یک پنجره

شما فکر هم می‌کنید؟ نه، جدی؟

2012-01-15T02:49:00.000+03:30

خبر خیلی ساده است: « معاون نظارتی بانک مرکزی اعلام کرد از فردا یک‌شنبه بیست و پنجم دی ماه نیروی انتظامی با هر کسی که ارز بدون فاکتور و سند خرید و فروش کند برخورد می‌کند و دست هر کسی ارز دیده شود، آن فرد دست‌گیر خواهد شد و فرد متخلف دو برابر ارزی که هم راه دارد جریمه خواهد شد و هم‌چنین این جرم زندان هم دارد.»

فرض کنیم اصلن کاری به این‌که این تصمیم عاقلانه است یا احمقانه نداشته باشیم و هم‌چنین به این فکر نکنیم که آیا چنین قوانین یک‌شبه‌ای می‌تواند بازار آشفته‌ی ارز را که در آن قیمت دلار در کم‌تر از یک سال تقریبن هفت‌صد تومان بیش‌تر شده ، سامان دهد یا نه، این‌ها اصلن به کنار، من خیلی دوست دارم معاون نظارتی محترم بانک مرکزی جمهوری اسلامی به بنده بفرمایند منی که مثلن هفته‌ی آینده می‌خواهم بروم مسافرت خارج کشور و در سفر پیشین‌م ارز مسافرتی‌ام را گرفته‌ام، الان از کجا باید دلار بخرم؟ صرافی‌ها را که خودتان هم می‌دانید که دلار را با قیمت هزار و چهارصد تومانی که شما مصوب کرده‌اید، نمی‌فروشند. مغز خر نخورده‌اند که دلاری که خودشان خیلی گران‌تر خریده‌اند، الان بفروشند هزار و چهارصد! جای رسمی دیگری هم که وجود ندارد دلار بفروشد، پس بنده و امثال بنده چه کنیم؟ به ناچار کار غیرقانونی انجام دهیم یا این‌که ریال با خودمان ببریم خارج از کشور؟

جدن قبل از این‌که حرفی بزنید پنج دقیقه هم فکر کنید بد نیست ها!

استراتژی بیضوی!

2011-12-11T23:58:00.001+03:30

واقعن خنده‌دار است! صدا و سیمای جمهوری اسلامی بعد از ماجرای سفارت انگلیس، دیگر در بخش‌های مختلف خبر ورزشی، اخبار مربوط به مسابقه‌های لیگ برتر را پخش نمی‌کند! چند روز قبل که درستون پیام خوانندگان روزنامه‌ی کیهان چنین چیزی را خواندم و بعد، از دوستی شنیدم که چنین اتفاقی افتاده، باورم نشد تا این‌که امروز خودم دو بخش خبری ساعت سیزده و هجده و چهل و پنج دقیقه را از عمد نگاه کردم و فهمیدم موضوع صحت دارد! گزارش ال کلاسیکو، خبرهای مربوط به مسابقه‌های سری آ و بوندس لیگا کامل پخش شد اما کوچک‌ترین اشاره‌ای به نتیجه‌های بازی‌های لیگ برتر نشد آن هم در حالی که تیم‌های لیورپول، من یونایتد و آرسنال هر سه دیروز بازی داشتند.

نمی‌دانم اسم این‌ کار را چه باید گذاشت؟ مقابله به مثل؟ لج بازی؟ بچه‌بازی؟ بلاهت؟ یا چه چیز دیگر؟ الان مثلن با این اتفاق، مدیر‌عامل‌های لیگ برتر به هم‌راه رییس فدراسیون فوتبال بریتانیا جلسه‌ی اضطراری می‌گذارند و از وزارت امور خارجه‌ی انگلیس می‌خواهند که از دولت ایران درخواست کند که: «شما را به خدا اخبار بازی‌های ما را پخش کنید؟» یا نکند جناب ضرغامی و هم‌فکرهای نابغه‌اش بر این گمان‌اند که با این حرکت‌شان ضربه‌ای کاری به استعمار پیر زده‌اند و حالا در انگلیس عزای عمومی اعلام می‌کنند؟

واقعن صدا و سیما با این حرکت‌ش چه کسانی را تنبیه می‌کند؟ مخاطبینی به جز بینندگان وفادار خودش را؟ تکلیف ما و امثال ما که معلوم است، حتا با فرض نداشتن ماه‌واره، آن‌قدر سایت‌های خبری و ورزشی جورواجور در اینترنت وجود دارد که اگر بخواهیم، بتوانیم گزارش ثانیه به ثانیه‌ی تک تک مسابقه‌ها را بگیریم که اصولن تا به حال هم همین کار را می‌کردیم. اما ایا واقعن مسئولان و سیاست‌گذارهای سوپر انقلابی و ارزشی سازمان به این فکر کرده‌اند که با این حرکت هوشمندانه‌شان، بخشی از مخاطبین فعلی‌شان که به فوتبال علاقه‌مند هستند، ناگزیر می‌شوند از روش‌های دیگری نیاز خبری خود را برطرف کنند؟ یا فکر می‌کنند که مثلن فلان آدمی که منچستر یونایتد تیم محبوب‌ش است، چون صدا و سیما خبرش را پخش نمی‌کند، دست از علاقه‌اش به این تیم برمی‌دارد و دیگر پی‌گیر بازی‌های‌ش نمی‌شود؟

به‌نظر شما، جدن استراتژیست‌های محترم سازمان از کدام قسمت بدن‌شان برای فکر کردن استفاده می‌کنند؟

چه‌قدر غرورم جریحه‌دار شده ...

2011-12-02T12:39:00.001+03:30

گوش بده رفیق، من نمی‌خوام بشینم برات تعریف کنم چه جور آدمی هستم. آدم خوبی هستم یا یه بی‌شرف به تمام معنا. آدم سالمی‌ام یا یه مریض روانی. تو چه می‌دونی. من یه جوون پر شر و شور، خون‌گرم و باهوش بودم. گاهی عاشق می‌شدم، گاهی از یکی متنفر می‌شدم، برای خودم اصولی داشتم. اندازه‌ی ده تا آدم کار می‌کردم و به همون اندازه امیدوار بودم ... مست می‌کردم، به هیجان می‌اومدم، دیونه‌وار کار می‌کردم ... چه کار دیگه‌ای می‌تونستم بکنم؟

حالا زندگی داره با بی‌رحمی تمام ازم انتقام می‌گیره. از نفس افتادم. توی سی و پنج سالگی حالی دارم مثل حالت بعد از مستی. با کله‌ی منگ، با روح کرخت، خسته و شکسته. بدون ایمان، بدون عشق، بی‌هدف؛ مثل یه سایه میان دوست‌هام ول می‌گردم و نمی‌دونم کی هستم یا چرا زندگی می‌کنم یا چی می‌خوام ...

روبه‌روت آدمی وایساده که تو سی و پنج سالگی خسته شده، دیگه هیچ شور و شوقی نداره، هر کجا که می‌ره فلاکت، ملال محض، ناخوشنودی و بی‌زاری از زندگی رو هم‌راه خودش می‌بره. تباه شده، ناامیدانه تباه شده. از این‌که بیهوده دنبال چیزیه که می‌دونه اتفاق نمی‌افته خسته شده، از این تقلاها خسته شده ... وای چه‌قدر غرورم جریحه‌دار شده. از زور خشم احساس خفگی می‌کنم. شرم‌آوره.

ایوانف/ چخوف

یک پرسش

2011-11-12T21:32:00.001+03:30

در جنایت‌کاران بودن دولت اسراییل، در پای‌بند نبودن‌ش به هیچ چیز، در تندروی‌ش و در رفتارهای خودسرانه‌اش که در آن مطلقن جامعه‌ی جهانی و افکار عمومی را در نظر نمی‌گیرد و صرفن بنا به منافع خودش عمل می‌کند، جای هیچ شکی نیست. سابقه‌ی تاریخی که از اسراییل وجود دارد دلیلی بر این ادعا است. حمله‌ی سی و سه روزه به غزه و کشتن بسیاری از آدم‌های بی‌گناه به بهانه‌ی چند موشک‌پرانی، حمله به کشتی ترکیه و کشتن سرنشین‌های آن و بسیاری اعمال دیگر. هم‌چنین بر همگان روشن است که اسراییل سلاح اتمی دارد.

سوالی که این روزها ذهن من را درگیر کرده و به خصوص امروز بعد از این انفجاری که رخ داد، مرا حتا ترسانده است، این است که فرماندهان محترم سپاه که در صحبت‌های‌شان برای اسراییل شاخ و شانه می‌کشند و از پاسخ شدید به اسراییل در صورت حمله به ایران سخن می‌گویند، یک لحظه به این فکر کرده‌اند که اگر به احتمال یک در هزار، اسراییلی که تندروها آن را هدایت می‌کنند و همواره رفتاری غیرمعقول داشته، بزرگ‌ترین حماقت خود را انجام دهد و بر سر ایران بمب اتمی بیندازد چه می‌کنند؟ فکرش حتا من را می‌ترساند چون به این گفته‌ی انشتین باور دارم که آن‌چه در جهان هستی پایان ناپذیر است حماقت بشر است.

قصه‌ی آدم‌هایی كه نیستند...

2011-10-08T23:56:00.000+03:30

توضیح: این یادداشت من، سال هشتاد و هفت در روزنامه‌ی کارگزاران و مجله‌ای که درباره‌ی تئاتر بود اما نام‌ش را یادم نمی‌آید، چاپ شد. فکر کردم بد نباشد به بهانه‌ی اجرای دوباره‌ی زمستان 66 دوباره این‌جا منتشرش کنم.

اجازه دهید همه چیز را از آخر شروع كنیم. صحنه پایانی هر دو نمایش‌نامه به طرز شگفت‌‌آوری به هم شباهت دارد: همه‌ی آدم‌های نمایش به جز یك نفر مرده‌اند. آن یك نفر هم شاید فقط برای این زنده مانده است كه قصه را برای ما روایت كند. قصه‌ی آدم‌هایی كه دیگر نیستند؛ آدم‌های بی‌‌گناهی كه در جنگ یا به‌خاطر جنگ كشته شده‌اند.

تئاتر جنگ را اگرچه شاید نتوان به عنوان یك گونه‌ی نمایشی بسیار برجسته در نظر گرفت، اما تاثیر همیشگی ذات جنگ بر ادبیات نمایشی در دنیا انكارناپذیر است. از آثار كلاسیك تئاتر یونان و آثار اشیل و سوفكل گرفته تا بعضی از نمایشنامه‌های بزرگ و درخشان متأخر همانند «ننه دلاور و فرزندانش» نوشته برتولت برشت، «مرده‌های بی‌كفن و دفن» و «گوشه‌نشینان آلتونا» نوشته ژان پل سارتر، «همه پسران من» نوشته آرتور میلر و بسیاری نمایشنامه‌های دیگر، همه و همه به نوعی به مقوله‌ی جنگ پرداخته‌اند.

درباره‌ی جنگ میان ایران و عراق نیز، نمایش‌نامه‌های زیادی نوشته و اجرا شده است. جشنواره‌ای نیز به همین نام وجود دارد كه هر ساله میزبان نمایش‌های زیادی است. اما بین همه آثاری كه درباره جنگ نوشته شده‌اند و یا به نوعی موضوع اصلی‌شان جنگ است، دو نمایش‌نامه به ‌نظر من شاخص‌اند: «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» نوشته‌ی علی‌رضا نادری و «زمستان 66» نوشته‌ی محمد یعقوبی.

اگرچه یعقوبی فقط در «زمستان 66» به سراغ جنگ رفته است، آن هم به‌طور غیرمستقیم و بیشتر آثار دیگر وی تم پررنگ اجتماعی دارد، اما نادری استاد نمایش‌نامه‌های جنگ است. به جز «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد»، نادری در نمایش‌نامه‌های «عطا، سردار مغلوب»، «چهار حكایت از چندین حكایت رحمان» و «31/6/77» نیز به سراغ جنگ رفته است. گاهی به دل ماجرا و خط مقدم رفته است، مثل «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» و گاهی هم به آدم‌های جنگ در سال‌های بعد پرداخته است، مثل «31/6/77».

زمستان 66 كجا بودی؟

جمله‌ی اول نمایش‌نامه‌ی «زمستان 66» همین جمله است: «تو زمستون 1366 كجا بودی؟» اما مگر زمستان 66 چه اتفاقی افتاده است؟ و چرا این زمستان متمایز از بقیه‌ی زمستان‌ها شده است؟ نمی‌دانم سن‌تان به اندازه‌ای هست كه به یاد بیاورید یا نه، اما اگر زمستان 66 را در تهران گذرانده باشید، به‌خصوص اسفندماه 66 را، می‌دانید كه زمستان آن سال معادل بود با مفهوم اضطراب، تشویش، دل‌شوره و وحشت از مرگ. زمستان 66، زمان موشك‌باران تهران.

یعقوبی در «زمستان 66» به بخشی از تاریخ جنگ اشاره كرده است كه خاطره‌های تلخی را در ذهن ما بیدار می‌كند. موشك‌باران خانه‌های مسكونی، انتظاركشیدن برای این‌كه بفهمی تا چند دقیقه‌ی دیگر تو می‌میری یا همسایه‌ات، یا دیگری كه در گوشه‌ی دیگری از شهر خانه دارد. بی‌رحمانه‌ترین روی جنگ. كشتن آدم‌های بی‌گناه كه بیش‌ترشان جنگ را انتخاب نكرده بودند و حالا به اجبار باید قربانی می‌شدند، با این سوال در ذهن كه به كدامین گناه كشته می‌شویم:

ما هر بار كه صدای انفجار می‌شنیدیم، خوش‌حال می‌شدیم. خوش‌حال از این‌كه روی سر ما نیفتاد. دیگرونو نمی‌دونم، اما من كمی بعد از خوش حالی، به‌شدت افسرده می‌شدم. وقتی فكر می‌كردم كسای دیگه‌ای زیر آوار مرده‌ن...

مادر، و فرزندانش ناهید و ناصر، تازه به خانه‌ی اجاره‌ای جدیدشان نقل مكان كرده‌اند. ناهید كه به وضوح عصبی است، مدتی است كه با هم‌سرش علی بگومگویش شده و حالا علی یك هفته‌ای است كه قهر كرده است. در شروع نمایش، ناهید و ناصر بر سر این‌كه اتاقی كه بالكن دارد، مال كدام‌شان باشد، جر و بحث می‌كنند و دست‌آخر ناصر با حالت قهر خانه را ترك می‌كند. مادر ناهید را شماتت می‌كند كه همه‌ی مردهای خانه را رنجانده و از خانه رانده است و ناهید هم معترض می‌شود كه هر دوی آن‌ها تنبل و لوس هستند. در همین حال صدای انفجار اولین موشك به گوش می‌رسد.

فضاسازی یعقوبی در «زمستان 66» و باز‌سازی استادانه فضای ترس و دل‌هُره‌ای كه در آن زمان حاكم بوده، بسیار حساب‌شده است. ایجاد تعلیق‌های مناسب (مثلن اضطراب مادر كه نكند ناصر در انفجار طوری شده باشد، یا آن‌جا كه مادر به خانه‌ی برادرش زنگ می‌زند و كسی گوشی را برنمی‌دارد و یا وقتی پروانه، همسایه‌ی طبقه‌ی بالایی، به محل كار هم‌سرش تلفن می‌زند و باز كسی نیست كه پاسخ بگوید، این نگرانی به دل خواننده می‌افتد كه نكند آن‌ها در انفجار كشته شده‌اند.) و به نمایش‌كشیدن تلخی و سختی آن شرایط دشوار و وحشت‌زا از مشخصه‌های كار یعقوبی در «زمستان 66» است.

شخصیت‌‌های نمایش‌نامه نیز به خوبی پرداخت شده‌اند. مادر كه نمونه‌ی یك زن كاملن معمولی و تا حدی سنتی با اعتقادات مذهبی است. ناهید كه زبان تلخی دارد، با وسایل خانه حرف می‌زند، به همه می‌پرد و سعی می‌كند شخصیتی قوی از خود نشان دهد، اما در نهایت با وجود این‌كه در صحبت‌هایش با مهتاب اذعان می‌كند كه دیگر خسته شده و طلاق می‌خواهد، پای تلفن از علی خواهش می‌كند كه به خانه برگردد و اعتراف می‌كند او و مادر در این شرایط به علی نیاز دارند. ناصر كه شخصیت تیپیك یك جوان 19، 20 ساله كله‌شق، لج‌باز و مغرور را دارد و همان صحنه‌ی اول قهر می‌كند و از خانه بیرون می‌زند. علی كه دچار روزمره‌گی پس از ازدواج شده و دیگر توجه كافی را به ناهید ندارد، اما هنوز آن‌قدر مسوولیت‌پذیر هست كه زن و مادرزن‌ش را در آن شرایط تنها نگذارد، پروانه و سهیل كه حضوری كم‌رنگ اما موثر در صحنه‌ی آخر دارند و حس اضطراب و تشویش را در خواننده تشدید می‌كنند و بالاخره خروسی كه از همان ابتدای داستان سر و كله‌اش پیدا می‌شود و تا انتهای ماجرا حضور دارد.

اما پایان «زمستان 66» به‌شدت تلخ و گزنده است. در پایان صحنه‌ی پنجم و در تاریكی، صدای نویسنده و زن‌ش را می‌شنویم كه درباره‌ی چه‌گونه‌گی پایان‌یافتن نمایش‌نامه حرف می‌زنند:

صدای زن: هنوز تمومش نكردی؟
صدای مرد: نه، اما خب، كمی بعد، مثلا 20 دقیقه دیگه همه اینا می‌میرن.
صدای زن: اینا می‌میرن؟
صدای مرد: آره.
صدای زن: پایان خوبی نیست.
صدای مرد: خیلی‌ها مردن.
صدای زن: تو زنده موندی. خیلی‌ها زنده موندن.
صدای مرد: ناصر زنده می‌مونه. به خونه نزدیك می‌شه. دیگه خونه كه نیست. به خرابه‌ای كه تا كمی پیش‌تر خونه بود، نزدیك می‌شه. بغض راه گلوشو می‌بنده. متوجه خروسی می‌شه كه روی خرابه ایستاده و به‌ش زل زده. اون وقت همون‌جا خم می‌شه و گریه می‌كنه. آره، توی كوچه، جلوی خرابه گریه می‌كنه. این تنها كاریه كه می‌كنه.

و فقط تصویری بر جای مانده است...

صحنه‌ی دوم «پچپچه‌های پشت خط نبرد» این‌گونه تمام می‌شود: پرویز از جناب سروان می‌خواهد حالا كه همه هستند، یك عكس دسته‌جمعی با هم بگیرند. همه جز علی‌رضا كه سخت در فكر و خراب است، با سروصدا آماده عكس‌گرفتن می‌شوند... شهریار آفتابه به دست وارد می‌شود. علی ‌رضا نمی‌آید تا این‌كه بالاخره باقر می‌رود و كشان‌كشان او را می‌آورد. دوست‌علی سرگروهبان را می‌آورد و یوسف را صدا می‌زند. همه به جز پرویز كه می‌خواهد عكس بگیرد، به خط می‌شوند. پرویز دوربین را تنظیم می‌كند و عكس می‌گیرد.

اما این صحنه در انتهای نمایش است كه معنی می‌دهد. جایی كه پرویز از مرخصی برگشته، همه را صدا می‌زند: علی‌رضا! [مكث] باقر! [مكث] آقا دوست‌علی! [مكث] شهریار! [مكث] سرگروهبان! [مكث] حناب سروان! [مكث] كجایین شما بی‌معرفتا؟ و دیگر كسی نیست، كسی نمانده است. گوشه‌ای از صحنه ـ انگار در جواب پرویز ـ با نور موضعی روشن می‌شود و دوباره همان عكس انتهای تابلوی دوم. آدم‌هایی كه حالا فقط تصویری از آنها مانده است.

«پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» قصه‌ی آدم‌هایی است كه در رمضان سال 61 و به هنگام آتش‌بس چندروزه بین ایران و عراق در سنگری در خط مقدم جبهه دور هم جمع شده‌اند. آدم‌هایی نه از جنس آدم‌های همیشگی كه در بسیاری از آٰثار موسوم به دفاع مقدس می‌بینیم: آدم‌هایی یكسره پاك و مقدس، آدم‌هایی كه گویی همه از بهشت آمده‌اند. آدم‌هایی كه برای ما باورشان سخت است؛ بلكه شخصیت‌های نمایش‌نامه نادری، همه آشنا به‌نظر می‌رسند، از جنس همین آدم‌هایی كه دوروبرمان زیاد می‌بینیم، آدم‌هایی با همه بدی‌ها و خوبی‌های‌شان و نقاط ضعف و قوت‌شان. آدم‌هایی كه می‌شناسیم‌شان و باورشان می‌كنیم.

سروان، كه حضوری تقریبن نامرئی در صحنه دارد، سرگروهبان فرخنده كه مشهدی است، مثل ناظم‌های مدارس می‌ماند و سربازها از او در ظاهر حساب می‌برند، اما پشت سرش صفحه می‌گذارند. سرگروهبان ساده‌دل است و فكر می‌كند حق‌ش را خورده‌اند و جای‌ش آن‌جا نیست. شهریار كه یزدی است، بسیار خجالتی و مظلوم، طوری كه همه و به‌خصوص علی‌رضا دست‌ش می‌اندازند و به‌خاطر یك اشتباه به جبهه تبعید شده است. پرویز، كه تهرانی است، شارلاتان و به خیال خودش بچه‌زرنگ. و در آخر، هم اوست كه زنده می‌ماند. دوست‌علی كه شمالی است و مذهبی، با همه‌ی آرمان‌ها و اعتقادات‌ش، خودش جبهه را انتخاب كرده و مدام با باقر كه او نیز داوطلبانه به جبهه آمده، اما به‌وضوح عقاید چپ‌گرایانه دارد، مشغول بحث است؛ بحث بر سر ایدئولوژی، انقلاب، فلسطین، اسرائیل و همه چیز. در این میان، گاهی یوسف نیز به جمع آن‌ها می‌پیوندد؛ یوسف كه یك یهودی تر و تمیز و كتاب‌خوان است و سربازی‌اش را در جبهه می‌گذراند. و بالاخره علی‌رضا، كه بچه‌ی جنوب تهران است، رند و زبر و زرنگ استاد سربه‌سر‌گذاشتن و سر ِ‌كار گذاشتن دیگران، همه را به سخره می‌گیرد، ادای همه را درمی‌آورد، اما همه دوست‌ش دارند و با وجود همه‌ی لودگی‌های‌ش، شخصیت عمیقی دارد.

نادری با تسلط بی‌نظیرش روی درام و فراز و فرودهای خلق و بیان روایت، همچنین دیالوگ‌نویسی استادانه و مهم‌تر از همه فضاسازی فوق‌العاده در «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد»، تركیبی بدیع را مقابل خواننده و بیننده قرار می‌دهد.

به یاد بیاورید تك‌گویی هم‌راه با بغض و گریه‌ی علی‌رضا را در صحنه‌ی ماقبل نهایی یا درد‌دل‌های سرگروهبان فرخنده را كه وجهی دیگر از شخصیت‌ش را آشكار می‌كند و یا رابطه‌ی آدم‌های ناهمگون ولی آشنایی كه همگی به جبر یا اختیار در یك سنگر جمع شده‌اند. آدم‌هایی كه تك‌تك‌شان را می‌فهمیم و باور می‌كنیم و از مرگ‌شان بسیار متاثر می‌شویم. آدم‌هایی كه با وجود بعضی بدجنسی‌های‌شان، دوست‌شان داریم، چرا كه انسان‌اند و جایزالخطا.

نادری اگرچه در «پچپچه‌های پشت خط نبرد» از آدم‌های آرمان‌گرا و اعتقادات‌شان می‌گوید و از زبان آن‌ها حتی گاهی شعار می‌دهد، اما به جای خود، به نقدشان نیز می‌نشیند و باورهای‌شان را حتی گاهی با ابزار طنز به چالش می‌كشد. نادری، با مهارتی بسیار، از پوسته می‌گذرد و عمق درون شخصیت‌های نمایشنامه‌اش را روان‌كاوانه به ما نشان می‌دهد. طوری كه همان‌جور دوست‌علی بسیجی را باور می‌كنیم، كه شهریار ساده و دست و پا چلفتی را، كه پرویز بچه‌زرنگ ناتو را.

«پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» اگر به‌ترین اثر نمایشی ایرانی درباره جنگ نباشد، بی‌شك جزء بهترین‌های این عرصه است؛ اثری كه حقیقت جبهه را، با تمام مشخصات‌ش نشان می‌دهد، نمایش‌نامه‌ای كه چهره‌ی واقعی جنگ را نشان می‌دهد و مهم‌تر از همه سوال‌هایی در ذهن برمی‌انگیزد كه برای یافتن پاسخ‌ش باید به خودمان رجوع كنیم و به فكر فرو رویم!

شمعی كه دیر خاموش شد!

تك‌گویی پایانی هم‌راه با بغض علی‌رضا در «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد»، حس گریه و خنده‌ی هم‌زمانی را در خواننده ایجاد می‌كند. شیوه‌ي تعریف‌كردن بامزه‌ی لطیفه‌ای قدیمی به سبك علی‌رضا ـ كه همیشه آدم شوخ‌طبعی بوده است. ـ آن هم هم‌راه با گریه، خواننده یا تماشاچی را بین گریستن و خندیدن مردد می‌گذارد. لطیفه‌ای كه به شدت استعاری است: فردی برای خواب وارد مسافرخانه‌ای می‌شود، شمعی در اتاق روشن است. فوت‌ش می‌كند، اما شمع خاموش نمی‌شود. دومین نفر وارد اتاق می‌شود، اولی از او می‌پرسد كه آیا او می‌تواند شمع را خاموش كند. دومی هم شمع را فوت می‌كند، اما شمع خاموش نمی‌شود. سومی و چهارمی هم وارد اتاق می‌شوند، اما داستان دوباره تكرار می‌شود. با ورود پنجمی، هر چهار نفر دیگر سوال را تكرار می‌كنند: «می‌تونی شمع رو خاموش كنی؟» و پنجمی پاسخ می‌دهد: «آره، كاری نداره كه...» و دو انگشت خود را با دهان تر كرده و به آرامی شمع را خاموش می‌كند. حكایتی كه برای ما آشناست. حكایت خاموش شدن آتشی كه زودتر می‌توانست خاموش شود.

یعقوبی و نادری در نمایش‌نامه‌های‌شان، هر كدام از زاویه‌ای با مهارت تمام و با پرهیز از شعاردادن و حتی احساسات‌گرایی، جنگ و تبعات آن را به نمایش گذاشته‌اند. «زمستان 66» و «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» هر دو چهره‌هایی متفاوت از جنگ را به ما نشان می‌دهند؛ چهره‌هایی كه البته زیبا نیستند. اگر چه شاید نتوان این دو اثر را تمام و كمال نمایش‌نامه‌هایی ضد جنگ دانست، اما بدون شك «زمستان 66» و «پچ‌پچه‌های پشت خط نبرد» هیچ‌كدام در ستایش جنگ نیستند و اصولن چه جنگی شایسته ستایش‌كردن و ستایش‌شدن است؟

ترس از مرگ، وحشت از تمام‌شدن یك‌باره زندگی، آن هم بدون این‌كه انتخاب‌ش كرده باشی یا دلیل‌ش را بدانی، موضوع مشترك هر دو نمایش‌نامه است. علی‌رضا چون می‌بیند آتش‌بس در جبهه برقرار شده، مرخصی‌اش را به تعویق می‌اندازد، اما آتش‌بس چندروزه به هم می‌خورد و آماده‌باش اعلام می‌شود. علی‌رضا انگار فهمیده است كه این‌بار، بار آخر است. او ترس‌ش را انكار نمی‌كند:

قدم آخرش چیه؟ مردن؟ من تا ته‌ش هستم! فقط... فقط دل‌م داره مثل سیر و سركه می‌جوشه. می‌ترسم مسخره‌م كنین ولی... ولی دارم می‌ترسم... ترس من از روزیه كه بچه‌مدرسه‌ای‌ها رو عكسم سیبیل چنگیزی بكشن، هیچ‌كی هم نفهمه علی‌رضا كی بود، چی بود، كجا بود...

در «زمستان 66» هم از زبان راوی داستان می‌خوانیم: خیلی می‌ترسیدم؛ اما خجالت می‌كشیدم كسی بفهمه من می‌ترسم. سعی می‌كردم خودمو دل‌داری بدم. با خودم می‌گفتم مرگ حقه. آره، همه آدما یه روز می‌میرن. من هم اگه قرار باشه بمیرم، می‌میرم حالا هر جا كه باشم. اما بعد فكر می‌كردم آخه این‌جور الكی مردن. این‌جور اتفاقی مردن. زیر لب می‌گفتم خدایا، من هنوز زندگی نكردم. من هنوز اون‌طور كه می‌خوام زندگی نكردم. فكر می‌كردم اگه بمیرم آب از آب تكون نمی‌خوره. نبودنم اصلن توی دنیا حس نمی‌شه، انگار كه اصلن وجود نداشته‌م...

و دوباره به ابتدای مطلب برمی‌گردیم، جایی كه هر دو نمایش‌نامه با مرگ همه‌ی شخصیت‌ها به جز یك نفر تمام می‌شوند. از ژان پل سارتر نقل است كه حزن و اندوه همیشه تاثیر عمیق‌تری از شادی دارد. در مورد آثار ادبی هم همین‌گونه است. در ذهن‌تان آثار برتر تاثیرگذاری را كه می‌شناسید، مرور كنید. چندتای‌شان پایانی شاد داشته‌اند و چندتای‌شان نه؟ و مگر می‌شود از شادی سخن گفت وقتی با جنگ سر و كار داری؟

خب نداشتیم!

2011-10-02T22:48:00.002+03:30

کم‌تر شده شنیدن یک ترانه آن‌قدر ذوق زده‌ام کند که بدو بیایم توی وبلاگم و درباره‌اش بنویسم. اما الان آمده‌ام بگویم دو تا از آهنگ‌های سینا حجازی این کار را با من کرده است. ترانه‌هایی که هنوز یک روز هم از زمانی که برای اولین بار شنیده‌ام‌شان، نگذشته است.

البته به احتمال زیاد، من از مرحله پرت بوده‌ام که تازه سینا حجازی را شناخته‌ام وگرنه این جور که فهمیده‌ام، این خواننده‌ی متفاوت، یکی دو سالی هست که کارش را شروع کرده و آرام آرام هم دارد به چهره‌ی شناخته‌شده‌ای در عرصه‌ی موسیقی پاپ ایرانی تبدیل می‌شود.

آهنگ اول (از این‌جا دانلود کنید.) ترانه‌ای است به نام «دیدی داری» که با دکلمه‌ی زیر شروع می‌شود:

چیه رفیق، تیپ‌هامون نمی‌خوره به هم نه؟ انگار که یه جورایی شما ... اشراف‌زاده‌ای، ما گدازاده؟ نه عزیزم، یه سری چیزها رو شماها داشتین، ما نداشتیم.

و بعد یک جور نوستالژیکی می‌برد شما را به گذشته و به‌نظر من مشخصن به دهه‌ی شصت و مقایسه‌ای می‌کند بین دو طبقه‌ی اجتماعی پول‌دار امروزی و طبقه‌ی متوسط و پایین شهری آن زمان:

ما وام داشتیم، شما نداشتین

شما وان داشتین، ما نداشتیم
ما با دست تو مدرسه آب می‌خوردیم

لیوان داشتین ما نداشتیم

بازی‌مون تیله و تشتک بود

مال شما اسکی تو شمشک بود
ما رو کهنه به‌مون می‌بستن

مال شما خوشگل پوشک بود

و چیزی که مهم است این است که خواننده حس متن را خیلی خوب گرفته و با لحن طنزآمیز، البته تلخ و بسیار درستی آن را می‌خواند (دقت کنید به آن‌جایی که می‌گوید: شما ناز بودی، الهی و بعد مقایسه‌اش کنید با غمی که در صدای خواننده در بندهای بعدی وجود دارد و هم‌چنین با حرصی که هنگام گفتن ما "جنگیدیم و باختیم." در صدای خواننده وجود دارد.):

حرف ما دری‌وری، بعد حرف

بی‌خودی یه دست کتک بود
شما ناااااز بودی، الهی

فحش‌تون "گوله‌ی نمک" بود

آرزوم توپ هفت سنگی بود

عشق‌ت تلوزیون رنگی بود
خواب من، شب‌ها مداد سیاه

خواب تو، مداد رنگی بود

ما تو رویا خونه ساخیتم

حقیقت‌و دور انداختیم
شما نجنگیدین‌ و بردین

ما جنگیدیم‌ و باختیم

ما غم داشتیم، شما نداشتین

پول کم داشتیم، شما نداشتین

شما آهی نداشتین

ما جز آه، راهی نداشتیم

و البته سینا حجازی در این میان جزئیات را فراموش نمی‌کند و خلاقیت خوبی هم دارد. مثلن وقتی می‌خواهد اشاره کند به تفاوت دو طبقه در زمینه‌ی رابطه‌‌داشتن با جنس مخالف، می‌گوید:

شما [سکوت، بعد با لحنی کمی اروتیک] آآآه ... ما نداشتیم [خنده] خب نداشتیم!

شما زنده حالش‌و می‌بردین، ما فیلم‌ش‌ هم حتا نداشتیم

و قسمت آخر ترانه هم که عالی است. آن‌جا که می‌گوید:

رفیق اینا همه اجباری بود

از اونا که توش دست نداری بود
خوب و بدش به من گذشت و رفت

برام شکل یادگاری بود

ولی امروز دست خودمه

حال منو تو فرق داره یه نمه
یه چیزی تو زندگی ما بود

فک نکنم پیش شما بود

شور و حال داشتیم

شما نداشتین

انگار بال داشتیم

شما نداشتین
این بار ما داشتیم

شما نداشتین

دااااشتین؟ نداشتین!

اما ترانه‌ی دوم (از این‌جا دانلود کنید.) که کمی قدیمی‌تر است، آهنگی است به نام «لیلی» که همانند ترانه‌ی پیشین، هم متن طنزآمیز خوبی دارد و هم سینا حجازی سبک خوبی برای اجرای‌ش انتخاب کرده است:

یه روزی دنیا خوب بود و آروم بود

واسه زندگی همه چی آسون بود

هر کی کارش‌و می‌کرد، حالش‌و می‌برد

تکلیف روزهاش معلوم بود

یکی اومد گفت، حال‌ش بده

قلب‌ش‌و انگاری طوفان زده

یکی‌و می‌خواد اسم‌ش لیلیه

آره درسته، مجنون بود

داد می‌زد، می‌گفت وعضش! بده

آخه اگه لیلی جواب‌ش رو نده

می‌میره و داغون می‌شه، همه گفتن

پاشو! واسه مرد، این کارها بده

زیر لب، هی می‌گفت لیلی

اگه نداشت به من هیچ میلی

ظرفم‌و شیکوند، چرا ظرف من‌و؟

ای وای لیلی، آخ لیلی

در بخش دوم آهنگ، ناگهان روایت با یک فلش‌فوروارد به امروز می‌رسد و آهنگ به سبک همه‌ی ترانه‌‌هایی که در آن راوی دچار شکست عشقی شده و دل خونی دارد، مخالف هرگونه عاشقی‌کردن است و مجنون‌بودن را ابلهانه می‌داند:

از اون روزا گذشت و مجنون غم کشید

از اون گذشت و نوبت، به من رسید

هی ترسیدم و آخرم اومد

بلای لیلی سرم اومد!

با خودم می‌گفتم مجنون کجا، من کجا

عشق، بازیه بابا، من کجا، زن کجا!

هی منع کردم، سرم اومدم

ریــغ رحمت آخرم اومد

این سری لیلی با گونه‌های پروتزی

بوی عطر و کلمات فانتزی

من احمق هم، مجنون و شیدا

واسه عشق‌ش مورمور گزگزی

هر چی می‌گفت، می‌گفتم: هی جون‌م بشی

با خودش می‌گفت، بذار دیوونه‌م بشی

یه کاری کنم رَبت‌و یاد کنی

بفهمی لیلی کیه بری فریاد کنی

تا دنیا دنیاست، لیلی همینه

مجنون، بزرگ‌ترین احمق زمینه

لیلی من هم رفت، این قصه تکرار شد

الهی این لیلی خیر نبینه

آهنگ‌های دیگر سینا حجازی، که پسر صدرالدین حجازی بازیگر است، را می‌توانید از این سایت دانلود کنید. به گمان‌م اگر وی بتواند با وسواس بیش‌تری کارش را ادامه دهد و سبک کم‌تر شنیده‌شده‌اش را حفظ کند، از او بیش‌تر خواهیم شنید.

از حقوق ساده‌ی آدم‌ها

2011-09-22T18:39:00.001+03:30

دیروز توی فود کورت یک مرکز خرید بزرگ در شهر آلماتی نشسته بودم و منتظر بودم غذایی که سفارش داده بودم، آماده شود. در میز کناری دو دختر جوان داشتند سیب‌زمینی سرخ‌کرده می‌خوردند و با هم حرف می زدند. نگاه‌شان کردم. فکر کردم که چه تصویر ساده ولی قشنگی است. لباس پوشیدن‌شان را و مدل آرایش موهای‌شان را دوست داشتم. این‌که هرکدام‌شان به شیوه‌ی خودش سعی کرده بود یک جور هارمونی و هم‌آهنگی در اتتخاب کفش و کیف و لباس‌ش داشته باشند. این‌که خواسته بودند زیباتر به‌ نظر برسند.

بعد دور و برم را نگاه کردم و به بقیه‌ی آدم‌ها دقیق شدم. انگار یک حقیقت ساده را تازه کشف کرده باشم. هر کسی جوری لباس پوشیده بود که دوست داشت. یکی با کت شلوار و کراوات، دیگری با لباس بلند محلی و لچکی بر سر. آن یکی با دامن کوتاه رنگی رنگی. و بدون شک از فکر هیچ‌کدام‌شان نمی‌گذشت که نکند کسی به‌خاطر پوشش‌شان بازخواست یا تحقیرشان کند.

در خارج از کشور اتفاق افتاد (2)

2011-09-21T09:49:00.000+04:30

توی رستوران نشسته‌ایم و داریم سفارش غذا می‌دهیم. یکی از هم‌راه‌های‌مان هوس نان سیر کرده و توی منو چنین غذایی وجود ندارد. نه ما زبان گارسون را بلدیم و نه گارسون زبانی به غیر از زبان مادری‌‌اش. برای فهماندن آن‌چه می‌خواهیم کار به پانتومبم می‌کشد. نان را نشان می‌دهیم بعد سیر را بازی می‌کنیم که چیز کوچکی است با بویی شدید. گارسون متعجب ما را نگاه می‌کند. هنوز نگرفته است که چه می‌خواهیم. با چاقوی خیالی سیر را ریز ریز می‌کنیم و روی نان می‌ریزیم. دوباره نشان می‌دهیم که با خوردن‌ش، دهان بو می‌گیرد. این بار گارسون با خوش‌حالی چیزی می‌گوید و سر تکان می‌دهد، یعنی این‌که فهمیدم چه می‌خواهید. راضی هستیم که پامتومیم به کارمان آمده.

چند دقیقه‌ی بعد گارسون برمی‌گردد. یک پیاز را خورد کرده و پخش و پلا روی تکه نانی ریخته است. به ما که می‌رسد لب‌خند می‌زند!

در خارج از کشور اتفاق افتاد!

2011-09-19T10:24:00.000+04:30

آقای آلمانی بسیار متشخص، کت شلوار پوشیده، کراوات زده، شیک و مرتب به ما: «اهل کجا هستین؟»
- ایران
- ایران؟ چه جالب. من چند سال قبل یه دوست‌دختر ایرانی داشتم. به‌م یک کلمه‌ی فارسی یاد داده.
ما [متعجب و علاقه‌مند]: چه کلمه‌ای؟
آلمانی: [خیلی خوش‌حال]: خوارک*ه!

عادت می‌کنیم؟

2011-08-27T16:56:00.002+04:30

سناریوهای بدتری را حتا می‌توان تصور کرد: به این فکر کنید که یک روز صبح از خواب بیدار شوید و دیگر اینترنتی وجود نداشته باشد. خیلی ساده نظام تصمیم گرفته باشد شبکه‌ی اینترانت ملی را جای‌گزین اینترنت کند. توجیه هم که البته فروان خواهد بود. کارشناس پشت کارشناس توی تلویزیون دولتی می‌آید که مضرات اینترنت بسیار بیش از منافع آن است و ما از طریق شبکه‌ی داخلی سایت‌های مجاز علمی و قسمت‌های مناسب و بررسی‌شده‌ی اینترنت جهانی را در اختیار کاربران قرار خواهیم داد و هیچ جای نگرانی برای تحقیقات و پژوهش‌های مجامع دانشگاهی وجود نخواهد داشت و با این اقدام پسندیده نه تنها جلوی نفوذ فرهنگ منحط غربی به کشور گرفته می‌شود و راه بر جاسوسی دشمن بسته می‌شود، بلکه از این پس پدر و مادرها نیز دیگر نگران استفاده‌ی فرزندان‌شان از کامپیوتر نخواهند بود و ... به همین سادگی جلوی اینترنت گرفته شود.

فکر می‌کنید اتفاقی بیفتد؟ مثلن مردم می‌ریزند توی خیابان‌ها؟‌ نه! برای چند روز همه با بهت و حیرت دیالوگ‌هایی چنین به هم خواهند گفت: «دیدی [...]ها اینترنت رو هم بستن؟»، «ولی وضع این‌طوری نمی‌مونه.»، «این‌جا که کره شمالی نیست.» و چند روزنامه‌ هم احتمالن خیلی سربسته اعتراض کنند به این‌کار (البته حتمن روزنامه‌های بیش‌تری از این طرح حمایت می‌کنند. فقط کیهان را تصور کنید که چه عروسی‌ای بگیرد!) و رسانه‌های خارجی از محدودشدن هرچه بیش‌تر آزادی‌ها در ایران سخن خواهند گفت و شورای حقوق بشر سازمان ملل هم این اقدام ایران را محکوم خواهد کرد و ... تمام.

بعد حتا ممکن است حکومت بخواهد فشار بیش‌تری بیاورد و ماه‌واره‌ها را هم جمع کند. آن وقت است که ارتباط‌مان یک‌سره با دنیای خارج قطع می‌شود و به میمنت و مبارکی پیش می‌رویم به سمت جزیره شدن. در آن صورت هم باز کمی نق خواهیم زد و چون چاره‌ای برای‌مان نمی‌ماند، بعد از مدتی از قهرکردن با صدا و سیما هم دست برخواهیم داشت و برای پرکردن وقت‌مان پای سریال‌های تلویزیون خواهیم نشست و ...

در جایی از فیلم «زندگی دیگران» که تصویری دهشت‌بار از حکومت توتالیتر و تمامن بسته‌ی آلمان شرقی است، موسیقی‌دانی که دولت به او اجازه‌ی کار نمی‌دهد (و در نهایت دست به خودکشی می‌ِزند.) به دوست‌ش که کارگردان تئاتر است می‌گوید (نقل به مضمون): «مردم را نمی‌توان شماتت کرد که چرا کاری نمی‌کنند. آدم‌ها قابلیت عجیبی به عادت‌کردن به شرایط جدید دارند.» و به‌نظر من حرف‌ش پر بی‌راه نیست. خیلی‌ها را دیده‌ام که می‌گویند مردم کره‌شمالی چه‌طور به این حجم گسترده از خودکامگی تن داده‌اند؟ دیگر باید چه‌کارشان کنند که صدای‌شان دربیاید؟ و پاسخ متاسفانه بسیار ساده است: آن‌ها به شرایط‌شان عادت کرده‌اند! خود ما مگر به اجبار به بسیاری چیزها تن نداده‌ایم؟

پرسش

2011-08-22T14:14:00.001+04:30

در چند پایگاه اطلاع رسانی، از جمله خبرگزاری دانش‌جو وابسته به بسیج دانش‌جویی آمده است:

«استاد منصور حاتمی‌راد، کارشناس ارشد روابط بین‌الملل با اشاره به اظهار نظر برخی از شخصيت‌های جهانی در خصوص ره‌بر معظم انقلاب بيان داشت: به عنوان مثال میشل فوکو در مورد ايشان می‌گويد محبوبیت آیت‌الله خامنه‌ای پهلو به افسانه می‌زند و یا پوتین که یکی از با نفوذترین شخصیت‌های روسی است در مورد ره‌بر انقلاب می‌گويد به نظر من ره‌بری ایران مسیح معاصر است.»

اما یک پرسش از هنگامی که خبر را خوانده‌ام، ذهن‌م را درگیر کرده است: با توجه به این‌که میشل فوکو در بیست و پنجم ژوئن 1984 (چهارم تیرماه 1363) درگذشته است، چه زمانی این جمله را درباره‌ی آیت‌الله خامنه‌ای به زبان آورده است؟

کسی اطلاع دقیقی دارد یا منبع قابل اعتمادی در این زمینه می‌شناسد؟

یک ویژگی خوب در بلاگر

2011-08-02T17:56:00.002+04:30

یادش به خیر، آن قدیم‌ها که ما وبلاگ می‌نوشتیم، بلاگر این‌قدر پیش‌رفته و همه چیز تمام نبود، برای درست‌کردن یک وبلاگ فارسی آدم باید کلی دردسر می‌کشید. دست‌کم‌ش این بود که باید می‌رفت راه‌نمای: «چه‌طور یک وبلاگ فارسی بسازیم» حسین درخشان را می‌خواند، بعد باید کلی تگ اچ.تی.ام.ال و چیزهای دیگر یاد می‌گرفت، بلکه می‌توانست ریخت و قیافه‌ی بلاگ‌ش را موجه کند.

الان اما همه چیز خیلی راحت شده. مدت‌ها بود با بلاگر کار نکرده بودم و نمی‌دانستم، اما امروز دیدم که نه انگار، برو بچه‌های گوگل این‌جا هم فکر همه چیز را کرده‌اند. حالا درست‌کردن یک وبلاگ تازه بیش از پنج دقیقه طول نمی‌کشد و دیگر کسی برای ننوشتن بهانه‌ای دست‌ش نیست.

تنها نکته‌ای که این وسط باقی است، این است که متاسفانه سایت بلاگر در ایران فیلتر شده و شاید آن‌هایی که بلاگر میزبانی وبلاگ آن‌ها را به عهده دارد، به راحتی نتوانند وارد بخش مدیریت بلاگ‌شان شوند. اما باز هم این‌جا بلاگر یک ترفندی پیش روی ما قرار داده است. شما می‌توانید یادداشت‌های‌تان را برای بلاگر ای‌میل کنید تا بلاگر آن‌ها را برای‌تان منتشر کند.

برای این‌کار کافی است، در بخش «تنظیمات»، «ای‌میل و موبایل» را انتخاب کنید و آن‌جا در «گزینه‌های ارسال» یک آدرس ای‌میل رمزی برای خودتان بسازید. آدرسی که طبعن فقط خودتان از آن خبر خواهید داشت. بعد دیگر کار ساده است: نوشته‌ی خودتان را به آدرس داده شده ای‌میل کنید تا مستقیم برود توی وبلاگ‌تان. بلاگر فیلتر است که باشد، به ای‌میل‌تان که دست‌رسی دارید!

راست‌ش را بخواهید من توی این یادداشت دارم این کار را آزمایش می‌کنم تا ببینم سرانجام‌ش چه‌ می‌شود. خودم هم هیجان‌زده‌ام تا ببینم چند دقیقه بعد از فرستادن ای‌میل، نوشته‌ام توی بلاگ می‌رود و تکلیف عنوان نوشته و جانمایی‌اش در صفحه چه‌طور می‌شود.

پی‌نوشت:
حسین درخشان یک کار خوب در زندگی‌اش کرده باشد همین نوشتن راه‌نما برای ساختن بلاگ‌های فارسی است. جدای همه‌ی اتفاق‌هایی که برای‌ش افتاد و نمی‌خواهم این‌جا درباره‌اش قضاوت کنم، به خاطر همین یک کار، خیلی از ما وبلاگ‌نویس‌ها از او ممنونیم.

بعدن اضافه شد:
تنها چند ثانیه بعد از فرستادن ای‌میل، نوشته رفت توی بلاگر. عالی!

همه‌ی هستی من ...

2011-08-02T11:12:00.003+04:30

بعد از سال‌ها دوباره برگشته‌ام این‌جا. داستان را فکر کنم بدانید. وبلاگ‌م فیلتر شد و بعد شرکت ایرانی که به من هاست و دامین داده بود، به‌ دلایل‌ قانونی حاضر نشد قراردادم را تمدید کند. من هم مدتی ننوشتم و حالا برگشته‌ام سر خانه‌ی اول‌م. خانه‌ی اول که نه البته. شروع وبلاگ‌نویسی‌ام با پرشین بلاگ بود و بعد اسباب‌کشی کردم این‌جا.

از زندگی‌ام و اتفاق‌هایی که این چند وقته افتاده اگر بخواهید بدانید، این‌که خبر خاصی نیست جز این‌که امسال نسبت به سال‌های قبل بیش‌تر کلاس برداشته‌ام و رسمن یک جورهایی فشار کاری زیاد شده است. به خصوص روزهای چهارشنبه که سه زنگ کلاس توی تهران دارم، بعد بدو باید بروم اصفهان و چهار زنگ هم آن‌جا درس بدهم و یک و دوی نیمه‌شب برسم تهران و دوباره فردا هفت و نیم صبح سر کلاس باشم.

اوضاع و احوال‌م هم بد نیست به جز همین فشار کاری که گفتم زیاد شده و ورزش که کم‌تر می‌رسم بروم و نوشتن که آن هم فعلن تعطیل است. سفر هم اگر شانس‌ش را داشته باشم، خیلی دوست دارم اواخر شهریور که کلاس‌ها برای دوره‌ی کوتاهی تعطیل است، بروم ازبکستان و آن نواحی و سمرقند و بخارا را ببینم و بفهمم چه جور شهرهایی بوده‌اند که حافظ به یک خال هندی بخشیده‌شان!

راستی دل‌م برای تئاتر کارکردن به‌شدت تنگ شده است. نگرانم آیا هیچ‌گاه دوباره نمایش‌نامه‌ای را به روی صحنه خواهم برد یا نه. تئاتر الان بزرگ ترین افسوس زندگی من است!

2006-05-19T14:35:00.000+03:30

از اين به بعد اين‌جا می‌نويسم.

2006-05-13T23:41:00.002+03:30

گاهی وقت‌ها خود آدم‌ هم می‌دونه هيچ کاريش نمی‌شه کرد ...

***

نمی‌دونم چرا يه دفعه ياد اين قسمت از «کسی به سرهنگ نامه نمی‌نويسد» افتادم:

زن تکرار کرد:
ــ اگه نتونيم چيزی بفروشيم، چه کار می‌کنيم؟
سرهنگ که حالا کاملاً بيدار بود، گفت:
ــ تا اون وقت بيستم ژانويه رسيده و اون‌ها عصر همون روز بيست درصد رو می‌دن.
زن گفت:
ــ البته اگه خروس ببره. ولی اگه باخت چی؟ هيچ به خيالت نرسيده که ممکنه يه روز ببازه؟
ــ اين خروس نمی‌بازه.
ــ ولی فرض کن که ببازه.
ــ هنوز چهل و چهار روز برای فکر کردن درباره‌ی اين فرض فرصت داريم.
زن بردباری‌اش را از دست داد. يقه‌ی پيراهن‌خواب پشمی سرهنگ را چسبيد و پرسيد:
ــ و تو اين مدت چی بخوريم؟!
هفتاد و پنج سال طول کشيده بود؛ دقيقه به دقيقه‌ی عمر هفتاد و پنج ساله‌اش؛ تا سرهنگ به اين لحظه برسد. خود را پاک، رک و شکست‌ناپذير يافت و در آن دم، جواب داد:
ــ گه!

پی‌نوشت:
یک کامنت بسیار جالب داشتم از یک پسر اردنی:

A very nice blog indeed. I admire the Persian language a lot, and it's just nice to read the words out loud as if I'm reading Arabic ;-)

این هم وبلاگ ایشان. آدم جالبی است و یکی از کتاب‌های مورد علاقه‌اش هم صد سال تنهايی! برای خودش نتایج جام‌جهانی را پیش‌بینی هم کرده. عکس‌هایش از اردن و بیروت را هم می‌توانید این‌جا ببينيد.

***
این یکی هم، وبلاگ دوست ایشان، که یک دختر ۱۹ ساله‌ی اردنی است که خودش را این‌گونه معرفی کرده:

Just an average Jordanian girl. Which implies that my parents suck, I am broke %80 of the time, and I really dont have a clue what's going on around me.

پست آخرش هم خیلی جالبه. به خوندنش می‌ارزه. یه جورايی به‌شدت باهاش موافقم.

2006-05-10T22:49:00.000+03:30

ندانی، شادمان‌تری!

داشتم يه نگاهی به کتاب مقدس، عهد عتيق، می‌انداختم، رسيدم به بخشی که مربوطه به سقوط انسان به زمين و خوردن همان ميوه‌ی ممنوعه‌ی معروف:

مار از همه‌ی حيواناتی که خداوند به وجود آورد، زيرک‌تر بود. روزی نزد زن آمده به او گفت: «آيا حقيقت دارد خدا شما را از خوردن ميوه‌ی تمام درختان باغ منع کرده است؟»

زن در جواب گفت: «ما اجازه داريم از ميوه‌ی همه‌ی درختان باغ بخوريم،‌ به‌جز ميوه‌ی درختی که در وسط باغ است. خدا امر فرموده است که از ميوه‌ی آن درخت نخوريم و حتی آن را لمس نکنيم وگرنه می‌ميريم.»

مار گفت: «مطمئن باش نخواهيد مرد! بلکه خدا خوب می‌داند زمانی که از ميوه‌ی آن درخت بخوريد، چشمان شما باز می شود و مانند خدا می‌شويد و می‌توانيد خوب را از بد تشخيص دهيد.»

آن درخت از نظر زن زيبا آمد و با خود انديشيد: «ميوه‌ی اين درخت دل‌پذير، می‌تواند خوش‌طعم باشد و به من دانايی بخشد.» پس از ميوه‌ی درخت چيد و خورد و به شوهرش هم داد و او نيز خورد. آن‌گاه چشمان هر دو باز شد و از برهنگی خود آگاه شدند؛ پس با برگ‌های درخت انجير برای خود پوششی درست کردند.

عصر همان روز، آدم و زنش، صدای خداوند را که در باغ راه می‌رفت شنيدند و خود را لابه‌لای درختان پنهان کردند. خداوند آدم را ندا داد: «ای آدم، چرا خودت را پنهان می‌کنی؟»

آدم جواب داد: «صدای تو را در باغ شنيدم و ترسيدم، زيرا برهنه بودم؛ پس خود ذا پنهان کردم.»

خداوند فرمود: «چه کسی به تو گفت برهنه‌ای؟ آيا از ميوه‌ی آن درختی خوردی که به تو گفته بودم از آن نخوری؟»

آدم جواب داد: «اين زن، که يار من ساختی، از آن ميوه به من داد و من هم خوردم.»

...

آن‌گاه خداوند به زن گفت: «درد زايمان تو را زياد می‌کنم و تو با درد فرزند خواهی زايید. مشتاق شوهرت خواهی بود و او بر تو تسلط خواهد داشت.»

سپس خداوند به آدم فرمود: «چون گفته‌ی زنت را پذيرفتی و از ميوه‌ی آن درختی خوردی که به تو گفته بودم از آن نخوری، زمين زير لعنت قرار خواهد گرفت و تو تمام ايام عمرت با رنج و زحمت از آن کسب معاش خواهی کرد ... تا آخر عمر با عرق پیشانی‌ات نان خواهی خورد و سرانجام به همان خاکی بازخواهی‌گشت که از آن گرفته شدی؛ زيرا تو از خاک سرشته شدی و به خاک هم برخواهی گشت.»

***

جالب نيست؟ خدا به دروغ! به آدم و زنش می‌گه که اگه از اين ميوه بخورين يا حتی اگه لمسش کنين! می‌ميرين. (دقت کنين اين خدايی که تو همه‌ی دين‌ها يکی از برزگ‌ترين سفارش‌هاش اينه که دروغ نگين، خودش رسماً داره اين‌جا دروغ می‌گه!)

چرا؟ چون انگار خدا درواقع نمی‌خواسته انسان به دانايی دست پيدا کنه. حالا شايد بشه اينو دو جور تحليلش کرد:

اول اين‌که خدا نمی‌خواسته آدم هم به قدرتی مثل خودش دست پيدا کنه و باهاش يه جورايی شريک شه. ( داستان پرومته رو هم که می‌دونين: «پرومته، آتش رو که تا اون موقع موهبتی الهی بود، به انسان داد و به همين خاطر خدای خدايان، زئوس مجازاتش کرد و به يه کوه زنجيرش کرد و يه عقاب هم مامور کرد که هر روز بياد جگر مدام روينده‌ی پرومته رو بخوره.» اين‌جا هم درحقيقت خدای خدايان علاقه‌ای نداشته اصلاً که انسان در بخش از قدرت اون حتی شريک شه.)

و دوم اين‌که شايد خدا می‌دونسته که دانايی فقط باعث رنج انسان می‌شه (رنجی که اون‌قدر عميقه که به دونستنه نمی‌ارزه.) و چون انسان رو دوست داشته، نمی‌خواسته که اين رنجو ببره.

اما اگه دانايی باعث رنج می‌شده، يعنی خدا هم از دانايی خودش رنج می‌کشيده آیا؟ و حالا اگه برفرض انسان رو دوست داشته، چرا اومد و وقتی ديد به ميوه‌ی درخت دانايی دست پيدا کرده، پرونده‌ش رو برد شورای امنيت! و يه سری تنبیه‌ها و تحريم‌ها برای اون و زنش درنظر گرفت؟ نکنه چون می‌خواست بهشون بفهمونه که: ثمره‌ی هر نوع آگاهی يه جور رنجه و بهتره اينو از همين الان بفهمين و بدونين که از اين به یعد، هم به همون انداره که آگاهی‌تون بيشتر می‌شه، رنجتون هم افزايش پيدا می‌کنه؟

حالا به‌نظر شما، با وجود همه‌ی اين‌ها، بهتره آدم ندونه و در عوض راحت و سرخوش باشه يا اين‌که آگاهی رو با وجود همه‌ی رنج و عذابی که به هم‌راهش مياره، انتخاب کنه؟ کدوم واقعاً مهم‌تره؟

2006-05-05T18:31:00.002+03:30

کوتاه درباره‌ی ريچارد براتيگان و شعرهايش

به من فکر می‌کنی
همان‌قدر کم
که من فکر می‌کنم
به تو؟

هر جور که حساب کنيد، ريچارد براتيگان آدم جالبی بوده است. شاعری متفاوت و خلاق و نويسنده‌ای آوانگارد، پر هياهو و شايد تا حدی کله‌خر! از هم‌کاريش با پل‌مک‌کارتنی و جان لنون در آلبومی از بيتل‌ها بگير تا خودکشی همينگوی‌وارش در ۱۹۸۴: شليک گلوله‌ای به خود با يک تپانچه.

شعرهای براتيکان با وجود سادگی و کوتاهی گاهی به‌شدت غافل‌گيرکننده است و تاثيرگذار. يک‌جور طنز خيلی خوبی هم توی کارهای براتيگان می‌توان ديد، انگار که می‌خواهد بگويد: نگاه کنيد، دنيا به يک‌ور من هم نيست!

بنا به‌نظر برخی منتقدين: ‌«شعرهای براتيگان با وجود سادگی بسيار فريبنده‌اند. او با شناخت کامل از خواننده‌ی بی‌حوصله‌ی امروزی، شعرهايی سرود که خواندنشان بيش از چند ثانيه طول نمی‌کشد، با اين همه و در همان چند ثانيه، تلنگری شديد به باورها و احساسات شنونده می‌زنند که راز تاثيرگذاری‌شان همين است»

اين شعر براتيگان را بخوانيد:

در پژوهشکده‌ی فن‌آوری کاليفرنيا

مهم نيست چه نوابغ لعنت‌گرفته‌ای هستند
اين آقايان:
من حوصله‌ام سر رفت.

احتمالاً او بازديدی داشته است از يک دانشکده‌ی علمی يا يک همچين جاهايی و کلی دانشمند منظم و دقيق ديده است که با جديت مشغول کارند. اما اين چيزها با روحيه‌ی سرکش و ضدنظم براتيگان سازگار نبوده و بی‌چاره حوصله‌اش سر رفته! لابد می‌توانيد حدس بزنيد «لعنت گرفته» ترجمه‌ی چه کلمه‌ای بوده است!!!

يا اين يکی:

آمبولانس هايکو

يک تکه فلفل سبز
افتاد
بيرون از ظرف سالاد:
که چی؟

اگر با ساختار هايکو آشنايی داشته باشيد، می‌دانيد هايکو نوعی شعر قديمی ژاپنی است که سه سطر و هفده هجا دارد، مضامین بسیار ساده‌ای دارد و متاثر از آيين بودايی ذن است. براتيگان در اين شعر تصميم گرفته است که سربه‌سر هايکوها بگذارد. سه سطر اول شعر فرمی شبيه هايکوها دارد و سطر چهارم، قضاوت طنزآميز و اعتراض‌گونه‌ی براتيگان است نسبت به اين نوع شعر لطيف و آرام. انگار که می‌خواهد بگويد اين نوع شعر، کجا با خشونت و بی‌رحمی زمانه‌ی ما سازگار است؟

يا اين شعر:

رومئو و ژوليت

اگر برای من می‌ميری
من برای تو می‌ميرم
و گورهای‌مان مثل دو عاشق خواهد بود
که لباس‌های‌شان را با هم می‌شويند
اگر تو صابون می‌آوری
من پودر می‌آورم

که نگاه تمسخرآميز براتيگان است به عشق اسطوره‌ای. ترکيب رومئو و ژوليت با پودر و صابون، فوق‌العاده است، به‌خصوص که ما تا بند سوم شعر متوجه اين ريش‌خند نمی‌شويم و حس می‌کنيم با شعری عاشقانه روبه‌رو هستيم. اصولاً عشق، دوست‌داشتن و سکس از مضامين مورد علاقه‌‌ی براتيگان بوده است. مضمون‌هايی که گاه براتيکان چنان عريان و پوست‌کنده به آن می‌پردازد، که خواننده را می‌ترساند:

عاشقانه

چه‌قدر خوب است
که صبح بيدار شوی
به تنهايی
و مجبور نباشی به کسی بگويی
دوست‌اش داری
وقتی دوست‌اش نداری
ديگر

فقط چون‌که

فقط چون‌که
مردم فکرت را دوست دارند
معنايش اين نيست
که مجبور باشند
بدن‌ات را هم دوست بدارند.

و البته گاهی نيز واقعاً عاشقانه است:

رنگ به‌جای شروع

عشق را فراموش کن
می‌خواهم هلاک شوم
در گيسوان طلايی‌ات

ردپای آهو

زيبا، ناله‌کنان
عشق‌ورزيدن با دور تند
و بعد آرام‌گرفتن
مثل ردپای آهو
روی برف نو
کنار آن‌که دوستش داری
اين همه چيز است

گزينه‌ای از اشعار براتيگان را نشر مشکی به تازگی به چاپ رسانده است. نام مجموعه «کلاه کافکا» است و مترجم اثر علی‌رضا بهنام است. از براتيگان يک مجموعه داستان هم به زبان فارسی برگردانده شده است: «در قند هندوانه» ترجمه‌ی مهدی نويد، نشر چشمه.

توضيح تکميلی (بعداً اضافه شد):
دو کتاب ديگه از براتيگان ‌به تازگی ترجمه شده: ۱ـ صيد ماهی قزل‌آلا، نشر نی و ۲ـ اتوبوس پير، نشر مرکز

2006-05-04T02:28:00.001+03:30

کاش خورشيد خانوم دوباره بنويسد. وبلاگش را هميشه دوست داشته‌ام و دارم. نبودنش حس می‌شود. انگار که يکی را گم کرده باشی. کاش دوباره بنويسد، به خاطر همه‌ی ما، که دوستش داريم ...

پی‌نوشت:
اين آهنگ فوق‌العاده را حتماً بشنويد.
نوشته‌ای از مريم‌گلی که بسيار به دلم نشست.
تست‌های سينمايی، ويژه‌ی تيزهوشان!
دردسرهای آموزش زبان فارسی!

2006-04-30T20:47:00.000+03:30

عروسی خون

دوباره خوانی‌ها بعضی اوقات فوق‌العاده است. تازگی‌ها به خاطر يک پروژه‌ی درسی، نمايش‌نامه‌ی عروسی خون لورکا را دوباره خواندم. به معنای واقعی کلمه لذت‌بخش بود. نثر شاعرانه‌‌ی لورکا به هم‌راه ترجمه‌ی عالی شاملو گاهی اوقات ديوانه می‌کند آدم را ...

***

لئوناردو: عروس تاج گنده‌ای به سرش می‌زنه. نه؟
اما نباس اين کارو می‌کرد. تاج کوچولو بهش بيشتر مياد.
دوماد چی؟ باهار نارنج به عروس نداده که بزنه به سينه‌ش؟

عروس همان‌جور با زيردامن و تاج بهارنارنجی که روی سرش است وارد می‌شود.

عروس: چرا نداده باشه؟ داده!
خدمت‌کار: (با خشم) اوا، لباس نپوشيده بيرون نيا بی‌حيا!
عروس: چی‌ می‌شه مگه؟ (با خشونت به لئوناردو) واسه چی پرسيدی باهار نارنج آورده يا نه؟
اصلاً تو کله‌ت چه فکرايی داری؟
لئوناردو: هيچی. چه فکرايی می‌خوای داشته باشم؟

می‌آيد نزديک‌تر.

تو که خوب منو می‌شناسی. لابد می‌دونی که فکری تو کله‌م نيس.
بگو ببينم: من واسه تو چی بودم؟
خاطراتتو بريز بيرون ورق بزن!
گيرم يه جفت ورزا و يه کلبه‌ی ناقابل چندان قيمتی نداشته باشه ... هان؟ اين بود چيزی که ترسوندت؟
عروس: اين‌جا اومدی چی‌کار؟
لئوناردو: اومدم عروسيت.
عروس: منم عروسی تو اومده بودم!
لئوناردو: عروسی‌ای که خودت ترتيبشو دادی! ... که خودت با جفت دستای قشنگت اسبابشو چيدی! ...
می دونی؟ ... منو می‌شه کشت اما تو روم نمی‌شه تف کرد. پول هم با تموم زرق و برقش شايد يه تف بيشتر نباشه.
عروس: دروع‌گو!
لئوناردو: دم در کشيدنو ترجيح می‌دم ... خون به سرم می‌زنه اما دلم نمی‌خواد کوه‌ها فريادمو بشنون!
عروس: من خيلی بلن‌تر از تو فرياد می‌کشم.
خدمت‌کار: ساکت باشين! با هردوتونم. راجع به‌گذشته چه حرفی دارين به هم بزنين؟

نگران به طرف در نگاه می‌کند.

عروس: حق با اونه. من اصلاً ديگه با تو حرف هم نباس بزنم. اما وقتی می‌بينم اومدی اين‌جا و دزدکی کشيک عروسيمو می‌کشی و از باهار نارنجام با گوشه و کنايه حرف می‌زنی ته دلم آتيش می‌گيره ... از اين‌جا برو بيرون و وايسا دم در تا زنت بياد.
لئوناردو: خب! که ما دو تا ديگه حتا اختلاطم نمی‌تونيم بکنيم. نه؟
خدمت‌کار: (غضب‌ناک) نه شما دو تا ديگه با هم اختلاطم نباس بکنين!
لئوناردو: بعد از عروسيم روزها و شب‌های فراوونی شد که من از خودم پرسيدم گناه با کدوممون بود.
اما هر بار که به اين موضوع فکر کردم گناه تازه‌يی به نظرم رسيد که روی همه‌ی گناه‌های ديگه رو سفيد کرد!
عروس: يه مرد با اسبش دوتايی خيلی چيزا می‌دونن.
بازی قشنگيه اين که يه دختر تک و تنها رو وسط يه صحرای برهوت تو هچل بندازن و به ستوه بيارن، من هم واسه خودم غرور دارم برای همينم عروسی می‌کنم تا با شوورم که بايد بيشتر از همه‌ی عالم دوسش داشته باشم در خونه‌مو به روی همه‌ی دنيا ببندم.
لئوناردو: غرور تو ... می‌دونی؟ ... يه ذره هم کمکت نمی‌کنه.

به او نزديک می‌شود.

عروس: نيا جلو!
لئوناردو: اين که آدم از حسرت بسوزه و جيکش هم در نياد از لعنت خدا هم بدتره.
غرور چه دردی از من دوا می‌کنه؟
اين که تو رو نديدم و گذاشتم شب‌های دراز عذاب تلخ بی‌خوابی رو تحمل کنی به چه کار من می‌خورد و جز اين‌که خود منم زنده زنده خاکستر کرد چه فايده‌يی به حالم داشت؟
تو خيال می‌کنی گذشت زمون درد آدمو شفا می‌ده؟
خيال می‌کنی ديوارها چيزی رو قايم می‌کنن؟
اشتباه می‌کنی: وقتی چيزی تا اين حد تو وجود آدم ريشه بدوونه، هیچی نمی‌تونه جلوشو بگيره!
عروس: (مرتعش) نمی‌تونم بهت گوش بدم!
نمی‌تونم صداتو بشنوم!
انگار عرق رازيونه می‌چشم يا رو دشکی که از گل سرخ پرش کرده باشن به خواب می‌رم.
صدات منو می‌کِشه و من، با اين که می‌دونم دارم خودمو با جفت دستای خودم به غرق می‌دم، دمبالش می‌رم ...
خدمت‌کار: (نيم‌تنه‌ی لئوناردو را از پشت سر می‌کشد) برو ديگه!
لئوناردو: نترس، آخرين باره که دارم باهاش حرف می‌زنم.
عروس: می‌دونم که ديوونه‌م. می‌دونم بس که تحمل کردم از تو گنديدم. اما باز به خودم فشار ميارم که اين‌جا بمونم، آروم بهش گوش بدم و نگاش کنم که دستاشو چه جوری تکوت می‌ده ...

2006-04-28T16:06:00.000+03:30

پيش‌نوشت:

بعد از نوشتن مطلب: «نام عروسک من ولاديمير است!»، دوست عزيزی که احتمالاً پارسال از شاگردهای من بوده، اين دو کامنت را برای من گذاشته است:

ــ سلام آقا معلم. این بار که پست شما رو خوندم بدجوری دلم گرفت. یعنی شما موضوع مهم‌تر از عروسک بازیت نداشتی!! چه‌طور دلت اومد از رفتن پوپک چیزی نگی؟ همه‌ی ما ادعاهای بزرگ داریم ولی پای عمل که می‌رسه این‌طوری کم میاریم.

ــ آقا معلم خیلی چیزها می‌خواستم این‌جا بنویسم و یادتون بندازم چیزایی رو که امروز سعی در فراموش کردنش می‌کنی. ولی دیدم بهتره بی‌خیال شم. فقط به شاگردهای پارسالتون می‌گم. بیاین حالا معلم با مرامتونو ببینین. این همونیه که پارسال هممون به معرفت و قلب مهربونش قسم می‌خوردیم. شاید هم ما خیلی ساده بودیم ...

نرگس عزیز، نويسنده‌ی وبلاگ شراب نور، هم برايم کامنت گذاشته است که:

ــ منم فکر می‌کردم وقتی در مورد کماش نوشتی، در مورد فوتش هم می‌نویسی. تعجب کردم از دو پست آخرت.

اين نوشته، الزاماً پاسخی به اين دو دوست خوبم نيست، هرچند فکر می‌کنم چندان هم بی‌ربط نباشد.

قضاوت کن، اما نه به اين سادگی!

لابد تا حالا شده به اين فکر کنين که شما از نظر ديگران آدم خوبی هستين يا نه؟ اگه به مجموعه‌ی همه‌ی آدم‌هايی که شما رو می‌شناسن، يا به نوعی با شما برخورد داشتن فکر کنين، احتمال داره آدم‌هايی رو به ياد بيارين که حدس بزنين ممکنه از شما خوششون نيومده باشه يا اين که اصولاً به نظرشون شما آدم خوبی نبوده باشين.

از طرف ديگه لابد آدم‌هايی هم دوروبرتون ديدن که شما رو خيلی آدم خوب و مثبتی می‌دونن، در حالی که خودتون هم می‌دونين تصورشون از شما غيرواقعيه و شما ديگه اون‌جوری هم که اون‌ها فکر می‌کنن، نيستين.

اين مسئله در مورد خود شما هم يه جورايی صدق می‌کنه. يعنی شما هم قضاوت خودتون رو نسبت به آدم‌های ديگه دارين قطعاً و خيلی موقع‌ها هم اين قضاوت رو رسماً اعلام می‌کنين: « فلانی خيلی آدم خوبيه ها»، يا « يارو آشغال، خيلی آدم کثافتيه» و قضاوت‌هايی از اين دست.

چرا؟ اين قضاوت چه‌طور شکل می‌گيره؟ چرا ما فکر می‌کنيم يه نفر آدم خوبيه و يه نفر ديگه آدم خوبی نيست؟ و چه جور می‌شه که از نظر يه عده‌ای ما آدم خوبی هستيم و عده‌ی ديگه‌ای برخلاف اون‌ها، درباره‌ی ما نظر مثبتی ندارن و ما رو آدم بدی می‌دونن؟ ما که دو تا آدم مختلف نيستيم. يا شايد هستيم و خودمون خبر نداريم؟

مسئله اين‌جا است که قضاوت‌های مردم درباره‌ی ما و همين‌طور قضاوت‌هايی که ما از آدم‌های ديگه داريم، به واسطه‌ی برخوردهايی که بين‌مون اتفاق افتاده، به‌وجود اومده. به عبارت ديگه قضاوتی که ما درباره‌ی هر آدمی داريم، از چهره‌ای که اون فرد تو يه برخورد يا تو برخوردهای مختلفش در مقابل ما نشون ‌داده، به‌وجود مياد و همين‌جور، رفتار ما و شخصيت و مَنِشی که از خودمون ارائه می‌ديم، باعث می‌شه قضاوت مردم نسبت به ما شکل بگيره.

حالا همون‌جور که ما معمولاً تو برخوردهامون با آدم‌های مختلف، به فراخور شخصيت اون آدم، حس و حال لحظه‌مون و موقعيت زمانی و مکانی‌ای که توش قرار داريم، رفتار متفاوتی داريم و نقشی که تو اون شرايط لازمه بازی می‌کنيم، آدم‌های ديگه هم طبيعتاً همين کار رو انجام می‌دن.

مثلاً ما با اين‌که علاقه‌ای به دورويی نداريم، اما طبيعتاً در برخورد با يه راننده تاکسی‌ای که يه دفعه می‌پيچه جلومون و چپ چپ‌ هم نگاه‌مون می‌کنه و يه استاد دانشگاهی که قراره تو يه پروژه باهاش هم‌کاری کنيم، يکسان عمل نمی‌کنيم. حتی ادبياتی هم که ازش تو اين دو تا موقعيت استفاده می‌کنيم، ممکنه فرق داشته باشه.

يا اين‌که ما ممکنه تو جمع دوستای خيلی نزديک‌مون کارهايی بکنيم يا از نوعی خاص از ادبيات (نه لزوماً غيرمودبانه) استفاده کنيم که احتمالاً اگر اون نوع حرکات و يا ادبيات رو تو يه جمع رسمی‌تر به کار بگيريم، به‌شدت تعجب‌برانگيز باشه. و برعکس، اگه توی خونه و يا پيش دوستای نزديک‌مون خيلی رسمی و مودبانه حرف بزنيم، احتمالاً خنده‌دار خواهد شد!

حالا فکر کنين بعد از برخوردی که شما با اون راننده تاکسی موردنظر! داشتين و حرف‌هايی که بين‌تون ردوبدل شده، يکی بياد نظرتون رو درباره‌ی ايشون از شما بپرسه. طبيعيه که خيلی نظر مثبتی نداشته باشين. در صورتی که به سادگی اين احتمال وجود داره که اون راننده تاکسی واقعاً در کل آدم خوبی باشه و صرفاً اون لحظه به‌خاطر عصبانيت يا هر چيز ديگه، با ما خوب برخورد نکرده. حالا به‌نظر شما درسته به واسطه‌ی همون يه برخورد، ما کلاً شخصيت طرف رو زير سوال ببريم و و درباره‌ش قضاوت قطعی کنيم؟

يا در مورد همون استاد دانشگاه، آيا اين احتمال، هر چند خيلی ضعيف، وجود نداره که ايشون در کل آدم خيلی خوبی نباشه، اما تونسته باشه تو اون يه برخوردش طوری عمل کنه که ما متقاعد بشيم، شخصيت فوق‌العاده‌ايه؟ حالا به‌نظر شما قضاوتی که ما درباره‌ی اون استاد دانشگاه داريم، کاملاً واقعيه؟

به همين ترتيب قضاوت مردم هم نسبت به شما شکل می‌گيره. قضاوتی که چه مثبت، چه منفی، ممکنه لزوماً منطبق با واقعيت نباشه؛به‌خصوص اگر شما خيلی موقع‌ها ناچار باشين به‌‌خاطر نوع کارتون يا محيط‌هايی که توش قرار می‌گيرين، شخصيت خيلی استريلیزه‌ای از خودتون نشون بدين. تو اين‌جور مواقع، احتمال اين‌که قضاوت‌های غيرواقعی در مورد شما به جود بياد، خيلی زياد می‌شه.

من خيلی وقت‌ها در مورد خودم، نگران اين نوع مورد قضاوت قرار گرفتن، می‌شم. به‌خصوص اگه اين قضاوته به نوعی مثبت باشه. البته قطعاً منظورم اين نيست که از مثبت بودن حس مردم نسبت به خودم بدم بياد، نه، اتفاقاً خيلی هم خوش‌حال می‌شم، اما بيشتر، از اون نگرانم که قضاوت‌شون در مورد من ممکنه واقعی نباشه و به سادگی اين احتمال وجود داره بعداً که شخصيت واقعی منو شناختن، بخوره تو حال‌شون.

آدم سر کلاس، توی محيط کاری و يا حتی این‌جا توی وبلاگ، يه قسمتی از خودش رو که از صافی گذرونده مياد نشون می‌ده. يعنی درواقع مثلاً شمايی که مياین اين‌جا رو می‌خونين، و من رو نمی‌شناسين، قطعاً تصورتون از من به واسطه‌ی قسمت‌هايی از شخصيت منه که من آگاهانه يا حتی غيرآگاهانه انتخاب کردم و از طريق اين وبلاگ نشون‌تون دادم. همين‌جوره در مورد وضعيتم سر کلاس به عنوان يک معلم. طبيعتاً اون‌جا هم فقط يه قسمت‌هايی از شخصيت من نمود پيدا کرده و يه بخش‌هاييش حتماً نشون داده نشده.

حالا شمايی که من رو صرفاً تو اين‌جور موقعيت‌ها ديدین، می‌تونين قضاوت خودتون رو داشته باشين که من چه آدم خوب، يا چه آدم بدی هستم يا هر قضاوت ديگه‌ای. اما اين احتمال هم بدين که ممکنه قضاوت‌تون صدردصد درست نباشه ...

2006-04-21T23:15:00.000+03:30

ساعت هفت عصر، استاديوم آزادی:
تمام شد، قهرمان شديم!

هنوز هم قلب من برای استقلال می‌تپد. هنوز هم. نمی‌دانم اين چه حسی است، اما هنوز هم وقتی شما يازده بازيکن آبی‌پوش را می‌بينم که به صف ايستاده‌ايد تا يک بازی ديگر را شروع کنيد، يک حس خوش‌آيند، يک حس دلهره‌آور درون من شروع به جنبيدن می‌کند. حسی که تا آخر بازی رهايم نمی‌کند. با شما شاد می‌شوم. با شما غمگين می‌شوم، به خاطر شما داد می‌زنم، حرص می‌خورم، فحش می‌دهم حتی گاهی، گريه می‌کنم ... هی مرد گنده؟

۱ـ چه‌طور شد که من استقلالی شدم؟ تصويرها چندان روشن نيستند. خاطرات مبهمی از عمويم که استقلالی بود و برايم مدام بادکنک‌های آبی می‌آورد. بزرگ‌تر که شدم، شايد هشت ساله، برای اولين بار رفتيم استاديوم. من، عمويم و پدرم. استقلال و آرارات. بازی تا دقايق آخر مساوی است اما يک شوت کار را تمام می‌کند. يک بر هيچ به نفع استقلال. شکوه پرچم‌های آبی و تکان خوردنشان در باد کار من را هم تمام می‌کند. حالا يک استقلالی‌ هستم. صبح فردا در مدرسه دعوا کرده‌ام. به خاطر استقلال. به خاطر آبی دوست داشتنی.

۲ـ جعفر مختاری‌فر، بهتاش فريبا، عبدالعلی چنگيز، مجيد نامجو مطلق ... اين‌ها خاطره‌های دوره‌ی کودکی و نوجوانی من هستند. شنبه صبح‌ها توی صف کيهان ورزشی و دنيای ورزش. استقلال ديروز چه کار کرده؟ پرسپوليس چه‌طور؟ شاهين چه؟ راستی از شاهين چه‌ خبر؟ يادتان هست همين امير قلعه‌نوعی بازيکن شاهين بود؟ دارايی، کيان، وحدت، سعدآباد، تهران‌جوان ... اين تيم‌ها امروز کجايند؟

۳ـ «امير قلعه‌نوعی پشت توپ. يه سانتر دقيق. ضربه‌ی سر سرخاب. يک ـ يک مساوی. استقلال يک، پيروزی يک». بازی استقلال و پرسپوليس است. بعد از اين بازی لقب سرخاب می‌شود: عباس سی ثانيه. به خاطر گل سريعی که به ثمر می‌رساند. «باز هم از همون نقطه خطا. قلعه‌نوعی دوباره می‌ره پشت توپ و گل. گل. توی دروازه. استقلال دو ـ پيروزی يک» و ما بازی را می‌بريم. و من آن‌قدر خوش‌حالم که يادم می‌رود فردا امنحان داريم و من هيچ درس نخوانده‌ام.

۴ـ بازی فينال جام باشگاه‌های آسيا است. استقلال ايران ـ جوبيلو ايواتای ژاپن. رفته‌ام استاديوم و مثل صدهزار هوادار ديگر، منتظر قهرمانی استقلال هستم. نيمه‌نهايی جلوی داليان، استقلال بازی سه به دو باخته را در چند دقيقه با برد چهار به سه عوض کرد. بعد از آن بازگشت به بازی روياگونه، همه استقلال را قهرمان می‌دانند. بازی شروع می‌شود. تيم حجازی خوب بازی نمی‌کند. دو گل مشابه می‌خوريم و تک گلمان دردی را دوا نمی‌کند. ژاپنی‌ها در آزادی جشن قهرمانی برپا می‌کنند. من حس می‌کنم آدم‌های استاديوم چه‌قدر با من بيگانه‌اند. ديگر به استاديوم نمی‌روم. هيچ‌وقت.

۵ـ استقلال ـ ملوان. آخرين بازی استقلال در اولين دوره‌ی ليگ برتر. استقلال در آستانه‌ی قهرمانی است. جام در انزلی است و منتظر است تا دستان کاپيتان استقلال آن را لمس کند. پرسپوليسی‌ها در تهران بازی دارند. همه‌ی هفته را برای‌شان کری خوانده‌ايم. استقلال نمی‌برد. تيم پورحيدری آخرين بازی را وا می‌دهد. باورمان نمی‌شود. پرسپوليسی‌ها، در آزادی دور افتخار می‌زنند. خوابيم يا بيدار؟

۶ـ بازی برگشت فينال جام حذفی در آزادی. استقلال تهران ـ سپاهان اصفهان. ليگ را از دست داده‌ايم. همه‌ی اميدمان به جام حذفی است و حضور در آسيا از اين طريق. بازی رفت در اصفهان دو به دو شده. حدود هشتادهزار نفر در آزادی جمع شده‌اند. حتی يک مساوی صفر ـ صفر ما را به قهرمانی می‌رساند. استقلال خوب بازی می‌کند. سپاهان برخلاف جريان بازی گل می‌زند. تماشاچيان يک‌پارچه استقلال را تشويق می‌کنند. استقلال مدام فشار می‌آورد. فرصت‌ها يکی پس از ديگری از دست می‌روند. در يک غافل‌گيری سپاهان گل دوم را هم می‌زند. قصر روياهای‌مان يک‌باره فرومی‌ريزد. تماشاچيان، با چشمان خيس، هنوز استقلال را تشويق می‌کنند:‌ «استقلال اول بشی، آخر بشی، دوستت داريم». بازی تمام شده است. تيم فرهاد کاظمی قهرمان می‌شود. دلمان باز می‌شکند. بايد به دومی عادت کنيم. عادت نمی‌کنيم!

۷ـ ده دقيقه‌ی آخر بازی‌های هفته‌ی قبل استقلال ـ ذوب‌آهن و پاس ـ فجر واهمه‌های با نام و نشان قهرمان نشدن را در دل ما، طرف‌داران استقلال، جای داده است. نکند دوباره ... ؟ بی‌تابم. حسی به من نهيب می‌زند که: «برای چه در خانه نشسته‌ای؟ بلند شو. آزادی منتظر توست. استقلال آن‌جا است. عاشق مگر نيستی تو؟» لباس که می‌پوشم، پدرم می‌گويد اعلام کرده‌اند ظرفيت ورزشگاه تکميل شده و ديگر کسی را راه نمی‌دهند. وا می‌روم.

دو ساعتی که تا شروع بازی مانده است، برايم هزار ساعت طول می‌کشد. نکند کار گره بخورد؟ نکند هر چه بزنيم به در بسته بخورد؟ نکند همان اول بازی ناگهانی گل بخوريم؟ نکند اوايل بازی اخراجی بدهِم، داور محسن ترکی است ها!؟ نکند دوباره ... ؟ بازی که شروع می‌شود، آرام می‌گيرم. حرف نمی‌توانم بزنم. نيک‌بخت سانتر می‌کند، عنايتی ضربه‌ی سر می‌زند. با تمام وجودم فرياد می‌زنم: گـُــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــل. اين اولين کلمه‌ای است که از ابتدای بازی گفته‌ام. اکبرپور که گل دوم را می‌زند، خيالم راحت‌تر می‌شود اما هنوز برای جشن گرفتن زود است. مارگزيده از ريسمان سياه و سفيد می‌ترسد.

گل سوم، گل چهارم، طالب‌لو پنالتی را هم مهار می‌کند. اين‌بار استقلال زجرمان نمی‌دهد. انگار واقعاً داريم قهرمان می‌شويم. چرا من در خانه‌ام؟ من الان بايد در استاديوم باشم. ميان آن‌همه هيجان، ميان آن همه پرچم آبی. حسوديم می‌شود. شش ثانيه به پايان. يک گل می‌خوريم اما چه اهميت دارد؟ سوت پايان بازی به صدا در می‌آيد. تمام شد. تمام. بالاخره ما قهرمان شديم. استقلال قهرمان شد. قهرمان شد. بغض می‌کنم. گريه نمی‌کنم!

2006-04-19T22:15:00.001+03:30

نام عروسک من ولاديمير است!

اونايی که منو می‌شناسن، می‌دونن که من يه جورايی رسماً پايه‌ی عروسکم و کلی هم عروسک دارم که یه سری‌اش رو خودم برای خودم خريدم! و يه سری بيشترش هم کادو گرفتم. (خودمم می‌دونم ضايع است با اين سن و سال و اينا، ولی خُب! به هرحال اين جوريم ديگه! چی‌کار کنم!!)

از عروسک‌های معروفم که بيشتر دوسشون دارم، يکی‌شون روريه که يه خرسه که خيلی هم شکل خودمه و فکر کنم يه بار عکسش رو گذاشته بودم اين‌جا و يکی ديگه هم ولاديميره که يه گوزنه که محاله ببينينش و عاشقش نشين.

حالا چرا اسمش رو گذاشتم ولاديمير، به اين برمی‌گرده که به نظرم شخصيتش خيلی شبيه شخصيت ولاديمير توی «در انتظار گودو» است و به همين خاطر بهش دی‌دی هم می‌گم خيلی وقت‌ها (الان مطمئن شدين که من ديونه‌ام يا هنوز شک دارين؟) و اصولاً اسم اين جناب ولاديمير خان، برخلاف حدسی که خيلی از دوستام اولش زدن، ربطی به اسم ماياکوفسکی شاعر يا پوتين سياستمدار نداره.

اما سه‌شنبه‌ی اين هفته، زنگ اول، که با بچه‌های A فرجاد کلاس داشتم، ( يکی از پيش‌دانشگاهی‌هايی که توش درس می‌دم، اسمش فرجاده که دو تا کلاس A و B داره) تا رفتم توی کلاس، ديدم ئه! دو تا از عروسکام که توی ماشينم بودن (ولاديمير و پَش‌پَشو که يه گوسفنده!)، روی ميز کلاسن! و بچه‌ها هم خيلی مرموزانه! و چشم برق‌زنانه!! دارن لبخند می‌زنن.

پی‌گير شدم که جريان چی بوده و اين‌ها چرا الان اين‌جان؟ که صدای بچه‌ها دراومد: «آقا، يعنی اين دو روزه واقعاً نفهميدين عروسک‌ها تو ماشينتون نيستن؟!» و البته خيلی طبيعی بود که با وجود اين گيجی شديد اين روزام، نفهميده بوده باشم (دقت کنيد که اين «نفهميده بوده باشم» ماضی بعيد استمراريه که شخصاً کشفش کردم!) عروسک‌ها تو ماشين نيستن.

حالا جريان از اين قرار بوده که يک‌شنبه که من و کورش برای بچه‌ها، کلاس فوق‌العاده گذاشته بوديم، من طبق معمول، خيلی شيک در ماشينم رو باز گذاشته بودم و بچه‌ها که بعد کلاس ميان می‌بينن در ماشين من بازه، به منظور تأديب و تنبه من! تصميم می‌گيرن عروسک‌های من رو بردارن، بلکه پند بگيرم و يادم بمونه از اين به بعد در ماشينم رو ديگه قفل کنم. ( واقعاً هم که من چه‌قدر فهميده بودم و عبرت گرفته بودم!)

اما اين ماجرا برای من يه نکته‌ی مثبت هم داشت و اون اين بود که بچه‌ها دو تا عروسک از توی ماشين من برداشتن، ولی در عوض سه تا عروسک به من برگردوندن! يه الاغ گنده‌ی خيلی بانمک که همون سر کلاس اسمش رو با کمک بچه‌ها گذاشتيم «صابر!!»، الان به مجموعه‌ی عروسک‌هام اضافه شده و من دارم کلی حالشو می‌برم!

خداييش ولی من بد دارم حال می‌کنم با بيشتر کلاسام امسال‌ها! دم‌تون گرم بچه‌ها و مرسی!

2006-04-15T19:18:00.000+03:30

می‌خوام یه کم غر بزنم!

توی فيلم Crash، ساندرا بولاک نقش زنی عصبی رو بازی می‌کنه به نام جين که مدام در حال غر زدنه. يه جا که داره با دوستش تلفنی حرف می‌زنه، می‌گه:

من به تو غر نمی‌زنم [با صدای بلند] ... من عصبانی‌ام ... آره ... از دست اونا ... آره ...
از دست پليس ... از ريک ... از ماريا ... از خشک‌شويی که امروز يه بلوز ديگه رو خراب کرد ... از باغبون که زيادی به چمن‌ها آب می‌ده ...

من ... من فکر کردم ... کارول، من فکر کردم امروز بيدار می‌شم و ... و احساس بهتری دارم ... می‌دونی ...

اما ... هنوز عصبانی‌ام ... و فهميدم ... فهميدم که اين هيچ ربطی به دزديده‌شدن ماشينم نداره ...

هر روز صبح همين‌جوری از خواب بيدار می‌شم ... هميشه عصبانی‌ام و نمی‌دونم چرا ... کارول نمی‌دونم چرا و من [بغض گلويش را می‌گيرد] ... آره به من دوباره زنگ بزن ...

***

يه جورايی اين چند روزه شدم مثل جين. انگار که افتاده باشم تو يه سيکل منفی. کارهام همه به‌هم‌ريخته. همه چيز قاطی شده. دوست دارم مدام غر بزنم (می‌بينين که!). ناراحتم؛ بی اون که بدونم علت واقعيش چيه. کم‌بود خواب دارم. حس و حال هيچ کاری رو ندارم، حتی کارايی که فکر می‌کنم دوستشون دارم. کارهام زياده، سرم شلوغه، دربه‌در دنبال يه ساعت وقت آزاد می‌گردم اما همون مقدار وقت کمی هم که برای خودم می‌مونه، به بدترين شکل ممکن تلف می‌کنم (باز می‌بينين که!!). خسته شدم. نمی‌رسم به بعضی قول‌هايی که به مردم دادم، عمل کنم. دويست ساله می‌خوام يه کارايی رو بکنم، اما نمی‌شه. کرخت شدم انگار ... مسخ شدم ... اَه! حالم از خودم به هم خورد بس که نق زدم!

***

پی‌نوشت:

به نظر می‌رسه غرنويسی! حال آدم رو بهتر می کنه! الان که يه سری اين‌جا نک و نال کردم، احساس می‌کنم يه کم سرحال‌تر شدم!!!

***

بعداً اضافه شد:

۱ـ من راستی يادم رفت بگم: اين فيلم Crash رو اگه تونستين، حتماً گير بيارين ببينين. يکی ار بهترين فيلم‌های اين چندوقته است.

۲ـ کوروش اسدی که قبلاً وبلاگ «کرگدن سلطان است» را می‌نوشت، دوباره شروع به نوشتن در وب کرده. اسم وبلاگ جديدش را از کتابش گرفته: پوکه باز

۳ـ نامه‌ی آليس به احمدی نژاد را بخوانيد:
آقای احمدی نژاد ... چرا نمی‌گذاريد آب خوش از گلوی ما پايين برود؟ چرا من به‌عنوان نمونه‌ای از آدم‌های هم‌سن و سالم، بايد دوباره و دوباره فدای جاه‌طلبی‌های چند نفر آدم مثل شما بشویم؟ چرا جنگی که می‌توانست کوتاه باشد، به خواست افرادی مثل شما ۸ سال طول کشيد، و حالا جنگی که به راحتی قابل پيش‌گيری است، بايد به خواست شخصی شما راه بيفتد؟

۴ـ از اين شعر دوروتی پارکر، که اسدالله امرايی ترجمه‌ش کرده، که توی مجله‌ی پاپريک چاپ شده، که خود مجله رو که فصل‌نامه‌ی تخصصی شعره و بدک هم نيست و تا حالا فقط شماره‌ی صفرش دراومده پرستو بهم معرفیش کرده، که دستش هم درد نکنه، خوشم اومد!

گزارش

تيغ درد دارد
رودخانه خيس است
اسيد می‌سوزاند
سم حال آدم را بد می‌کند
تفنگ خلاف قانون است
طناب وا می‌دهد
گاز بوی بدی دارد
زنده بمانی بهتر است.

2006-04-11T15:13:00.000+03:30

تاملاتی درباره‌ی تبعيد و مهاجرت روشن‌فکران

پيش‌نوشت:
آدم‌های زيادی را می‌شناسم که ايران را هر کدام به دليلی ترک کرده‌اند يا مجبور شده‌اند ايران را ترک کنند. دوستانم و ديگران. انسان‌های ارزشمندی که دوستشان داشته‌ام، دوستشان داشته‌ايم، و نبودشان را ما، اين‌جا، در ايران، احساس می‌کنيم و آن‌ها هم لابد خاطره‌ی وطن رهايشان نمی‌کند ...

***

چند سال پبش مدتی با فيض احمد فيض، بزرگ‌ترين شاعر اردو زبان بودم. رژيم نظامی ضياء او را از زادگاهش پاکستان تبعيد کرده بود و او در بيروتِ پاره پاره از مبارزات پناه يافت. طبيعتاً صميمی‌ترين دوستانش فلسطينی‌ها بودند، اما من احساس می‌کردم که با اين‌که ميانشان تشابه روحی وجود داشت، اما هيچ چيزشان واقعاً با هم نمی‌خواند: زبان، سنت شاعرانه يا تاريخچه‌ی زندگی.

فقط يک‌بار، موقعی که اقبال احمد يک دوست و يک تبعيدی ديگر پاکستانی به بيروت آمد، به‌نظر آمد که فيض بر احساس غرابت دائمی‌اش چيره شده. ديروقت شبی سه تايی دررستوران کثيفی در بيروت نشسته بوديم و فيض شعر می‌خواند. پس از مدتی او و اقبال از ترجمه کردن اشعار برايم دست کشيدند؛ اما هم‌چنان که شب به کندی می‌گذشت، اين ديگر اهميت نداشت. آن چه ناظرش بودم نيازی به ترجمه نداشت: بازی بازگشت به خانه بود که از طريق اعتراض و شکست نمود می‌يافت، گويی که انگار بخواهند بگويند: «ضياء ما در وطنيم» و صد البته آن کسی که واقعاً در وطن بود و صدای‌شان نمی‌شنيد ضياء بود.

رشيد حسين فلسطينی بود. او اشعار بياليک شاعر بزرگ مدرن عبری زبا را به زبان عربی ترجمه می‌کرد و فصاحتش او را در دوره‌ی ما به عنوان يک خطيب و ملی‌گرای بی‌هم‌تا تثبيت کرد. او در آغاز به‌عنوان روزنامه‌نگاری عبری زبان در تل‌آويو کار می‌کرد و حتی در همان حال که از ناصريسم و ملی‌گرايی عرب حمايت می‌کرد، موفق شد باب گفت‌وگو را ميان نويسندگان يهود و عرب باز کند.

زمانی رسيد که ديگر نتوانست فشار را برتابد و به نيويورک عزيمت کرد. با يک زن يهودی ازدواج کرد و شروع به کار در دفتر دفتر سازمان آزادی‌بخش فلسطين در سازمان ملل متحد کرد، اما با عقايد نامتعارف و لفاظی‌ آرمان‌شهری‌اش مرتب مافوق‌هايش عصبانی می‌کرد.

او در ۱۹۷۲ راهی جهان عرب شد اما چند ماه بعد به آمريکا بازگشت: در سوريه و لبنان احساس غربت و در قاهره احساس بدبختی کرده بود. نيويورک دوباره او را در پناه خود گرفت، اما دوره‌های بی‌پايان مشروب‌خوری و بطالت نيز همين کارها را با او کرد. زندگی‌اش ويران بود اما هم‌چنان يکی از خوب‌ترين انسان‌ها باقی ماند. او يک شب در پی يک مشروب‌خوری سنگين، هنگامی که در بسترش سيگار می‌کشيد، از دنيا رفت. سيگارش به آتشی دامن زد که به کتاب‌خانه‌ی کوچک و نوارهای کاست‌اش که عمدتاً نوار اشعاری بود که شاعران خوانده بودند سرايت کرد. دود ناشی از سوختن نوارها خفه‌اش کرد. جسدش را برای تدفين به وطن، دهکده‌ی کوچکی به نام موس‌موس که خانواده‌اش هنوز در آن سکونت داشتند، بازگرداندند.

اين‌ها و بسياری ديگر از شاعران و نويسندگان در تبعيد، به شرايطی شأن و اعتبار می‌دهند که برای انکار کردن شأن و اعتبار وضع شده است: يعنی محروم کردن مردم از هويت ...

***

آن‌چه خوانديد، بخشی از مقاله‌ی بسيار دقيق و صد البته دردناک ادوارد سعيد بود با عنوان «تاملاتی درباره‌ی تبعيد و مهاجرت روشن‌فکران» که پيش از آن نيز به آن اشاره کرده بودم.

مقاله اين گونه آغاز می‌شوند: «انديشيدن در باب تبعيد عجيب جذاب، اما تجربه‌اش وحشتناک است. [تبعيد] شکافی اجباری و التيام‌ناپذير ميان انسان و زادگاهش، ميان خود و خانه‌ی حقيقيش است: هرگز نمی‌توان بر اندوه ذاتی‌اش چيره شد.»

سعيد اين سوال را مطرح می‌کند که:‌ «اما اگر تبعيد حقيقی وضعيت فقدان نهايی است پس چرا به اين راحتی تغيير شکل داده و به يک مضمون توانمند، حتی بارورکننده‌ی فرهنگ مدرن تبديل شده است؟» و اشاره می‌کند فرهنگ مدرن غرب تا حد زيادی اثر تبعيدی‌ها، پناهندگان سياسی و آوارگان است و از قول جورج اشنايدر منتقد نقل می‌کند که: ‌«ادبيات قرن بيستم نوعاً به تمامی "برون‌مرزی" است، ادبيات تبعيد و درباره‌ی تبعيدی‌ها است و مظهر عصر پناهندگی است. »

ادوارد سعيد در ادامه از پيوند بين ملی‌گرايی و تبعيد می‌گويد و ارتباط اين دو را با هم بررسی می‌کند: «ملی‌گرايی‌ها درباره‌ی گروه‌ها هستند، اما تبعيد در معنايی بسيار موشکافانه تنهايی‌ای است که در بيرون از گروه تجربه می شود: احساس محروميت ناشی از نبودن با ديگران در محل سکونت گروهی ... تبعيد برخلاف ملی‌گرايی يک وضعيت وجودی گسسته است. تبعيدی‌ها از ريشه‌های خود، سرزمين و گذشته‌ی خود جدا شده‌اند ... آن‌ها، که نياز مبرمی به دوباره ساختن زندگی‌های فروپاشيده‌ی خود دارند، معمولاً ترجيح می‌دهند که خود را بخشی از يک ایدئولوژی پيروز يا آدم‌های بازسازی شده بپندارند ... تبعيد وضعيت بخيلی است. آن‌چه به دست می‌آوريد درست همان چيزی است که اصلاً دلتان نمی‌خواهيد در آن شريک باشيد و در ترسيم مرزهای پيرامون شما و هم‌وطنانتان است که کم‌جاذبه‌ترين جنبه‌های زندگی در تبعيد پديدار می‌شوند: احساس مبالغه‌آميز هم‌بستگی گروهی ...»

ادوارد سعيد اگرچه تمايزهايی بين تبعيدی‌ها، پناهندگان، ترک تابعيت کردگان و مهاجرين قائل است، اما در اين مقاله واژه‌ی تبعيدی را به طور عام در مورد: "کسانی که به اجبار نمی‌توانند به وطن بازگردند يا به دلايل شخصی يا اجتماعی، در کشور بيگانه‌ای زنندگی می‌کنند"، به کار می برد. سعيد معتقد است: «بخش زيادی از زندگی تبعيدی صرف خنثی‌کردن لطمه‌ی ناشی از گيجی و سرگشتگی، از طريق خلق دنيايی نو برای زندگی می‌شود ... دنيای جديد تبعيدی منطقاً دنيايی غيرطبيعی است و واقعيت‌گريزی آن به افسانه می‌ماند ... تبعيدی‌ها صرف‌نظر از ميزان خوبی وضع و روزشان هميشه آدم‌های عجيب و غريبی هستند که تفاوت خود را (حتی هنگامی که از آن سوءاستفاده می‌کنند) به گونه‌ی نوعی يتيمی احساس می‌کنند ... اين معمولاً به سازش‌ناپذيری‌ای تبديل می‌شود که به راحتی ناديده گرفته نمی‌شود. لج‌بازی، افراط‌کاری، گزافه‌گويی: اين‌ها مشخصه‌ی انواع تبعيدی بودن، روش‌هايی برای مجبورکردن دنيا به پذيرفتن بينشتان هستند که چون در واقع خواهان پذيرفته شدنش نيستيد، غيرقابل‌قبول‌ترش می‌سازيد. هرچه باشد، بينش خودتان است. آرامش و خويشتن‌داری آخرين چيزهايی هستند که ملازم کار تبعيدی‌ها هستند ...»

اما از نگاه ديگری نيز می‌توان به تبعيدی‌ها نگريست:‌« تبعيدی‌ می‌داند که در دنيای مادی (غيرمذهبی) و رخ‌دادپذير، وطن‌ها هميشه موقتی‌اند. مرزها و حصارهايی که ما را در امن و امان اراضی‌ای آشنا محصور می‌کنند، می‌توانند به زندان هم تبديل بشوند و اغلب فراتر از منطق يا ضرورت از آن‌ها دفاع می‌شود. تبعيدی‌ها مرزها را در می‌نوردند و موانع تفکر و انديشه را در هم می‌شکنند.»

سعيد از قول هوگوی اهل سن‌ويکتور، راهب قرن دوازدهم می‌گويد: « انسانی که وطن خود را دل‌انگيز می‌داند، هنوز آدم مبتدی آسيب‌پذيری است؛ آن کس که در نظرش هر خاکی به خاک وطن می‌ماند، نيرومند شده است؛ اما آن کسی کامل است که تمام دنيا در نظرش سرزمينی بيگانه است. روح آسيب‌پذير علاقه‌ی خود را روی يک نقطه از جهان متمرکز کرده است؛ انسان نيرومند عشق خود را به تمام مکان‌ها گسترانيده است؛ انسان کامل عشق خود را نابود کرده است.»

ادوارد سعيد معتقد است: «در حالی که حرف زدن از لذات تبعيد شايد عجيب و غريب به‌نظر بيايد، اما چيزهای مثبتی هم بايد درباره‌ی برخی از وضعيت‌های آن گفت: "تمام دنيا را به مثابه‌ی يک سرزمين خارجی " ديدن خلاقيت بينش را امکان‌پذير می‌سازد. اکثر انسان‌ها اساساً يک فرهنگ، يک محيط و يک وطن را می‌شناسند؛ تبعيدی‌ها دست‌کم بر دو مکان وقوف دارند و اين تکثر ديد نوعی آگاهی از ابعاد هم‌زمان را ايجاد می‌کند، آگاهی‌ای که ـ عبارتی از موسيقی وام بگيريم ـ چندآوايی است.

برای تبعيدی‌ها عادات زندگی، احساس يا فعاليت در محيط جديد به گونه‌ای اجتناب‌ناپذير در برابر خاطره‌ی اين چيزها در محيط ديگر رخ می‌دهند. بنابراين هر دو محيط، هم محيط جديد و هم محيط قديم، زنده و واقعی‌اند و به گونه‌ای چندآوايی با هم وجود دارند. در اين نوع درک، لذت بی‌پايانی وجود دارد، به‌خصوص اگر تبعيدی بر هم‌کناری‌های ديگری که از قضاوت سنتی می‌کاهند و بر حس هم‌دردی حاکی از قدردانی می‌افزايند، وقوف داشته باشد. در رفتارکردن به گونه‌ای که گويی هر کجا پيش‌آيد خوش‌آيد، احساس موفقيت به‌خصوصی نيز وجود دارد.»

پاراگراف پايانی مقاله‌ی سعيد، به نوعی چکيده‌ی همه‌ی آن چيزی است که وی تلاش داشته است، بگويد: «با اين همه، [تبعيدی] هم‌چنان پرمخاطره باقی می‌ماند: عادت فريب‌کاری هم خسته‌کننده است و هم اعصاب خرد کن. تبعيد هيچ‌گاه وضعيت حاکی از خشنودی، آرامش يا امنيت نيست. تبعيد به زعم والاس استيونس ذهن "زمستانی" است که در آن غم‌انگيزی تابستان و پاييز و توانش بهار نزديک اما دست‌نيافتنی‌اند. شايد اين شيوه‌ی ديگری است برای گفتن اين‌که زندگی تبعيدی طبق تقويم متفاوتی حرکت می‌کند و کم‌تر از زندگی در وطن فصلی و آرام است. تبعيد زندگی‌ای است که بيرون از نظم هميشگی هدايت می‌شود. آوارگی، غيرمتمرکز و چندآوايی است؛ اما به محض اين‌که آدم به آن عادت می‌کند، نيروی اضطراب‌آورش بار ديگر پديدار می‌شود.»

***

پی‌نوشت:
۱ـ سفرنامه‌ی تونس از زبان يک توريست ايرانی. قسمت اول ـ قسمت دوم ـ قسمت سوم.
۲ـ ژوليت بينوش، بازيگر محبوب من در ايران است. مصاحبه‌ی شرق را با وی بخوانيد. مصاحبه‌ای که البته من دوستش نداشتم!

2006-04-07T16:38:00.000+03:30

تصاويری از کشور تونس

۱_ انواع و اقسام کاکتوس به وفور در تونس ديده می‌شود. ميوه‌ی کاکتوس که قرمز رنگ است و در تصوير ديده می‌شود، ظاهراً خوردنی است. البته ما نخورديم ببينيم چه مزه‌ای می‌دهد.

۲_ آخ که من چه حالی کردم با اين درهای قديمی در کشور تونس.

۳_ به موهای اين آقاهه دست زدم. پيش خودمون بمونه ولی حس کردم يه جاهاييش کپک زده!

۴_ شما در تونس زمين گلف هم زياد می‌بينين. البته بيشتر در مناطق توريستی و دور و بر هتل‌ها.

۵_ از کلاه‌های مخصوص شمال آفريقا.

۶_ دم در خيلی از رستوران‌ها در کشور تونس، همون‌طور که می‌بينين، يه سبد ميوه می‌گذارن. هم قشنگه، هم آدم رو به هوس می‌ندازه.

۷_ آقا اين موتورها اون‌قدر حال می‌ده سوار شدن‌شون. باهاش می‌ری وسط زيتون‌زارها، از تپه‌ها بالا پايين می‌ری. خيلی باحاله!

۸_ شمال و به خصوص شرق کشور تونس تقريباً دارای ۹۰۰ کيلومتر ساحل از سواحل جنوب غربی دريای مديترانه است.

۹_ آدم ضايع است بره آفريقا، بگه شير نديده!

۱۰_ به ما گفتن، اين يه جور مراسم رقصه، مربوط به قبايل آفريقايی. اما بيشتر از اين که به رقص شبيه باشه، به يه مراسم آيينی ترسناک! می‌موند، بس که با جديت و خشونت و چوب و نيزه اين ور اون ور می‌پريدن و هوار می زدن!! البته جدای از شوخی، فوق‌العاده برنامه‌ی جالبی بود.

۱۱_ نه که تو کشور تونس پرتقال و اصولاً مرکبات خيلی زياده، هر جا دست‌شون برسه، يه سری پرتقال می‌ذارن به عنوان تزئين.

۱۲_ خداييش شما بودين و اين بستنيه رو می‌ديدين، رژيم‌تون رو نمی‌شکوندين؟

۱۳_ اين کاسه - کوزه‌ها و ظرف و ظروف‌ها! جزء صنايع دستی کشور تونسه!

۱۴_ نمايي از خيابانی از شهر تونس، پايتخت کشور تونس.

۱۵_ خيابانی ديگر از شهر تونس. به درخت‌ها نگاه کنيد چه‌قدر جالبند.

۱۶_ خيابان اصلی شهر تونس را کاملاً از روی شانزه‌ليزه الگو برداری کرده‌ان. از يک طرف می‌رسی به همين دروازه‌ای که می‌بينید و مثلاً آقک‌دوتقيومپه و از طرف ديگر به مجسمه‌ای شبيه کنکورد!

۱۷_ سايت تاريخی کارتاژ يکی از قديمی‌ترين آثار تاريخی تونس به حساب مياد.

۱۸_ اين درخته هم تو همون محوطه‌ی کارتاژ بود، که چون خوشم اومد، ازش عکس گرفتم.

۱۹_ آثار ۳ دوره تمدن: فنيقی‌ها، رومی‌ها و دوره‌ی بيزانس، در کارتاژ ديده می‌شود.

۲۰_ قالی‌بافی نيز يکی ديگر از صنايع دستی کشور تونس است. البته قالی‌های تونسی کجا و قالی‌های ايرانی کجا!

۲۱_ يکی از زيباترين جاها در تونس، دهکده‌ای است به نام سیدی بوسعيد در نزديکی شهر تونس.

۲۲_ نمايی از خيابان‌های سيدی بوسعيد.

۲۳_ نمايی ديگر از سیدی بوسعيد.

۲۴_ وای که من اون‌قدر از اين سیدی بوسعيد خوشم اومد که دلم نمی‌اومد برگردم!

۲۵_ اين‌جا هم محل پارک قايق‌ها است در همان سيدی بوسعيد.

۲۶_ نمايی از داخل مسجد جامع شهر قيروان، که به روايت تورليدر ما، قديمی‌ترين مسجد در کل قاره‌ی آفريقا است.

۲۷_ نمايی از خارج همان مسجد. همان‌طور که می‌بينين، بر خلاف مساجد ايران، مناره‌ها استوانه‌ای نيستند.

۲۸_ نمايی از بندر القنطاوی، نزديک هتل ما.

۲۹_ فرهاد و دل‌ناز در اسکله‌ی بندر القنطاوی.

۳۰_ نمايی از شهر سوس.

پی‌نوشت:
بيشتر عکس‌ها را فرهاد انداخته‌ است. چندتايی را هم من.