar Tilburg getransporteerd.

Er moet zoveel hout aangevoerd worden van heinde en verre, dat er speciale houtwagens zijn aangeschaft door het dorp en geleend/gebruikt van inwoners, om het hout aangevoerd te krijgen. Vanwege het gewicht was het blijkbaar nodig om zeer regelmatig de wielen en assen te smeren. Daarvoor gebruikt men in die tijd, allerlei vetten, zoals 'terre' (teer), zeep (meestal een combinatie van plantaardige en dierlijke grondstoffen), dierlijk vet zoals reuzel en ook spekvet en in een enkel geval olije van olijff.

Dit smeervet was ook nodig voor de craen die op de bouwplaats in gebruik was. De kerk is een hoog gebouw en zonder kraan kon je moeilijk grote hoogtes overwinnen. Over deze kraan zijn geen verdere details bekent, maar het zal voor een belangrijk deel uit touwen (zeelen) hebben bestaan die over een katrol het hijsen eenvoudiger maakte.

Afbeelding van de kerk van Tilburg uit een document dat diende als bijlage bij een proces in 1657.
het is duidelijk een kruiskerk met kapellen en een kleine toren. De verhoudingen zijn niet realistisch.
Collectie Regionaal Archief Tilburg fotonr. 066000

Voor het naar boven krijgen van bouwmateriaal is een mandeken om den steen te takelen of brengen betaald men 3,5 stuivers. Metsel- of speciekuipen zijn ook noodzakelijk voor de boue en het smeren van muren en wanden. Voor drije cuijpkens den metsers alsdoen gecocht om den mortel in te setten is 7 stuivers en 1 oort opgeschreven. Om de mortel te maken gebruikte de metselaars en hun knechten eenen eemer, schoup ende rieck.

Seelen (touwen) zijn eveneens nodig om materiaal naar boven te krijgen. Daarvoor waren ook leren (ladders) onmisbaar.

Bij de bouw waren tienduizenden 'nagelen' nodig. Dat varieerde van deurnagelen, stopnagelen, lasnagelen, leinagelen, soldeernagelen, vensternagelen en zo nog wat varianten.
Lood was een andere noodzakelijkheid bij de bouw, vele rollen zijn er naar Tilburg vervoerd, vaak vanuit Den Bosch. Wat te denken van de afwatering waarvoor goten op grote schaal zijn aangeschaft.

Kalk is eveneens een belangrijke grondstof. De hoeveelheid wordt aangegeven in 'maten'. Kalk was nodig om mortel te maken maar ook om de wanden te smeren (stucen). Alweer in grote hoeveelheden door de jaren heen aangeschaft.

Een belangrijk onderdeel van de bouw zijn ook de steigers, waar uiteraard hout en ook ijzer voor nodig was. De smid (of smeden) in Tilburg hebben druke jaren gehad met veel onderdelen die de bouwplaats nodig heeft. De nagels (spijkers) worden ook gesmeed, maar ze kwamen toch vooral van buiten het dorp, met name uit Maastricht waar ook heel veel leien en schaliën vandaan kwamen. Waarschijnlijk kwam deze aanvoer over het water en kwam vanaf de haven bv in 's Gravenmoer over de weg naar Tilburg.

Het was een enorme logistieke operatie omdat het bouwmateriaal lang onder weg is. Er zijn ook regelmatig posten waarbij bv bomen of hout moeten worden besien. Het bekijken van het beschikbare hout, meestal voordat het gekapt wordt, speelde een belangrijke rol om te beoordelen of het geschikt was om te gebruiken en de geschikte onderdelen te selecteren. Vervolgens laden op de wagen(s) en rijden maar.

Er trok bij gelegenheid een heel konvooi door Brabant om schaliën, hout en andere benodigdheden te halen. In 1595 reden er 18 wagens naar Weelde om schaliën te halen.

Wat ook met honderden tegelijk is aangeschaft en aangevoerd zijn de zogenaamde schalieborden. Dat zijn dunne planken met behulp waarvan de schalien of leien op het dak worden bevestigd. De schalieborden zijn wat dunner en worden over het hele dak gelegd om een aaneengesloten ondergrond te krijgen, waar op de schaliën en/of leiden worden bevestigd.
Tot slot, die zijn ook als laatste in de rekening terug te vinden, zijn er plavuijsen en vloersteenen aangeschaft. Soms tweedehands maar ook nieuw gebakken exemplaren uit.

Twee tekeningen van de hand van Hendrik Verhees die perspectivisch niet helemaal
kloppen maar toch een indruk geven van de kerk zoals die eind 18de eeuw aan de markt stond.
De bovenste tekening toont het aanzicht vanuit het zuidoosten en de onderste vanuit het noorden.
Brabant collecctie..

In een volgende blogpost laat ik meer zien wat en zoal voor de aankleding van de kerk werd aangeschaft door de kerkmeesters.

De kerk brandt!

2025-07-04T16:29:00.003+02:00

Afbeelding gemaakt door chatgpt.

Het was een donkere dag voor Tilburg en de Tilburgers.

Het is al wekenlang onrustig met een komen en gaan van soldaten, los, te voet of te paard of in groepen. De borgemeesters hebben er hun handen vol aan om deze militairen op een vreedzame wijze langs of door het dorp te begeleiden. Het is hun bedoeling om dat zo geruisloos mogelijk te laten gebeuren.
Het kost altijd geld. Of om de soldaten wat te eten en te drinken te geven zodat ze verder trekken of door het paaien van hun aanvoerders. Die ontvangen dan een Tilburgse delegatie met wiltbraet (konijnen, patrijzen, lammeren e.d.) of met een som geld om er vooral voor te zorgen dat ze Tilburg links laten liggen en als dat niet mogelijk was, hen zo vreedzaam mogelijk te laten passeren. Als dat om wat voor reden ook niet lukt dan ontvangen de soldaten voorraden op de plaats waar ze de nacht doorbrengen.

In april 1595 gaat het toch mis, alle goede bedoelingen ten spijt. Op 14 april komt er een soldaat uit Heusden die de borgemeesters een teerpenning (geld om iets te verteren, drank en/of eten) geven omdat hij niet in een herberg durft te gaan om daar iets te nuttigen. Blijkbaar zit de schrik er goed in. Heusden is op dat moment een stad in Holland en op de hand van de prins van Oranje, de protestantse opstandelingen dus.

Een dag later gebeurt het. Een groep soldaten uit Heusden, mogelijk aangestoken door hun maat die er een dag eerder was, breken met geweld in de kerk aan het marktveld. Die groep is blijkbaar niet onopgemerkt gebleven want ze worden achtervolgd door soldaten uit het garnizoen van het katholieke 's-Hertogenbosch, zowel te paard als te voet. De soldaten uit Heusden verschansen zich in de kerk en de kerktoren en zijn niet van plan zonder slag of stoot te vertrekken.

De Bossche soldaten hebben geen behoefte aan een langdurige strijd en besluiten de toren en de kerk in brand te steken. Dat dwingt de Heusdense soldaten het gebouw te verlaten of levend te verbranden. Die kiezen eieren voor hun geld en willen uitbreken maar zijn kansloos.

De brandende delen van de kerk dreigden ook de omliggende huizen aan te steken. Iemand genaamd Knaptevogel krijgt de opdracht om het vuur dat nog smeult en brandt en op de kerkmuren lag, daar vanaf te werpen. De sterke wind dreigt dat vuur over te laten slaan naar de omliggende huizen.

Daar slaagt hij in maar de vernielingen aan het kerkgebouw zijn aanzienlijk. Het zou de Tilburgse gemeenschap nog jaren kosten om de ontstane schade ongedaan te maken.

Met de brand van de kerk en de kerktoren is de ellende nog niet ten einde. De slachtoffers aan Bossche zijde gaan per kar en wagen terug naar de hoofdstad van de Meierij. Wouter Jan Wouters en Geridt Geridtssoon rijden met hun paard en wagen naar Den Bosch om hen terug te brengen. Sijmon Peter Vendicx reed mee tot aan Oisterwijk.

Uitsnede sectie L kadaster 1832 met de kerk aan het martkveld.
Bij de splitsing rechts de Heuvelstraat en links de Zomerstraat

De dode soldaten uit het garnizoen in Heusden zijn begraven door Adriaen de Pijper en zijn helpers die daar elk tien stuivers voor ontvangen. Peter Vermee raakt gewond tijdens het wech vueren van de dooden, waarbij hij een steekwond oploopt.

Op 17 april geeft de gouverneur van Heusden het bevel om de slachtoffers uit Heusden, die door het garnisoen vanden Bossche waren dootgeslagen terug te brengen naar Heusden. Dat betekent het opgraven van de dode lichamen. Dat zijn er negen volgens de dorpsrekening van Tilburg en Jan Adriaenss en Jannen de Balmaker alias Haijrsteker krijgen de opdracht om die weinig aanlokkelijke taak uit te voeren. Zij krijgen daarvoor vijf gulden en tien stuivers. Onder de slachtoffers zijn o.a. luitenant Verduvel en nog een bevelhebber die beiden een kist kregen die Cornelis Jan Noten maakte.

Henrick Berijs vervoert deze twee officieren met zijn kerre naar Heusden. Geridt Sijmons, Jan Hoecx en Jan van Dijck vervoeren de andere lichamen.
Het weer was toen bar en boos en dat maakt dat ze binnen mosten bevrachten midts den sneeuw ende tquaedt weder. Dat bevestigt weerkundige Jan Buisman die in zijn boek beschrijft dat het op 16 april volop sneeuwt in Den Haag en in Keulen. In Aken valt er op 17 en 18 april maar liefst drie voet sneeuw. De omstandigheden waren verre van ideaal om lijken op te graven en naar Heusden te vervoeren. (Buisman, 1000 jaar weer, dl 4, pp. 156-157)

Op 17 april reizen meerdere Tilburgers naar Den Bosch om daar verklaringen af te leggen over het afbranden van de kerk in Tilburg.

Op 2 mei vertrekt er een delegatie met pastoor Jacob Brouwers naar Tongerloo om daar hun licht op te steken over de reparatie van de kerk. De abdij mede verantwoordelijk voor de bekostiging van de reparatie en de Tilburgers willen weten wat de mogelijkheden zijn. Onderweg naar Tongerlo, bij Rethij , kwamen er ruiters op hen af die hun paarden wegvoeren. Die krijgen ze pas terug na betaling van 39 gulden.

Soldaten uit het Staatse leger (Bron:
https://www.yory.nl/militairen-uit-het-staatse-leger-opsporen-1595-1795/

Blijkbaar is er op meer fronten actie ondernomen ten behoeve van de kerk. Er kwam eenen meester die het uurwerk in de toren kwam bekijken, samen met Aerdt Verhoeven en meester Michiel Mathijssen de Smidt. Het uurwerk en ander ijzer is op een later tijdstip vervoerd naar Den Bosch.
In oktober 1595 vindt de aanbesteding plaats van de groote clock ende het urewerck. Meester Mathijs vanden Bosch krijgt dat werk tobedeeld. In dezelfde maand gaan vertegenwoordigers van Tilburg op audientie bij de bisschop en geven hem een ham met het verzoek om hout voor de reparatie van de kerk.

Voor de gelovige Tilburger breekt een spannende tijd aan met een kerkgebouw dat ernstig beschadigt is. De kerk en het geloof vervullen een belangrijke rol in een dorpsgemeenschap. Het kerkgebouw heeft een spilfunctie in de gemeenschap.
Het duurt nog tot het 12-jarig bestand (1609-1621) voordat de reparatie van de kerk en de toren tot een afronding komt.

Daarover in een latere post meer.