airborne

Софтверското инженерство влегува во неговата сметководствена ера

novica — Mon, 16 Mar 2026 00:00:00 GMT

Кариерниот Венов диаграм на Дон Мекмилан

Ако некогаш сте се занимавале со сметководство, веројатно знаете дека не е многу забавна професија. Ако не, еве краток преглед. Постојат многу правила што треба да се следат, впишани во локални, национални и меѓународни стандарди, и многу модерни ERP системи ги имаат барем делумно имплементирано и автоматизирано. Нема вистинска креативност во работата - освен ако не сакате да работите во организиран криминал, а професијата е високо регулирана. Постои многу контрола околу тоа кој може да ја работи работата, или кој може да работи некој дел од работата и каков вид сертификати треба да има, иако суштината на сметководствениот процес е во голема мера непроменета откако била кодифицирана некаде за време на ренесансата или отприлика во тоа време.

Никој нема хоби во сметководство. Не постои интересен проект во сметководството што можете да го споделите со вашите пријатели, а нема ниту интересни или провокативни конференции или средби каде што темата е сметководството. Дали некогаш имало сметководител/ка што зборувал/а на TED? Не проверив, но ако имало, тој/таа веројатно зборувал/а за нешто друго.

Каква врска има ова со софтверското инженерство? Да го искористиме смешниот дијаграм на Дон Мекмилан, сега гледаме поместување од решавањето проблеми во софтверското инженерство. Наместо да решаваме проблеми, ние пишуваме документи што им кажуваат на агентите да решат некој проблем. Дури и во овие рани денови гледаме проекти што се појавуваат со стандардни .md датотеки за да извршат одредени задачи или да пишуваат на одреден јазик. Мислам дека наскоро да видиме стандардна .md датотека со вештини за креирање на R пакет или за креирање на FastAPI или нешто друго, при што сложеноста на проблемот што се решава ќе се зголемува со текот на времето.

Постои траекторија во која вештините на агентите ќе станат нешто слично на Меѓународните стандарди за финансиско известување. Мислам дека не сме далеку од тоа големите компании да произведуваат „проверени“ вештини (кога отидов на LinkedIn за да го објавам овој текст, ме пречека објава од Антон Абизов која зборува за алатка за проверени вештини :) за да прават одредени работи во нивниот екосистем. Замислете на пример „AWS проверени вештини за инфраструктура“. И можеби ваквите вештини ќе почнат да се продаваат за определена цена во зависно од сервисите или регионот во светот каде што ќе се користат.

Понатаму, ако сте компанија што работи со ревизија на софтвер, веројатно ќе имате вештина што ќе му наложи на вашиот агент да ја ревидира работата на друг агент. Не би ме изненадило ако т.н. Big 4 ревизорски куќи веќе размислуваат за ова.

Што останува за софтверските инженери? Помалку на решавањето проблеми, повеќе OCD? Мислам дека не е тешко да се замисли дека идната работа ќе биде претежно читање на .md датотеки и обид за фаќање недоследности што се провлекуваат низ проверката на правопис или слични алатки. Замислете дека некој напуишал cat наместо car во некоја .md датотека, а некој друг да се обидува да открие од каде доаѓа грешката. Тоа ми звучи многу поблиску до ловење на несовпаѓањето на салдото на билансот на состојба, отколку до подобрување на лошо имплементирана функција што понекогаш го блокира компјутерот на корисникот.

Дали е ова добро или лошо? Претпоставувам дека зависи од тоа за кого или што е добро или лошо. Мислам дека дури и ако излезе дека сме на оваа траекторија, веројатно тоа нема да влијае на сегашната генерација софтверски инженери.

Сепак, не размислувајќи за другите прашања што се покренуваат (како што се општата грижа за животната средина, изгледите за вработување и меурот на берзата), мислам дека со текот на времето е многу веројатно да бидеме сведоци на трагедијата на заедничките добра во светот на слободниот софтвер.

Потоа можеби голем дел од софтверот ќе стане како евтините чадори што ги купувате на улица од ад-хок продавачи кога одеднаш ќе почне да врне, а кои се кршат по втората употреба и ги фрлате. И можеби голем дел од софтверот ќе се претвори во проблем сличен на пластиката во океаните и некои инженери ќе се преквалификуваат за да се справат со тоа.

За сегашната генерација мислам дека ова ќе изврши притисок врз градењето заедници околу софтвер, хоби проекти и настани. Размислете: зошто би сакал да дојдам на настан на кој ќе разговараме за вашата најнова .md датотека? Таа ионака не е наменета за луѓе. Или зошто би се мачел со пријавување грешка или pull request на проект кој во голема мера е изграден од агент за кодирање? Внатрешната мотивација да помагамe и да бидeмe вклучени со луѓе едноставно ја снемува. Дури би рекол дека нема мотивација да ја испратам мојата претплата на агент да направи pull request на твојот проект управуван од агент. Која би била мојота презентација на lightning talks на следнта конференција: како да ја форматирате вашата .md датотека во 10 лесни чекори? Постои вештина и за тоа. На крајот на краиштата, дали некогаш сте слушнале за заедница за сметководство?

За протестите што престојат

novica — Fri, 21 Mar 2025 00:00:00 GMT

Графит од Скопје

Додека чекаме да видиме како поширокото ѓраѓанство ќе реагира на пожарот во Кочани, неколку поенти ми стануваат очигледни.

Настанов ќе биде повод втора или трета македонска генерација да учи за тоа што е политика и како функционира системот преку протестирање. За многумина тоа ќе биде премногу, а за други многу корисна лекција.

Ова оди подрака со неуспехот на образовниот систем да понуди рамка за учење на овие теми што пак е во директен интерес на политичките партии.

Политичките партии, исто така, многу вешто и многу брзо ги заземаат просторите на интернет каде што може да конвергираат младите луѓе и се обидуваат да ги насочуваат дискусиите и гневот. Воедно тоа многу повешто и поажурно го прават партиите од десницата.

Meme ВМРО

Конечно, македонската политичка елита, па и повеќе, општествена елита по сѐ изгледа се состои од психопати: луѓе кои немаат емпатија или жалење, и кои се маскираат со површен шарм (Википедија).

Ова, бидејќи, и после неколку големи трагедии кои го погодуваат нашето мало општество, а кои се резултат на распростраентата корупција и клиентелизам, ниту еден не поднесе оставка просто со образложение дека не сака повеќе да учестува во системот кој што ги произведува овие кризи.

Цитатот за запрежната кола од Андреевски и Крлежа

novica — Sat, 08 Mar 2025 00:00:00 GMT

Крлежа и Андреевски

Не се сеќавам што точно гледав на Летните олимписки игри во Париз 2024. Можеби тенис или ватерполо. Твитер (Х) вриеше со коментари од поранешниот Југословенски простор. Тие кои што се обидуваа да ја смират дискусијата на меѓусебни навреди споделуваа цитат од Мирослав Крлежа:

„Hrvati i Srbi su isti komad kravlje balege koje je točak istorije presekao po pola”.

Овој цитат стои видно на написот на Би-Би-Си за Крлежа. Сепак, референца за тоа од каде потекнува оваа реченица, од кој есеј, говор или книга нема на Би-Би-Си.

Исто така овој цитат многу потсетува на еден дел од „Пиреј“ на Петре М. Андреевски:

„А некогаш, во старо време, сите сме биле едно исто гомно, иста лепешка. Ама поминала некоја кола и со колцата ја пресекла лепешката надве, па поминала друга кола и пак ја пресекла лепешката. И така, врвеле коли и ја испресекле лепешката и ние од една лепешка сме станале многу лепешки, многу гомна… Сите ги видов овдека и сите исто смрдиме.“

Па, си помислив, дали е ова некаков литературен наклон од Андреевски кон Крлежа, или пак нешто што постхумно му се прикачило на Крлежа поради неговиот статус во Југославија, а во контекст на крвавиот распад на земјата, а сепак, оринално e на Андреевски, или пак некој пример на пред-интернетски attribution decay (види слика, не линкам),

Attribution decay

каде двајцата копираат од трет заеднички извор кој повеќе не е познат?

Ова ми личеше на мала литерературна мистерија што во времето на интернет би требало лесно да се разреши. Па така пробав да дојдам до нешто плус.

Пред сѐ уште во август 2024 пишав на редакцијата на Би-Би-Си со прашање дали имаат извор за цитатот што така видно фигурира на нивниот напис. Одговор до сега не добив.

Потоа тргнав по друг пат.

За контекст, „Пиреј“ е прв пат издаден во 1980 г., додека Крлежа починал во 1981 г. Ми се чини дека првиот превод на „Пиреј“ објавен во Хрватска е во 1983 г. преведен од страна на Борислав Павловски. Па, видов-не видов, му пишав и нему со надеж дека можеби ќе фрли светло на оваа мистерија, но одговор исто така не добив.

Конечно се обратив и на (најчесто) сезнајниот reddit 1, 2, но и тука не најдов ништо посебно што би ја расветлило оваа мала мистерија.

Ете. Ако го читате овој текст и можеби знаете нешто повеќе за овој цитат, пишете.

Во сеќавање на Ване Наков

novica — Thu, 16 Jan 2025 00:00:00 GMT

Ване, некогаш одамна

Ване Наков го затвори последното поглавје од неговиот живот во недела, 12 Јануари, 2025. И каков живот беше тоа!

Роден во 1950 година, ги преживеа поплавата и земјотресот во Скопје во неговата семејна куќа каде што живееше до неговата смрт. Уште од раната младост разви невообичаена љубов кон фолклорот. Токму низ ората и песните и дружењето со пријателите и врсниците во тогашниот КУД „Григор Прличев“ ја запозна неговата сакана сопруга Тодорка со која има два сина Новица и Теофил. Последните неколку години уживаше во улогата на дедо на Николас, Инес, и Марко. На внуците одвреме-навреме сакаше да им ја пренесе љубовта кон фолкорот, но диносаурусите и принцезите секогаш победуваа.

А да се каже дека Ване беше сопруг, татко и дедо би било премалку за сето тоа што го има оставено зад себе. Со децении неговиот ансамбл Етнос го претставуваше македонскиот фолкор низ Европските градови, од Португалија до Украина, и од Данска до Турција. Неговите рачно изработени носии ги китат домовите на пријатели сѐ до Австралија и Јапонија.

Етнос на сцена

Веројатно неговата најзначајна работа беше образовната. Ване беше неуморен во неговите напори да го сподели своето знаење и љубов кон фолклорот со с екој што сакаше да учи и да слуша. Тој секогаш беше подготвен да помогне, да советува, да охрабри. Во времиња кога во нашата земја има сѐ помалку активности што младите можат да ги прават, создаде отворена и безбедна средина каде играјќи и пеејќи пораснаа и созреаа неколку генерации деца. Некои од нив дури и нивните професионални кариери ги посветија на музиката и фолклорот што ги учеа на пробите во Етнос. Неговото влијание е вткаено во животите на многумина, како што и Етнос е вткаен во културно-образовниот пејсаж на Скопје.

Етнос

Неговиот сон да го има најдобриот аматерски ансамбл во Македонија немаше да може да биде остварен без помошта на многумина кои помагаа визијата да се претвори во реалност, за што сите сме благодарни. Сега тоа е наследство кое треба да се чува, и се надеваме дека ќе живее понатаму.

Семејството посебно сака да се заблагодари на Маја Мешова, Неда Грујовска Ѓорѓиевски, Билјана Мишевска, Сашо Ливрински, Златко Дуковски, и на сите членови на ансамблот, за живеењето на заедничкиот сон на Етнос, но и за помошта и поддршката во последните денови од неговиот живот.

Ване, скоро

Ване живееше исполнето и среќно до крај, постигнувајќи ги сите негови лични и професионални амбиции. Да го паметиме по неговото насмеано лице секој пат кога ќе слушеше ритам во седум-осмини. Да го паметиме секој пат кога ќе посетиме некој концерт на Етнос во иднина.

In memory of Vane Nakov

Vane Nakov closed the last chapter of his life on Sunday, January 12, 2025. And what a life it was!

Born in 1950, he survived the flood and earthquake in Skopje in his family home where he lived until his death. From an early age, he developed an unusual love for folklore. It was through the dances and songs and socializing with friends and peers in the then KUD “Grigor Prlichev” that he met his beloved wife Todorka, with whom he has two sons Novica and Teofil. For the last few years, he enjoyed the role of grandfather to Nicolas, Ines, and Marko. From time to time, he wanted to pass on his love of folklore to his grandchildren, but dinosaurs and princesses always won.

And to say that Vane was a husband, father, and grandfather would be an understatement for all that he has left behind. For decades, his ensemble Etnos has represented Macedonian folklore across European cities, from Portugal to Ukraine, and from Denmark to Turkey. His handmade costumes adorn the homes of friends as far away as Australia and Japan.

Probably his most significant work was educational. Vane was tireless in his efforts to share his knowledge and love of folklore with anyone who wanted to learn and listen. He was always ready to help, advise, and encourage. In times when there are fewer and fewer activities for young people in our country, he created an open and safe environment where several generations of children grew up and came of age through dancing and singing. Some of them even dedicated their professional careers to the music and folklore they learned at the Etnos rehearsals. His influence is woven into the lives of many, just as Etnos is woven into the cultural and educational landscape of Skopje.

His dream of having the best amateur ensemble in Macedonia would not have been possible without the help of many who helped turn the vision into reality, for which we are all grateful. Now it is a legacy that needs to be preserved, and we hope that it will live on.

The family would especially like to thank Maja Meshova, Neda Grujovska Gjorgjievski, Biljana Mishevska, Sasho Livrinski, Zlatko Dukovski, and all the members of the ensemble for living the shared dream of Etnos, but also for their help and support in the last days of his life.

Vane lived a fulfilled and happy life to the end, achieving all his personal and professional ambitions. Let us remember him for his smiling face every time he heard a rhythm in seven-eighths. Let us remember him every time we visit an Etnos concert in the future.

Сонливата месечина

novica — Tue, 09 Jul 2024 00:00:00 GMT

Денеска сосема случајно најдов две кратки рецензии за мојата книга „Сонливата месечина“.

mesechina

Иако објавени уште во април, овие рецензии се за мене нови. Па сега, пред сѐ, сакам да им се заблагодарам на Весна Мојсова - Чепишевска и Иван Антоновски за вниманието што ѝ го посветиле на книгата и убавите зборови што ги напишале за неа.

„Сонливата месечина“, меѓу другото, е и за сонувањето. И чудесно е што можам да кажам дека мојот сон за пишување се остварил. Благодарност за тоа, пак, морам да упатам до двата издавачи. Иванка и Мирко ви благодарам.

The European Commission 2020 report on North Macedonia on Intellectual property law

novica — Tue, 06 Oct 2020 00:00:00 GMT

As is tradition on this site below is the segment from the European Commission 2020 report on North Macedonia on Intellectual property law. It feels like more-or-less the same text as in previous years.

Chapter 7: Intellectual property law

The EU has harmonised rules for the legal protection of intellectual property rights (IPR), and for the legal protection of copyright and related rights. Rules for the legal protection of IPRs cover for instance, patents and trademarks, designs, biotechnological inventions and pharmaceuticals. Rules for the legal protection of copyright and related rights cover, for instance, books, films, computer programmes and broadcasting.

North Macedonia remains moderately prepared in this area. There was some progress with raising awareness about the fight against counterfeiting, smuggling and import of counterfeit goods including an increase of seized goods. The recommendations from 2019 were not fully implemented and remain valid. In the coming year, North Macedonia should in particular:

establish an information platform for law enforcement institutions to exchange data on IPRs;
further improve the legal framework on intellectual property, notably the collective rights management system, by aligning with the Collective Rights Management Directive and the industrial property rights by aligning with the Enforcement Directive and with the Trade Secrets Directive.

Amendments to the legal framework on copyright and neighbouring rights to protect the rights of those concerned have been further delayed. Consequently, authors’ rights are still managed by only one organisation, the Association of Music Artists Rights, issuing collective management licenses. However, under the current legal framework parallel organisations collect fees from authors without an authorisation from the Ministry of Culture. The relevant unit in the Ministry remains understaffed.

For industrial property rights, the State Office for Industrial Property has further intensified its cooperation with the EU Intellectual Property Office, maintaining good cooperation with the European Patent Office and with the World Intellectual Property Office. This cooperation raises awareness about counterfeit goods and facilitates exchanges of good practices on enforcing of IPRs.

Some key activities planned under the current strategy on industrial property rights did not take place. The Law on industrial property is still not aligned with the EU acquis on trade secrets, which further increases companies’ mistrust.

The absence of an information platform for law enforcement bodies to exchange IPR-related data is an obstacle to the creation of a credible enforcement record and to gathering reliable statistics on the institutional handling of IPR infringements. The coordination body for the protection of intellectual property has not been established.

The fight against counterfeiting and piracy and protection of right-holders’ rights has advanced somewhat. The country’s track record for seizing counterfeit goods produced nationally as well as imported from Turkey and China has improved.

The European Commission 2019 report on North Macedonia on Intellectual property law

novica — Wed, 29 May 2019 00:00:00 GMT

As is tradition on this site below is the segment from the European Commission 2019 report on North Macedonia on Intellectual property law. It feels like more-or-less the same text as in previous years.

Chapter 7: Intellectual property law

The country remains moderately prepared in this area. Some progress was made in raising awareness about counterfeiting and its threats to health. In the coming year, the country should in particular continue to:

increase the number of investigations and infringements of intellectual property particularly in the area of industrial property, with a focus on the misuse of trademarks;
improve the legal framework on intellectual property, notably the collective rights management system by aligning with the Collective Rights Management Directive and the industrial property rights by aligning with the Enforcement Directive and with the Trade Secrets Directive;
establish an information platform for law enforcement institutions to exchange data on IPRs.

Amendments to the legal framework on copyright and neighbouring rights have been delayed. The authors’ rights are safeguarded by the single licensed collective management organisation. The current legal framework allows for parallel organisations to collect fees from authors, but without a licence. The unit responsible in the Ministry was upgraded but staffing remained low, with only four members of staff dealing with this issue. Weak capacity leads to weak cooperation, both with national and international counterparts.

For industrial property rights, the State Office for Industrial Property continued its strategic cooperation with the European Patent Office, the World Intellectual Property Office and the European Union Intellectual Property Office. This cooperation focuses on raising awareness about counterfeit goods, rather than best practices on enforcement of IPRs. The provision of good quality services to the business community remains a challenge.

The crucial activities planned under the 2016-2018 strategy on industrial property rights were not implemented, including the setting-up of an information platform to exchange IPR-related data among law enforcement institutions. This prevents the establishment of a credible enforcement record and of reliable statistics on institutional handling of IPR-infringements. The Coordination Body for Intellectual Property lacks political support in its efforts to fight counterfeit and piracy and protect right-holders rights. The government did not replace its former ex-officio members.

Член 17 од ЗСК останува на сила

Новица — Tue, 19 Mar 2019 00:00:00 GMT

Членот 17 од Законот за следење на комуникациите предивидува дека следењето на комуникациите може да се спроведува без посредство на Оперативно-техничката агенција со технички уреди кои што се чуваат во Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција.

Уредите кои што се на располагање, а за кои знаеме благодарение на медиумско-научни извештаи се IMSI Catcher уреди и (најверојатно) Fin Fisher.

Уставноит суд на Р. Северна Македонија во долго (речиси 30 страници заедно со издвоеното миселење) решение утврдил дека овој член не е спротивен на Уставот и на Европската конвенција за човекови права.

Во врска со клучната точка дека овие технологии ги заобиколуваат ограничувањата и проверките на ОТА и како последица на тоа може да доведат до таргетирање на граѓани кои не се предмет на следење со судски налог, судот мисли дека:

Што се однесува до наводот од иницијативата дека со спроведување на посебната истражна мерка за којашто се користат посебни технички уреди и опрема можат да бидат таргетирани неопределен број на граѓани без постоење на законски основ, Судот оцени дека истите се неосновани.

Ова од причина што предмет на следење на комуникациите со посебни технички уреди и опрема е лице за кое постои основано сомнение дека е сторител или се подготвува да стори кривично дело за кое може да се пропише посебна истражна мерка согласно Законот за кривичната постапка, при што содржината на комуникацијата на тоа лице со друго лице или лица не може да биде земена како доказ во постапката доколку тие не се во врска со основаното сомнение за сторено кривично дело или за подготвување на кривично дело.

Мене ми се чини дека судот целосно ја утнал поентата. Не станува збор збор за тоа дали следењето на лица не може да биде земено како доказ во постапката доколку тие не се во врска со основаното сомнение за сторено кривично дело или за подготвување на кривично дело, туку за тоа дека следењето им ја нарушува приватноста гарантирана со уставот и ЕКЧП.

Исто така ми се чини дека можеби судот недоволно добро ја разбрал улогата и функционирањето на овие технички уреди (барем оние за кои знаеме). IMSI catcher на пример е уред кој кога би го споредиле со пред-дигиталното доба би значело лажно сандаче за пошта да биде ставено на вашата улица и власта, додека се обидува да го најде писмото од оној што го следи, да ги прочита сите писма што ги стават жителите во него мислејќи дека праќаат пошта.

Но, исто така ми се чини дека оваа одлука на судот е во согласност со толкувањата што ги даваат разните влади низ светот во однос на користењето на вакви технологии, и веројатно ќе треба да почекаме Европскиот суд за човекови права да се произнесе за употребата на вакви интрузивни технологии.

До тогаш, останува да им веруваме во владата дека овие технологии не се злоупотребуваат.

Со среќа.

Вовед во pxweb со R за пристап до податоците од Државен завод за статистика

Новица — Fri, 07 Dec 2018 00:00:00 GMT

Не знам колку се знае дека Државниот завод за статистика (ДЗС) нуди API за пристап до неговата база на податоци. Ова API е истото што се користи во Шведска и уште неколку други земји, и иако не знам точно, веројатно е да се претпостави дека во некој момент Шведска донирала соодветен софтвер за работа во ДЗС, правејќи го API-то достапно истовремено.

Добрата работа со тоа да има странско API е што веројатно е странци да имаат направено алатки за пристап до податоците преку тоа API и така би со ДЗС: луѓето од rOpenGov имаат направено R пакет за работа со заводи за статистика кои користат PC-Axis, па така и до податоците од нашиот завод може да се дојде на начин што овозможува лесна понатамошна работа со тие податоци.

Па, отворете RStudio и:

install.packages("pxweb")
library(pxweb)

Ова го инсталира и вчитува R пакетот, и потоа можеме да го користиме:

#да видиме што сѐ е достапно
d <- interactive_pxweb()

CHOOSE API:

[api.scb.se] Statistics Sweden

[pxnet2.stat.fi] Statistics Finland

[pxwebapi2.stat.fi] Statistics Finland (old version)

[statistik.sjv.se] The Swedish agricultural authority

[pxweb.orebro.se] Orebro municipality in Sweden

[fohm-app.folkhalsomyndigheten.se] The Public Health Agency of Sweden

[statistik.konj.se] The Swedish national institute of economic research

[prognos.konj.se] The Swedish national institute of economic research, forecast database

[statdb.luke.fi] LUKE Natural Resources Institute Finland

[vero2.stat.fi] Verohallinto - Finnish Tax Administration

[px.hagstofa.is] Statistics Iceland

[statistik.helsingborg.se] Helsingborg town in Sweden

[statistik.linkoping.se] Linkoping municipality in Sweden

[pxwebb2014.vgregion.se] Vastra Gotaland Region in Sweden

[bank.stat.gl] Statbank Greenland

[px.rsv.is/] Icelandic Centre for Retail Studies

[statbank.hagstova.fo] Statistics Faroe Islands

[data.ssb.no] Statistics Norway

[pxweb.asub.ax] Statistics Aland

[makstat.stat.gov.mk] State Statistical Office of the Republic of Macedonia

[data.csb.gov.lv] Statistics Latvia

Македонија е на 20-тото место :-)

Избираме 20 и пакетот нѐ носи низ уште неколку менија каде што одлучуваме кои податоци ни требаат. Изборот низ менија нѐ прашува и

дали ги сакаме податоците во R формат и
дали го сакаме кодот што ги прибира тие податоци за да ни се најде во иднина.

Вообичано одговорот на тие две прашања е да.

Откако ќе ги избереме сите други сакани опции за сетот на податоци што сакаме да го земеме во R interactive_pxweb() ќе ни ги сними саканите податоци во објектот d. И оттука можеме да ги користиме како сакаме.

Ограничените можности на два дрона

Новица — Sun, 25 Nov 2018 00:00:00 GMT

Минатата седмица бевме информирани за намерата на Градот Скопје да ја продолжи борбата против загадувањето со дрон. Оваа информација ја добивме во форма на презентација на лет со дрон на Вардариште и отворање постапка за јавна набавка за воспоставување на систем за четиридимензионално следење на загадувањето на амбиенталниот воздух во скопската котлина.

Еве неколку од прашањата што треба да се постават пред да се вдадеме во прослава за мерките што треба да се случат.

Дали претрага со дрон е најдобриот начин да се бара ѓубре расфрлано по земја?

Демонстрацијата што се одржа на Вардариште нема директна врска со воздушното загадување. Дури и операторот на дронот изјавил (линкот води до Facebook, цитатот е во коментари) дека „Целта на пробното летање беше да се види колку ѓубре има и од каков вид, а со цел да се направи план за чистење и естимација на трошоци“.

Додека план за чистење и проценка на трошоци се важни, прашање е дали тоа може да се направи најлесно и најефикасно со дрон: дронот сепак има ограничена батерија, треба да лета доволно високо за да биде брз и да покрие поголема површина, или доволно ниско за да има доволно квалитетни фотографии од коишто ќе се утврди каков вид и колку ѓубре има. Оттука, прашањето е колку време е потребно да се направи мапата на ѓубрето со летање на определена висина/брзина, пред воопшто да може да се почне со процената на трошоци и негово чистење. Дали градот има повеќе од еден дрон за мапирање? Алтернативно, дали можеби е поедноставно да се одредат местата каде што би можело да има ѓубре со други методи: на пример со човек што со теренско возило вози низ парцелите кои се необезбедено државно земјиште и за кое може да се донесе разумна претпоставка дека на него има дива депонија. Или, пак, да се споредат податоците со дозволите за градење, па да се види каде има градилишта, дали се обезбедени и така натаму.

Дали ѓубрето расфрлано на земја има голем придонес во аерозагадувањето?

Прашање што треба да се постави е и дали власта во градот мисли дека главното загадување на воздухот доаѓа од ѓубрето што е расфрлано по дивите депонии? Со оглед на тоа дека релевантните студии нè информираат дека воздушното загадување примарно доаѓа од домаќинскиот огрев на цврсто гориво, сообраќајот и градежништвото, каква е поврзаноста на мапирање на дивите депонии и колкав ефект може да има тоа на акутното загадување во текот на зимата?

Колку време му треба на еден дрон да измери аерозагадување на површина од 527 квадратни километри?

Постапката за јавната набавка на нов дрон кој ќе биде наменет за мерење на аерозагадување, пак, е чудна поради повеќе причини. Најнапред испораката на услугата е предвидено да трае околу 9 месеци. Така, дури и постапката за набавка да заврши до крајот на ноември 2018 година, државниот орган што ќе треба да го мери загадувањето со дрон најрано ќе може да го прави тоа во летото 2019 година. Како што знаеме од искуство, аерозагадувањето во лето е значително помало и всушност какви било податоци што ќе имаат смисла ќе можат да се собираат кога тоа повторно ќе стане акутно - во есен - зима 2019. Ова, пак, значи дека каква било политика против аерозагадувањето, којашто би требала да биде базирана на податоците прибрани од дронот, би било невозможно да се применува пред зимата 2020/21 година.

Горнава проекција е потврдена и преку фактот што постапката за набавка предвидува набавка на само еден дрон. Тоа летало има пропишано време на лет од 25 минути и за тој период може да покрие површина од половина квадратен километар. Тоа се 1.144 летови од по половина час за да се надлета целата површина на градот Скопје која што изнесува 572 km2. Или, со оптимистичка претпоставка за 8 летови дневно, на надлежниот орган ќе му требаат 140 дена да го прелета Скопје еднаш. Значи првите комплетни податоци од еден прелет би ги имале напролет 2020, па првите политики против аерозагадувањето базирани на овие податоци би почнале да се применуваат дури во зимата 2020/21 година.

drone timeline

Оваа проекција има смисла само ако се мисли дека еден прелет на скопската површина е доволно за креирање политики – и ако навистина се работи со 8 летови на ден. Државниот орган би требало да објасни и колку всушност прелети се планирани дневно т.е. колку часа дневно ќе се работи со дронот земајќи го предвид и возењето од едно на друго место, полнењето/заменувањето на батериите на дронот и слично.

Но, пред сè, нејасно е како надлежниот државен орган планира да обезбеди конзистентни податоци за загадување за регионот на Скопје врз коишто би можел да ги гради политиките само со еден прелет со еден дрон. Ветрови, врнежи и други атмосферски појави со сигурност го менуваат загадувањето на амбиенталниот воздух во определени точки, така што тоа што вчера било чисто, денес може да биде загадено и обратно. Ова, пак, би значело дека не може директно да се споредуваат мерењата во различно време од денот или во различни денови, односно дека еден прелет на регионот не би бил доволен за уредно бележење на загадувањето.

Во документот за јавната набавка чудна е уште барем една работа. Првата фаза вклучува купување на дрон и друга опрема и купување на cloud hosting. На страна од тоа што е смешно хостингот да се плаќа пет месеци во празно додека се изготвува софтвер од втората фаза, првата фаза предвидува дронот да му се предаде на државниот орган. Нејасно е што ќе прави државниот орган со дронот додека го нема софтверот што се изготвува во втората фаза, и нејасно е како економскиот оператор ќе изработува софтвер за дронот без да го има дронот да тестира како тие две меѓусебно комуницираат.

Последно, чуден е и определениот буџет од 100 илјади евра за овој проект, кога е позната цената на дронот и останатиот хардвер, и таа се движи од 1.000 до 1.500 евра. Се разбира, јавната набавка ќе оди до најниска цена, но прашањето е зошто кога нешто чини околу 1.500 евра, а буџетот предвидува и до 100 илјади, тогаш надлежниот орган не побарува повеќе дронови – една мала флота, за поефикасно и поконзистентно следење на загадувањето.

Тврдењето дека цената на дронот и останатиот хардвер се движи 1.000 до 1.500 евра е веќе потврдено со практична изработка на дрон за мерење на аерозагадување изработен од Матеј Плавевски пред две години во 2016. Всушност спецификацијата на јавната набавка ги содржи истите модели на дрон и технологии како и проектот на Матеј, а кодот за обработка на податоците исто така е достапен за понатамошно користење. Оттука, прашањето е дали се очекува софтверот и обуката да го изедат остатокот од буџетот, и ако да, како?

Во заклучок, тешко дека два дрона значително ќе придонесат во борбата со аерозагадување во главниот град и дека тоа е мерката што треба задоволни од власта да ја поздравуваме. Напротив, ова многу повеќе наликува на лет во место на реформите против аерозагадувањето што би требало да ги прави градот. Од друга страна, тие се одлични за медиумско промовирање, особено кога проектите носат наслови со зборови како „систем за четиридимензионално следење“ и некое лице пред јавноста ракува со технологија што е непозната за пошироката јавност.

Објавено на Радио Слободна Европа.

Незначителен ефект од автомобилските субвенции против аерозагадувањето

Новица — Fri, 16 Nov 2018 00:00:00 GMT

За поздравување се напорите на Владата на Република Македонија да се преземат мерки за борба против аерозагадувањето. Меѓутоа, мислам дека е корисно мерките да бидат разгледани во јавноста, барем она што е воглавно познато за нив.

Овде ќе се позанимаваме со Предлог-законот за изменување и дополнување на законот за возила, доставен за понатамошна работа во Собранието. Во него во член 5-в се вели:

Со цел зголемување на безбедноста во сообраќајот на патиштата, намалување на трошоците за одржување на возилата, намалување на загадувањето на амбиенталниот воздух, како и зголемување на увозот на нови во однос на половни возила, Министерството за економија за тековната фискална година согласно планираните средства со Буџетот на Република Македонија, изготвува: * Програма за субвенционирање на дел од трошоците за купување на возила на електричен погон и хибридни возила; * Програма за субвенционирање на дел од трошоците за вградување на уреди за погон на ТНГ или друг вид на алтернативно гориво; * Програма за субвенционирање на дел од трошоците за купување на ново возило со одјавување на старото возило согласно член 41 став (1) од овој закон.

Медиумите (на пример Слободен печат) известија дека овие три програми во следните три години ќе чинат 12 милиони евра. Од тие извештаи, по години субвениите ќе изгледаат вака:

Година	Х/Е	ТНГ	Останато
2019	100	360	1440
2020	1450	522	2088
2021	1850	666	2664

Табела 1: Пресметка на вредност на субвенциите во илјади евра

Пренесено во возила овие суми ќе изгледаат вака:

Година	Х/Е	ТНГ	Останато
2019	200	1200	700
2020	290	1740	1015
2021	370	2220	1295

Табела 2: Пресеметка на број на возила

Текстот подолу ќе се обиде да покаже дека предложените програми како што се наведени во Предлог-законот, а сега се дел и од владината Програма за намалување на аерозагадувањето, базирано на податоците за нив извадени од известувањата од медиумите не можат целосно да исполнат ниту една цел од погоре наведените цели заради кои тие се носат, а само една можеби може делумно да исполнат.

Можните ефекти врз вкупниот број на патни моторни возила

Според податоци од Државниот завод за статистика во Mакедонија, во 2017 година, имало регистрирано вкупно 403 илјади патни моторни возила. Од нив 339 илјади се постари од 10 години. Помеѓу 5 и 10 години пак се 46 илјади возила. Или со други зборови огромно мнозинство од возилата на македонските патишата се прилично стари. Просечната старот е повеќе од 18 години. Под претпоставка дека овие стари возила се главен извор на загадување на амбиенталниот воздух и дополнително се небезбедни за сообраќај на патишата, за да се постигне промена која што ќе има видлив ефект од патиштата треба да се тргне значителен процент од овие возила.

Програмата за субвенции на Владата, онака како што за неа известуваат медиумите, во првата година би требало да вклучи околу 2.100 возила. Ова е грубо заокружување бидејќи вестите велат дека ќе има субвенции за повеќе од 200 возила со електричен/хибриден погон, и повеќе од 1.200 возила со ТНГ (плин) гориво. До бројката од 2.100 стигнувам преку некаква проценка дека субвенциите за ново бензинско возило би биле помали од тие за хибридно – да речеме 2000 евра. Ова во рамките од буџетот од 2.8 милиони евра за првата година (2019) при планирани околу 360.000 евра за возила со ТНГ и околу 1 милион евра за електрични/хибридни возила (ова исто така е проценка: 1 милион евра се 200 електрични возила по 5000 евра), би значело дека остатокот за нови бензински возила е околу 1.4 милиони евра или околу 700 возила. (Видете Табела 1 и Табела 2 погоре.)

Буџетот за програмите потоа ќе порасне за 45% во 2020 и за 85% во 2021. Тоа би резултирало со вкупно околу 9.000 возила вклучени во сите програми за субвенции во трите години (сметајќи со истите процентуални зголемувања). Се разбира точна бројка за ова не би можел да пресметам.

Оваа бројка од 9.000 возила е само 2,2% од сите патни возила кои се регистрирани во земјава според податоците на Државниот завод за статистика. Под претпоставка дека овие програми исклучиво ќе зафатат возила постари од 10 години (најмногу загадуваат, најмалку се безбедни итн.) - и да се надевеме дека тоа навистина така ќе се случи – тогаш тоа значи дека на крајот на програмата за субвенции ќе имаме 330 илјади возила постари од 10 години на патишата во Македонија.

субвенции за возила

Горново ми се чини дека сумира дека ефектите од предложеното законско решение ефектите би биле незначителни во однос на целите зголемување на безбедноста во сообраќајот на патиштата, намалување на трошоците за одржување на возилата и намалување на загадувањето на амбиенталниот воздух.

Можните ефекти врз увозот на нови возила

Според податоци од Царината на Република Македонија, во првото шестмесејче во 2018 увезени се околу 3.000 нови возила и 10.000 половни возила. Под претпоставка дека увозот е ист во текот на двете полугодија, ако проектираме од овие бројки тогаш годишно имаме увоз на 6.000 нови возила и 20.000 половни возила.

Целта зголемување на увозот на нови во однос на половни возила би била делумно остварена под претпоставка дека новиот увоз ќе претставува промена кај некој што би купил старо сега да купи ново возило. Така за три години би имале дополнителни 3.870 нови возила. Или при фиксен увоз од 20.000 стари возила би имале годишно намалување од околу 6% на увозот на стари возила. Но, ова е најоптимистичкото сценарио бидејќи не може да има никакви гаранции дека ќе се случи ваква замена во увозот.

Понатаму, во однос на вкупниот број на стари возила што веќе се на улиците на Македонија, за потенцијалниот ефект од замена на увозот да има смисла треба некој што веќе има автомобил постар од 10 години, да го одјави, па наместо да купи автомобил постар од 5 години (на старо), да купи нов автомобил. Или, со други зборови, оваа цел може да биде исто така целосно неостварена ако замена на стари возила не се случи, па така единствениот ефект да се почустува само кај увозниците на возила (што само по себе не е лошо, но не е во пропишаните цели зошто овој Закон се менува).

На оваа анализа добредојдени се коментари и исправки, ако луѓето од владата понудат посвежи податоци.

Програмите за субвенции ги фаворизираат богатите

Сега, има и друг аспект на програмите за субвенции, а тоа е дека субвенциите ги користат луѓе. Луѓето, воглавно, се делат на богати и сиромашни. И се чини дека програмите за субвенции ги фаворизираат богатите. Еве зошто.

Програмата за субвенции за ТНГ уреди во првата година ќе чини околу 360.000 евра. Под претпоставка дека сте посиромашен граѓанин кој што има постаро, но фукнционално возило, за да останете со зелена налепница за еко-возење (патем налепниците за еколошка категоризација на возилата се дел од истава промена на законот) треба да ставите ТНГ уред. За ова, во првата година пари има само за 1.200 граѓани. Со 450.000 граѓани кои се сиромашни, или, поделено со четири, тоа нека се 112.000 семејства, тоа се субвенции само за 1% од семејствата. Под претпоставка дека голем дел од сиромашните семејства возат постари возила, ова значи дека со стапувањето на сила на новиот закон најголем дел од нив нема да можат да ги возат нивните автомобили (или ќе можат да ги возат под ризик од казна чиј што најнизок износ (ако медиумите точно пренесуваат) е 300 евра – колку и субвенцијата за ТНГ).

Од друга страна, за хибриди и електрични возила во првата година би се одделиле околу 1 милион евра (2.5 пати повеќе во однос на ТНГ). Овие средства ќе завршат во куповината на побогатите граѓани бидејќи хибридните и електричните возила се надвор од куповната моќ на посиромашните дури и откако ќе се примени субвенцијата. Така, на пример, нов Тојота Јарис Хибрид чини 17.290 евра, после субвенција 14.290 евра. Оваа цена и после субвенција е повисока за 4.000 евра од најефтиниот Јарис, а доколку сепак имате околу 14.000 евра за ново возило можете да купите и нова Киа Сид (поголема, повеќе функционална за семејство итн.) за 14.000 и да додадете уште малку (можеби преку субвенција) за ТНГ уред во неа. (Напомена: производителите се одбрани случајно со гуглање, немам намера да промовирам брендови или модели).

Така, освен ако има некој есап што не го гледам, субвенции за хибриди и електрични возила е субвенионирање на ексклузивна потрошувачка. Само по себе, не помага во борбата во загадувањето, безбедноста на патиштата или трошоците за одржување бидејќи бројот на возила што би се купил е мал. Но, истовремено е надвор од куповната моќ на оние кои што се најпотенцијалните добитници на црвената налепница – т.е. на возилата што би биле приоритет да се заменат заради загадување, но и одржување и безбедност поради нивната старост. Повторно, единствениот ефект веројатно е да се почуствува кај увозниците на возила (што само по себе не е лошо, но не е во пропишаните цели зошто овој Закон се менува).

Заклучок

Ова е кратката проценка на влијанието на регулативата за програми за субвенции на возила, во рамките на моето слободно време и податоците што се достапни на интернет. Мојот заклучок е оној од воведот: Предложените програми за субвенионирање, онака како што се наведени во Предлог-законот и како што за нив известуваа медимите не можат целосно да исполнат ниту една цел од целите заради кои се носат, а само една можеби можат делумно да исполнат. Со прости зборови предложеното решение за субвенионирање е воглавно лошо, и единствениот видлив ефект може да го предизвика кај увозот на електрични возила кои во 2017 во Македонија биле 37 на број, па и 100 нови би бил раст од 270% што изгледа супер во извештаи, но ништо повеќе од тоа.

Но, со цел да завршиме на оптимистичка нота и надеж дека во Собранието на Република Македонија вакво решение со минимални ефекти нема да помине, предлагам, ако веќе против аерозагадувањето мораме да се бориме преку возилата, членот 5-в за Програми за субвенции за возила да се сведе на само една програма: субвенции за ТНГ. Вака, со 12 милиони евра низ три години, вкупниот ефект на возниот парк, со субвении од 300 евра за ТНГ, ќе биде 40.000 постари возила кои се посериозни загадувачи префлени на зелена налепница. Тоа се значителни 10% од вкупниот број на регистрирани патни моторни возила и сега веќе би можеле да зборуваме за исполнување на барем едната од четирите цели - таа за намалување на загадувањето на амбиенталниот воздух.

Првично објавено на Радио Слободна Европа.

Уште една преселба на airborne

Новица — Sat, 10 Nov 2018 00:00:00 GMT

Поминаа многу (повеќе од 10?) години откако блогов го префрлив од python скрипта, што патем сѐ уште ја користи Дамјан, на Drupal (тогаш верзија 4 или така нешто). Не се сеќавам кои точно беа причините за тоа префрлање, освен можеби дека тогаш тоа се чинело како интересен потфат, Drupal бил нов и кул, итн.

Сегашнава преселба има плус причина: развојот на Drupal 7 (верзијата што сега ја користам) завршува во ноември 2021 (end of life), но надградбите на 8 (и понатаму 9) не се едноставни операции. Исто така огромната количина на спам коментари и тоа на стари записи е прилично досадна за бришење. Или со други зборови, се чини дека Drupal станува прекомплициран да се одржува за еден обичен блог.

Така, старите содржини ги архивирам на Github, a novica.discindo.org редиректира на novica.softver.org.mk (т.е. тука), rss продолжува да функционира како и до сега.

Тука пак, користам Blogdown, што го откив воглавно преку користење на R во изминатиов период (или може брат ми ми го кажа), кој што е R пакет за правење статички HTML сајтови со помош на Hugo. Сајтот цел оди исто така на Github, а од таму со некоја магија Netlify мести/испорачува како веб сајт, кое што воглавно не разбирам како работи.

Не сум најсреќен со решението, бидејќи:

Архивата е на посебно место, сите стари линкови кон novica.discindo.org не да работат. Можеби со тек на време ќе пробам да префлам дел од архивата и овде. Ќе видиме.
Блогот работи само благодарение на сервиси кои моментално се достапни. Ако изгасат или променат нешто Github или Netlify ова престанува да работи.

Од друга страна позитивно е тоа што барем содржината е во обична текст датотека напишана во markdown.

Да видиме како ќе оди.