Om goed in te kunnen spelen op hun rol als AgriPooler organiseert NAJK samen met het Institute of Cultural Affairs in het weekend van 8/9 juni een voorbereidende training (zie het programma in pdf). Deze training zal waarschijnlijk plaats hebben in de buurt van Apeldoorn.

Ben je lid van NAJK en geïnteresseerd in deze training of wil je je als jonge AgriPooler inzetten? Neem dan contact op met Bertine Sian.

De twaalf boerenorganisaties vragen met name om:

- een halt toe te roepen aan de voedselcrisis in het drie noordelijke regio's van het land

- alle acties te ondernemen die kunnen leiden tot een snelle terugkeer naar vrede en veiligheid in de drie noordelijke regio's

- een solide basis op te starten voor voedselzekerheid in Mali

- het recht te herstellen voor boeren die van hun gronden onteigend zijn.

- de governance in de landbouwsector te verbeteren door het in uitvoering brengen van de 'Loi d'Orientation Agricole'

- een inputsubsidiebeleid in te voeren voor het landbouwseizoen 2012 - 2013

Bijgevoegd een kaartje van de voedselsituatie in de Sahelregio en de oproep van de boerenorgansaties

Eerst wordt ingezoomd op de coöperatie en haar rol, kansen en bedreigingen binnen de waardeketen. Daarna wordt de coöperatie via de "3 pillars" methode geanalyseerd:  de onderneming zelf, de financiële cijfers en de positie van de coöperatie binnen de kredietportfolio van de SACCO, de geldverstrekker voor de coöperatie, worden bekeken.

Vervolgens analyseren we de SACCO. Tussen de presentaties werken de deelnemers aan opdrachten. Zo maken ze een swot-analyse, geven managers presentaties van hun kijk op de waardeketen van het business idee van de SACCO en coöperatie, en op de laatste dag werken de deelnemers aan het businessplan voor de SACCO en de coöperatie.

Een algemene conclusie van de training is dat bij de managers, bestuursleden en medewerkers  van de SACCO en coöperatie algemene kennis  ruimschoots aanwezig is. Roep 'smart' en men roept in  koor: Specific, Measurable, Achievable, Realistic en Time bound. Maar om dit op een realistische en praktische manier op hun eigen organisatie toe te passen is een hele uitdaging. Er zijn zoveel aannames en ze lijken de noodzaak om uit te gaan van werkelijke cijfers niet helemaal  duidelijk in het vizier te hebben.

Na drie en een halve trainingsdag kijken we (Corné de Louw en Petra Zwart) met een zeer tevreden gevoel terug. De start begon op zijn Afrikaans: na de eerste minuut dat Corné zijn startverhaal had ingezet, onderbrak de manager hem: het was koffietijd (lees: koffie met wat snacks, oftewel  ontbijt, oftewel eerste eten van de dag van de aanwezigen). Dat is wel even wennen voor ons Nederlanders die de dag  zo efficiënt en  effectief willen benutten. Maar na drie dagen was het omgekeerde het geval: de pauzes werden korter en korter en aan het eind liever overgeslagen omdat ze meer wilden horen en doen: een groter compliment hadden ze niet kunnen geven!

Amina is betrokken bij Masasi High Quality Farmers' Products Ltd. (MHQFP). Geen coöperatie, maar wel boergenoteerd. De organisatie bestaat in de basis uit 9 boerengroepen, verenigingen dus, die gezamenlijk 1.300 leden hebben. Ieder hebben ze een bestuur waarvan de voorzitter en de vertegenwoordiger zitting hebben in de algemene ledenvergadering van MHQFP, een bedrijf met beperkte aansprakelijkheid. Het is niet zo dat de boeren zelf deze groepen en organisaties hebben opgericht, dat is vooral te danken aan Machiel Spuij. Een Nederlander, die in Wageningen biotechnologie heeft gestudeerd en jaren geleden al mogelijkheden zag in de cashewteelt in de regio Masasi, Mtwara in het Afrikaanse Tanzania. Hij is diegene die de bal heeft opgepakt. Er zijn namelijk wel coöperaties voor cashew in de regio, echter worden deze beheerd door de overheid. Naar ons idee zijn dat dus niet echt boerenorganisaties.

Voor Amina waren de staatscoöperaties reden om lid te worden van het in 2007 opgerichte MHFQP. "Bij de andere coöperaties wisten we niet wat de organisatie deed, alleen de leiders hadden inzage in hun prestaties. Ook kregen we geen educatie en training over hoe we het beste cashew konden telen", legt ze uit. Bij MHFQP krijgt ze een betere prijs voor  haar product , onderwijs en training en weet ze wel wat er gaande is binnen de organisatie. De hogere prijs is zoals bij ieder coöperatielid in iedere coöperatie een belangrijk aspect. "Hierdoor heb ik verbeteringen aan mijn huis kunnen brengen. Zo hebben we al golfplaten gekocht om het rieten dak te kunnen vervangen." De prijs is wel afhankelijk van de markt, dus ook bij MHQFP is wel eens sprake geweest van een slechte prijs. Ook wordt de organisatie tegengewerkt door de overheid in de verwerking en verkoop van hun gepelde maar nog ongebrande noten. Het is verplicht om alle noten in de schil aan de staatscoöperaties te verkopen. MHFQP verwijdert zelf de schil van de noten en kan daardoor buiten de staatscoöperaties om verkopen. De teelt en verwerking is biologisch en fairtrade gecertificeerd. De cashewnoten worden uiteindelijk aan een westerse partij verkocht die groeimogelijkheden in de afzet ziet. De regio staat vol met cashewbomen, dus als MHQFP een succes wordt, dan kunnen ze op een coöperatieve manier ook de aanvoer regelen.

Dat Amina kan lezen en schrijven is één van de redenen dat ze voorzitter van de groep is geworden. "En ik ben volwassen, er zijn oudere mensen maar dat wil niet zeggen dat ze zich ook zo gedragen. Ook heb ik algemene kennis en weet ik veel over het groeien van cashews." Samen met haar man heeft ze 90 bomen, wat een gemiddelde grootte is voor de leden van MHQFP. Daarnaast teelt ze ook maïs, een lokale soort linzen, bonen en heeft ze wat kippen los rondlopen. Soms voor eigen voorziening en soms verkoopt ze er eentje. Ze vindt het leuk om voorzitter te zijn: "Ik heb geleerd om de belangen van de leden te behartigen.  Maar ook om tot een gezamenlijke mening te komen. Iedereen heeft altijd wel een eigen mening en ik kan iedere keer toch tot een gezamenlijke mening komen en deze naar buiten brengen. Ik zal wat ik geleerd heb zeker weer gebruiken als er ergens plek is." Dat zal binnenkort niet meer voor MHQFP zijn, omdat haar bestuursperiode erop zit en er dit jaar weer nieuwe verkiezingen zullen zijn.

Amina heeft nog wel wat te wensen. Ze zou graag een beter huis hebben, een fiets, en nog meer materiële zaken. Haar oudste dochter zit al op de middelbare school, maar alleen met zeer goede cijfers krijgt ze een beurs om verder te kunnen leren.  Amina kan haar studie onmogelijk betalen, het is financieel al moeilijk genoeg om alle vier de kinderen naar school te kunnen sturen. Als ze zelf nog iets zou kunnen leren, dan zou ze graag Engels willen leren. Dan zouden we direct met elkaar kunnen praten en geen tolk nodig hebben. Maar het taalprobleem staat het persoonlijke contact niet in de weg. Als je haar huisje nog laat zien, pakt ze mijn hand en leidt ze me door de maïsvelden naar haar "nyumba" (huis).

Linda de Bie

Grootschaling en intensief

De Nederlandse bedrijven zijn grootschalig en intensief maar dat heeft enorme voordelen. Niet alleen leveren ze een grote bijdrage aan de Nederlandse economie en aan het expertoverschot. Nederland is de tweede exporteur van landbouwproducten ter wereld. Maar belangrijk is ook dat de Nederlandse productiewijze erg efficiënt is qua gebruik van grondstoffen en land. De milieubelasting per kilo product is daarom erg laag.

Bij een groeiende wereldbevolking, een toenemende verstedelijking, afnemende ruimte om landbouw te bedrijven en groeiende vraag naar dierlijk eiwit in de consumptie levert het Nederlandse landbouwmodel een enorme bijdrage aan de uitdaging waar we voor staan: met minder, meer produceren. In duidelijke diagrammen laat Dijkuizen zien dat dierlijke eiwitten zeer efficiënt geleverd kunnen worden via melk, eieren, varkens- en kippenvlees. Rundvlees is het minst efficient. Hij laat bovendien zien dat in elk van deze sectoren de emissies en het beslag op land afneemt bij grootschaligheid.

De verschillen met vegetarische alternatieven zijn ook veel minder groot dan gedacht wordt. Dat gaat over een factor 2 a 3 in het meest ongunstige geval, terwijl in de publieke opinie en vele publicaties over veel grotere verschillen in emissies wordt gesproken. Daarmee is weliswaar winst te behalen bij een overschakeling naar vegetarisch, maar of de markt die omschakeling maakt is de vraag. Voorlopig stijgt de vraag naar dierlijk eiwit. Daarvoor blijkt het Nederlandse model een goede productiewijze qua milieubelasting.

Dilemma

Hij geeft aan dat er ook wel dilemma’s te onderkennen zijn. Stel je bijvoorbeeld dierenwelzijn centraal dan kom je op een oplossing met bijvoorbeeld vrije uitloop kippen waar het welzijn groter is dan bij legbatterijen. Maar qua milieubelasting zijn de laatste te prefereren. En zo zijn er nog wel een aantal aspecten te bedenken waarop de vergelijking tussen systemen beoordeeld kan worden, zoals water- en energiegebruik. Voor ons is de relatie met de ontwikkelingslanden van belang.

Vanuit dat milieuperspectief is het opdoeken van de Nederlandse productie en het vervangen door productie elders geen goed alternatief, stelt Dijkhuizen. Om de opbrengst van een hectare tomaten in Nederland te vervangen door een vergelijkbare opbrengst in Oost-Europa, heb je daar 23 hectare nodig. Het Wereld Natuur Fonds doet er nog een schepje bovenop door aan te tonen dat de 20-25% laagst producerende boeren ter wereld verantwoordelijk zijn voor de helft van de milieuvervuiling.

Dit leidt naar een voor Agriterra belangrijk dilemma: Het vervangen van Nederlandse productie door productie elders mag dan meer belasting voor het milieu opleveren, het schept ook wel veel werkgelegenheid. Immers die 23 hectare tomaten in Oost-Europa leveren daar werk op. De laagst producerende boeren in ontwikkelingslanden liggen qua productiviteit wel een factor 100 achter op Nederland, maar er kunnen –als ze kans kregen onze markt te voorzien- dan in ieder geval veel mensen aan het werk.

Uitstoot

In een bijdrage aan Agriterra’s E-zine nr. 55 wees ik op het belang van werkgelegenheid op het platteland. Immers werk betekent inkomen. En inkomen is toegang tot voedsel. Alleen als straks de 9 miljard wereldbewoners, die in 2050 verwacht worden, werk hebben, kunnen we het einde van de honger tegemoet zien. Dat betekent dat er van de 1,2 miljard boeren die er nu nog zijn, het allergrootste gedeelte iets anders moet gaan doen dan boer zijn. En als vooral de groep van laagst producerende boeren iets anders zou gaan doen, zou dat een grote bijdrage aan de oplossing van zowel de armoede als milieuproblematiek zijn.

De boeren van Sabán waar ik in dat artikel over vertelde, hoorden bij die 20-25% laagst producerende boeren die het Wereld Natuurfonds noemt. Ik kan beamen dat hun productiewijze inderdaad zwaar milieubelastend is. Aan het begin van het oogstseizoen branden zij een stuk bos plat om in de ashopen maïs, bonen en kalebassen te zaaien. Het is een groot goed als dergelijke boeren iets anders kunnen gaan doen, zoals de inwoners van Sabán de bouw van de toeristencentra aangrepen om daar hun inkomen te verdienen.

Een andere groep boeren in ontwikkelingslanden zal zich inderdaad ontwikkelen tot agrarische ondernemers met toenemende schaal en productiviteit. Voor beide aspecten, de uittocht van boeren uit de landbouw en de verhoging van agrarisch ondernemerschap, zijn massale investeringen op het platteland in ontwikkelingslanden nodig.

Kennis

En wat betekent dit voor de Nederlandse landbouw? Deze staat aan de vooravond van een nieuwe ontwikkelingsgolf. De verdere ontwikkeling zal gekoppeld worden aan een internationaliseringsagenda. De Nederlandse boeren en agro-industrie zullen massaal hun kennis en kunde gaan uitventen in de wereld. Het verdienmodel zal verschuiven van enkel inkomen uit productie van landbouwproducten naar daarnaast meer inkomen uit het leveren van kennisproducten. Dat vermindert wellicht de druk tot schaalvergroting. Daar moet misschien ook wel een einde aan komen. We moeten immers in Nederland wel een kritische massa boeren, agro-industrie en gerelateerde bedrijven over houden om de kennis op peil te houden en te ontwikkelen. 

Kees Blokland

Haar huishouden bestaat uit tien familieleden. Haar boerenbedrijf was vroeger van haar inmiddels overleden oom. Het land wordt nu gebruikt door vele families die een familieband met de vroegere eigenaar hadden. De nederzetting omhelst ongeveer 30 hectare akkerland. Vanwege het grote aantal families dat het oppervlak gebruikt, is er weinig land per familie beschikbaar. De familie Mwewa gebruikt momenteel ongeveer zeven hectare. Verder huurt ze stukken land van aangrenzende boerderijen. 

Elizabeth is een betalend lid van zowel de Cotton Association of Zambia als de Zambia National Farmers' Union. In 2007 organiseerde de Cotton Association of Zambia een training voor de productie van katoen. De training was bestemd voor geïnteresseerde katoenproducenten en werd gehouden in Nyamphondolo en Chipatila Information Centres (IC). Elizabeth nam deel aan de training die in Nyamphondolo IC gegeven werd.

Tijdens de eerste jaren na de oprichting van de CAZ, werden de IC's bezocht door een trainer, die na de training aan de katoenboeren ter plekke op de boerderijen aanvullende training en ook velddagen verzorgde. Elizabeth stelde haar boerderij open voor demonstraties en velddagen. De benadering van de trainingen is veranderd; er zijn nu studiekringen, Elizabeth is opgeleid tot organisator hiervan. "Beide werkwijzen hebben mij geholpen om blijvend kennis op te doen en me vaardigheden eigen te maken betreffende de productie en de verkoop van gewassen", vertelt ze.

Elizabeth: "De rotatiemethode is het produceren van katoen in combinatie met andere zorgvuldig geselecteerde gewassen die een positieve invloed hebben op het productiesysteem. Het gebruik van diverse gewassen, minimaal drie, gaat de negatieve effecten van monocultuur tegen zoals bodemdegradatie, afname in de bodemvruchtbaarheid, toename in plagen en de ontwikkeling van een lage bodemzuurgraad". Van 1998 tot het moment dat ze volgens het nieuwe systeem ging werken, zag ze dat er greppelvorming en zware bodemafzetting aan de lagere rand van haar veld was ontstaan. Dat duidde op bodemerosie vanwege afwatering. Doordat zij vervolgens goede landbouwpraktijken heeft toegepast, kreeg ze voor elkaar gekregen om de bodemerosie ten gevolge van wind en afwatering te stoppen.

De minimaal drie gewassen die ze gebruikt in het systeem zijn een graansoort (maïs - voedselgewas), katoen (handelsgewas) en leguminosen (voor herstel en verbetering van de bodemvruchtbaarheid). Volgens haar is het gebied dat voor de teelt van elk gewas gebruikt wordt ook van doorslaggevend belang voor het bereiken van een succesvolle gewasrotatie en het behalen van optimale voordelen van het systeem.

 
Mevr. Elizabeth Mwewa: "Dankzij de training en doordat ik me vervolgens de diverse aangeboden productietechnieken eigen heb gemaakt en die ook heb toegepast is de productiviteit van de gewassen in het teeltsysteem significant verbeterd. Voor wat betreft het maïs, heb ik zonder de oppervlakte van de bouwgrond te hoeven vergroten de voorheen telkens terugkerende tekorten kunnen omzetten in overschotten.

Tijdens de laatste drie seizoenen heb ik genoeg geproduceerd voor het onderhoud van mijn gezin en voor de verkoop. In 2009/10 en 2010/11 bijvoorbeeld, heeft mijn gezin 90 x 50 kg en 180 x 50 kg zakken maïs verkocht aan de Food Reserve Agency (FRA).

Verder hebben we de vroegere opbrengst van niet-geëgreneerde katoen van ongeveer 400 kg/ha omgezet in meer dan 1.000 kg/ha. Hierbij moet opgemerkt worden dat de productie tijdens de laatste twee seizoenen, voor zover ik me kan herinneren, erg goed was. Daardoor verkochten we in 2009/10 en in 2010/11 respectievelijk 1.900 kg/ha en 2.100 kg/ha aan het ons voorfinancierende katoenbedrijf.


Het inkomstenniveau van het huishouden is ook significant verbeterd, hierdoor kon ik het schoolgeld van 2007 tot 2011 gemakkelijk voldoen voor mijn kinderen. De onderhandelingen door de Cotton Association of Zambia over de prijs voor katoen, hebben er ook toe bijdragen dat mijn inkomsten omhoog gingen.

Het mooie van de katoenproductie is dat het een gegarandeerde markt heeft en vroege betalingen. Ik heb hiervan gebruik gemaakt door de inkomsten van de katoenverkoop te investeren, door maïs tegen een lage prijs in te kopen bij de maïsboeren die wanhopig cash geld nodig hadden, om het vervolgens door te verkopen aan de FRA. Van de 180 x 50 kg zakken die in het seizoen 2010/11 verkocht zijn aan de FRA, had ik 50 zakken ingekocht met katoengeld.

De studiekringen hebben mij en de leden geholpen bij het opdoen van kennis en vaardigheden op het vlak van de productie van gewassen. Verder heeft de aanpak de leden geholpen bij het zich openstellen voor en effectief communiceren met elkaar en onze familieleden. Het heeft de barrières tussen de groepsleden alsook die tussen echtgenoten in grote mate doen verdwijnen".

De conferentie zocht een antwoord op de vraag: "Wat werkt als je de inclusieve agro-food markten opschaalt?" Jim Woodhill, directeur van het Centre for Development Innovation van Wageningen UR, beschreef het kader van de workshop: de 500 miljoen kleinschalige boerenbedrijfjes op de wereld (sommigen zeggen boeren, maar dan zou het gaan om 1,2 miljard) zijn essentieel voor het voeden van 9 miljard mensen in het jaar 2050. Dat kunnen ze alleen doen als ze onderdeel uit gaan maken van de agro-foodmarkt op een commercieel haalbare wijze, die hen serieuze vooruitzichten geeft op een verbetering in hun levensomstandigheden. Hoe kunnen deze miljoenen boerenbedrijven, in een rap tempo, opgenomen worden?" Woodhill herinnerde de aanwezigen er aan dat het creëren van een sterke landbouwsector een krachtige motor is voor economische groei en voor het bestrijden van de armoede onder de snelgroeiende bevolkingsgroepen aan de basis van de economische piramide.

Woodhill heeft het geheel bij het rechte eind dat landbouw een motor voor groei is. Investeringen in deze sector zetten tot meer groei aan dan investeringen in wat voor sector dan ook, benadrukte Kevin Cleaver, vicevoorzitter van IFAD, tijdens de conferentie. Het leidt ook tot meer werkgelegenheid en daarom - zoals Jim zegt - pakt het de armoede onder de groeiende bevolking aan. Echter, wat niet correct is, is dat dit gedaan zou moeten worden door snel de 1,2 miljard boeren op 500 miljoen boerenbedrijven op te nemen in de agro-foodmarkten. De truc is om zo veel mogelijk mensen uit de landbouw naar andersoortige werkgelegenheid te krijgen en werk te verschaffen aan de bevolking die in staat is om te werken. Dat is de uitdaging!

Het doorslaggevende onderdeel van ontwikkeling is het verhogen van de productiviteit in alle economische sectoren (of zoals Woodhill het zegt, 'het verhogen van hun levensstandaard'), hiermee de weg banend voor een structurele transformatie van de economie. Voorheen ontwikkelden de landbouweconomieën zich tot industriële en dienstverlenende economieën met een minimaal percentage aan boeren. In hoogontwikkelde landen zijn nauwelijks boeren. Er is geen andere route naar ontwikkeling dan door een afname in het aantal boeren te bewerkstelligen, eerst als een percentage van de totale arbeidspopulatie, maar uiteindelijk ook in absolute cijfers. Wereldwijd neemt momenteel het aantal boeren als percentage van de economisch actieve bevolkingsgroep (momenteel 40%) af, maar dat is nog niet in absolute cijfers het geval.

Tot slot, de 500 miljoen boerenbedrijven zijn niet zo essentieel voor het voeden van de wereld. Dit kan met veel minder boerenbedrijven gerealiseerd worden. Dus, het voedselprobleem gaat niet over het betrekken van 500 miljoen boerenbedrijven in de agro-foodmarkten. Het gaat over het creëren van werkgelegenheid. Dit kan het beste bereikt worden met gigantische investeringen. En, omdat investeringen in landbouw een veel hogere impact hebben op de groei per geïnvesteerde euro, heeft Woodhill nog steeds gelijk, ook al is het opnemen in de agro-foodmarkt niet het probleem.

Echter, zoals ik al in 1992 verwoordde in mijn proefschrift, deze hogere impact op de groei en de werkgelegenheid heeft meer te maken met de schaal en de plaats van de investeringen dan met de sector. De gerapporteerde effecten van de investeringen in de landbouw zijn behaald vanwege hun gewoonlijk bescheiden schaalgrootte (minder kapitaalintensief) en omdat het plaatsvindt in de plattelandsgebieden, wat neerkomt op meer werkgelegenheid voor arme mensen. Dit is niet eens beperkt tot de landbouw, maar betreft ook de verwerkingsindustrie en de industrie voor landbouwmiddelen alsook de handel en het bank- en verzekeringswezen voor primaire productie.

Om mijn punt toe te lichten neem ik u mee terug naar mijn dorp Sabán in Mexico. Ongeveer dertig jaar geleden maakten zij deel uit van de miljard arme boeren die overleefden op basis van het telen van bonen en maïs die zij verbouwden op hun eigen 'milpa' velden. Dankzij enorme investeringen in de toerismesector lieten zij hun armoede achter zich door te werken in de bouw; ze bouwden honderden hotels met elk meer dan duizend kamers aan de Maya Riviera. De boeren van Sabán bereikten hun welvaart niet door opgenomen te worden in de agro-foodmarkt, maar door hun werk in de toerismesector. De gunstige impact van deze investeringen had nog veel groter kunnen zijn als ook de toeristische locaties bij Sabán ontwikkeld werden. Daarmee zouden de investeringen ook verspreid zijn over het Yucatan-schiereiland en op een agro-toeristische wijze zoals die door Agriterra bevorderd wordt in Kenia, Madagaskar en Ecuador, om maar enkele te noemen.

De verwachtte zeeën van verandering zullen voorvloeien uit gigantische investeringen die werkgelegenheid op het platteland creëren. Het is precies om deze redenen waarom Agriterra zich met haar programma's rond boergenoteerde bedrijven en lokaal ondernemerschap richt op economische activiteiten aan de basis van de piramide. Onze inspanningen om boeren bankwaardig te maken richten zich op coöperaties en ondernemers van kleinschalige boerenfamiliebedrijven.
 

Kees Blokland
directeur Agriterra

Frank is lid van de Nederlandse Bijenhouders Vereniging (NBV). Sinds 2009 werken de NBV en Agriterra samen om imkers in ontwikkelingslanden te helpen met het verbeteren van hun bijenteelt. Omdat bijenteelt in de tropen op veel punten fundamenteel verschilt van de Nederlandse bijenteelt levert ook het Netherlands Expertise Centre for Tropical Apicultural Resources (NECTAR) een bijdrage.

Zuid Kivu met provinciehoofdstad Bukavu ligt in het uiterste oosten van Congo tegen de grens met Rwanda aan: een groen, vruchtbaar heuvelachtig gebied met een bewogen historie. Boeren houden bijen als nevenactiviteit. Ze doen dit als “verzamelende korf-imkers”, wat wil zeggen dat ze een korf of een holle boomstam in een boom hangen en wachten tot er toevallig een bijenvolk in gaat huizen. Daarna oogsten ze de honing die zo’n semi-wilde zwerm met een beetje geluk weet te verzamelen, voordat die opnieuw gaat zwermen en de korf weer verlaat….. De honing die op deze manier wordt geproduceerd is geschikt voor eigen gebruik en lokale handel, maar niet geschikt om op de regionale markt te brengen in de omliggende steden.

De imkers zijn georganiseerd in coöperaties. In Zuid Kivu hebben deze coöperaties zich verenigd in een Unie van Coöperaties (UC) onder de naam “Asali”, wat honing betekent in het Swahili. Eén van de doelen van Asali is om de honing van de coöperaties te verzamelen, bewerken en verpakken zodat het als een prima product op de regionale markt gebracht kan worden. Bij toetreden tot de unie betalen de leden van een coöperatie samen een bijdrage in natura in de vorm van 60 kg honing. Daarnaast koopt Asali twee keer per jaar honing van de coöperaties in.

In het magazijn van Asali staat een flinke voorraad ruwe honing opgeslagen, grotendeels nog in plastic jerrycans. Om de honing in potjes te doen hebben ze gereedschap en materiaal aangeschaft. Maar het afvullen van potjes en het vermarkten van de honing lijkt niet echt te vlotten. Zo huurt Asali het hele jaar voor 220 dollar per maand een ruimte  die ze maar twee keer per jaar, drie weken lang gebruiken. Dit voorjaar stagneerde het afvullen omdat er niet op tijd potjes waren besteld. Frank is duidelijk: “dat getuigt allemaal niet van ondernemersgeest”.

Frank heeft wel ideeën over welke kant Asali op moet. “Ten eerste moet de productie van honing uit de korfimkerij verbeterd worden. De meeste imkers werken traditioneel, eenvoudig, als verzamelaars. Enkele inventieve voortrekkers maken verbeterde korven, kiezen bewust de plaatsen voor hun korven uit, zorgen voor water en verbeteren actief hun bijenweide. Deze imkers krijgen meer en makkelijker te oogsten honing. Het zou goed zijn als de kennis van deze voorlopers wordt uitgewisseld in de eigen coöperatie en natuurlijk ook tussen de verschillende coöperaties.” Als de hoeveelheid honing toeneemt, is het zaak de toegang tot de markt te verbeteren. Frank: “Als honing direct geld oplevert, raken steeds meer mensen geïnteresseerd om intensiever met bijen aan het werk te gaan. Dan zullen, na de voorlopers, ook de traditionele imkers hun kennis willen vergroten en misschien zelfs gaan investeren in het imkeren met kasten.”

Belangrijk is dat Asali bedrijfsmatiger gaat werken. Agriterra vraagt dit ook van Asali, de unie heeft een businessplan opgesteld voor dit jaar en moet meer focussen op resultaten. Dat is heldere taal maar hoe bereik je dat? Frank: “Agriterra heeft veel ervaring in het versterken van boerenorganisaties en weet hoe  je een organisatie versterkt door marktgerichte training. De markt trekt en Asali moet daarbij aanhaken. Financiële steun van Agriterra kan fungeren als hefboom om te sturen in de richting van bedrijfsmatiger werken. De mensen in het gebied zijn creatief en flexibel en ruiken onmiddellijk kansen op geld voor het dagelijks overleven. Zolang er “gemakkelijk projectgeld” is, kiest iedereen natuurlijk daarvoor. Maar als in de praktijk blijkt dat meer honing produceren ook meer geld kan opleveren, dan worden die kansen volgens mij snel verzilverd.”

Mathilde Maijer
Agriterra nieuwsredactie

Doel van de samenwerking is te komen tot een vernieuwende benadering van informatieverschaffing over landbouw. Het moet een stimulans geven aan journalisten om meer te schrijven over voedselproductie en landbouwactiviteiten. Ook worden er trainingen georganiseerd om journalisten en communicatiemensen bij te spijkeren over wat er speelt in de landbouwsector.

Javier Valda, directeur van CIOEC, sprak de hoop uit dat hierdoor het werk van kleinschalige boeren en agrarische bedrijvigheid meer bekendheid krijgen. Het gaat bij agrarische bedrijvigheid niet alleen om voedselproductie, maar ook om het maken van cultureel handwerk en agro-toerisme. De bedoeling is dat de regering, instellingen en de gehele bevolking meer inzicht krijgt in het werk van kleinschalige boeren en het belang hiervan.

De eerste activiteit die voortkomt uit de samenwerking is de wedstrijd over landbouwproductieve journalistiek. Boliviaanse journalisten van radio, tv en kranten kunnen er aan mee doen. De inzendingen moeten gaan over inheemse plattelandsfamilies die zich bezig houden met landbouw, veeteelt, bosbouw, de verwerking van landbouwproducten, cultureel handwerk of agro-toerisme.

De secretaris van de persfederatie, Boris Quisberth Luna, is zeer voldaan met de samenwerking met de organisatie van kleine agrarische producenten. De prijsuitreiking van de wedstrijd vindt plaats op 10 mei, op de dag van de journalist in Bolivia, in de erezaal van de federatie.

Van de coöperatie zijn 28 mannen en 5 vrouwen lid. Samen hebben ze 58 ton maïs geproduceerd, Ziba levert 2 ton aan voor de collectieve verkoop.
Iedereen heeft een taak en verantwoordelijkheid in hun boerenbedrijf. Als bijvoorbeeld een man afwezig is, zet de vrouw zet het bedrijf voort. Een van Ziba's vrouwen is ook lid van de coöperatie. Tijdens één van de trainingen heeft Ziba geleerd hoe hij bedrijfsplannen moeten maken. Deze kennis deelt hij vervolgens  met zijn familie en ieder krijgt een taak toebedeeld. Over het algemeen zijn de vrouwen verantwoordelijk voor het beheer van de goederen.

Ook hebben Ziba en anderen trainingen gehad in hoe met krediet om te gaan en wat daar allemaal bij komt kijken. Ziba heeft 4.000.000 CFA (1000 CFA = € 1,52) aan krediet voor kunstmest ontvangen. De contributie of participatie-inleg bedraagt 25.000 CFA. Dat bedrag kan niet iedereen ophoesten. Ziba heeft 30.000 kilo maïs in 300 zakken opgeslagen dat als onderpand voor het krediet dient. Ze hebben onvoldoende opslagcapaciteit waardoor hij nu gedwongen is voorraad in zijn woning op te slaan. Hierdoor kunnen ze niet meer krediet krijgen. Dit is de eerste keer dat ze dit doen.

De boerinnen van de coöperatie hebben zich er hard voor gemaakt om een eigen Karité-boomgaard te beheren en te mogen beplukken en op 8 maart (internationale vrouwendag) hebben ze 94 hectare toegewezen gekregen door gezagsdragers. Verder hebben de vrouwen deelgenomen aan een pindaproject voor het verbeteren van de kwaliteit van hun pindaproductie en het voorkomen van bepaalde ziektes. In het bestuur van de organisatie zitten geen vrouwen. De leden komen geregeld bijeen om ideeën en ervaringen uit te wisselen. Een bijeffect van de trainingen is dat er minder conflicten binnen het gezin zijn, omdat alles nu beter georganiseerd is en de verantwoordelijkheden worden verdeeld. Er wordt rekening gehouden met de belangen van iedereen. Ze houden de bedrijfsgegevens bij en aan het eind van het jaar wordt geëvalueerd hoe de zaken verlopen zijn.

Door collectief hun producten te verkopen, hebben de boeren een sterkere onderhandelingspositie en kunnen ze een betere prijs bedingen. Dankzij de FNZ heeft er zelfs een uitwisseling met Malinese boeren plaatsgevonden, waar ze konden ervaren hoe zij boeren en handel drijven.

Enigszins opmerkelijk is dat de coöperatie uit slechts 33 leden, terwijl de leden veel voordeel behalen uit hun lidmaatschap. Ziba geeft aan dat meer mensen dat voordeel nu inzien en ook lid willen worden. Men wil nu ook een coöperatie oprichten voor de verwerking van producten die de vrouwen maken (pinda's, karitéboter). Potentiële leden moeten niet alleen genoeg geld hebben om de eigen bijdrage voor het lidmaatschap te kunnen betalen, ze moeten er ook wel bij passen: er moet hard gewerkt worden.

Voor Ziba betekent de coöperatie een verbetering in kwaliteit en kwantiteit van zijn productie. Ook heeft hij dankzij het krediet meer grond kunnen kopen. Hij hoopt dat deze vooruitgang doorzet, hij wil een nog grotere boer worden en wenst dat al zijn zeven kinderen naar school kunnen.

De coöperatie telt 32 vrouwelijke leden en is een van de zes coöperaties van de unie van Léo (FNZ). Vijf jaar geleden is de coöperatie opgericht en sinds 2 jaar staan ze officieel ingeschreven bij de overheid onder de coöperatieve wet. De leden hebben via de coöperatie geleerd hoe ze de yams kunnen verwerken tot onder andere meel en koekjes en hoe ze de kwaliteit van het meel kunnen verbeteren.

De groep begon met 20 vrouwen, ze verbouwden 300 knollen. Gezamenlijk hebben ze in totaal 200.000 CFA (1000 CFA = € 1,52) eigen geld ingelegd en 1.500.000 CFA aan krediet gekregen. Dit hebben ze gebruikt voor het verwerken en vermarkten van de knollen. Als de prijzen hoog zijn, doen de dames minder yam-koekjes in een zakje, zodat de prijs per zakje hetzelfde kan blijven. Ze verkopen de koekjes op de lokale markt, op het kantoor van de FNZ en tijdens bijeenkomsten van de coöperatie.

Het zijn voornamelijk de mannen die de yams verbouwen, de vrouwen kopen deze op en verwerken ze. De producenten (de mannen) onderhandelen met de vrouwen over de prijs van de yams, zelfs binnen het gezin gebeurt het veelal zo.

De leden van de coöperatie zijn erg ambitieus: ze hopen over 5 jaar een eigen gebouw te hebben, autonoom te werken en winst te maken dat ze weer in andere activiteiten kunnen stoppen. Ook vinden ze dat er meer vrouwen in het bestuur van de koepel FNZ moet komen.

Naast dat dit werk interessante nieuwe klanten oplevert, geeft het ook veel inzicht in de kansen en uitdagingen waar coöperatief Ethiopië mee worstelt. Kansen liggen in de verbetering van de vermarkting van de agrarische producten. Niet alleen de volumes kunnen omhoog, ook moeten de unies de aanvoersystemen van de gewassen optimaliseren. Aanvoer en aankoop van de gewassen gebeurt vaak op aan ad-hoc en ongestructureerde wijze. Tot slot, ook al is er vaak een markt aanwezig, kennis en kunde in de vermarkting en prijsvorming van producten is onder de maat.

Duidelijk is dat coöperaties balanceren tussen de grillen van de overheid en het vergroten van ondernemerschap. Van coöperatief bestuur tot prijsvorming, de invloed van de overheid is alom aanwezig. Dat vergt ook van Agriterra een andere werkwijze dan gebruikelijk. 

Een melige match
Eén van de coöperaties die doorgaat naar de volgende ronde is Raya Wakena, een unie van ruim 18.000 graanboeren. De hoofdmolenaar en een productontwikkelaar van Koopmans Meel vertrekken in mei naar Raya Wakena. Daar heeft men plannen om graan te verwerken tot meel. Om de juiste bedrijfsbeslissingen te maken, ondersteunen de experts van Koopmans Meel de coöperatieve unie met de haalbaarheids- en markt studie. Benieuwd naar de resultaten van dit bezoek? Hou dan onze site in de gaten.

Ghana is één van de vijftien landen die kunnen rekenen op bilaterale steun van de Nederlandse overheid. Agriterra, grotendeels gefinancierd door het ministerie van Buitenlandse Zaken, is nog niet actief in Ghana. Noud en Mariëlle bezochten daarom dit land en verkenden vooral de organisatiestructuren, de potenties voor de landbouw en wat Agriterra voor de sector kan betekenen. 

Volgens Noud is er in de basis een goede structuur, van boer tot boer is de organisatie goed. Maar om deze structuur uit te breiden naar de regio, of zelfs naar nationaal of internationaal niveau, dat is nog een hele klus. Noud: “Ook als je kijkt naar wat er wordt geproduceerd, denk ik dat de helft van de producten de consument niet haalt. Een deel gaat met de oogst verloren en een deel tijdens het transport naar de steden, zoals de hoofdstad Accra. En de tomaten die het dan halen tot Accra, die moeten het weer afleggen tegen de tomaten uit Burkina Faso”. Volgens Noud is het sowieso nodig om te werken aan kwaliteitsverbetering van de producten. De bezochte bedrijven waren erg kleinschalig en alles gebeurt nog met de hand.

Bij een bezoek aan de Nederlandse ambassade werd ook gesproken over de discussie die nu loopt over ontwikkelingssamenwerking en de focus op economische activiteiten daarbinnen. De tijd is wel gekomen om deze samenwerking in een nieuwe vorm te gieten, vindt Noud. Agriterra gaat nu bekijken hoe ze boerenorganisaties in Ghana kan ondersteunen.  

Wat Noud wel als opmerkelijk ervoer: zelfs tot in de verste uithoek is men, gewoon tijdens een vergadering, net als ‘bij ons’ in de weer met z’n mobiel. Deze toegankelijke vorm van communicatie in Ghana biedt mogelijkheden om zaken anders en sneller aan te pakken. 

Susan van der Riet
Agriterra nieuwsredactie

Nederland is wereldwijd vermaard om zijn koeien en kaas, maar daarnaast hebben de coöperaties in ons land ook een rijke geschiedenis voor wat betreft fusies. Samenwerking lijkt de Nederlandse boeren in de genen te zitten. De duizenden kleine zuivelcoöperaties van zo'n 100 jaar terug zijn na talloze fusietrajecten over de jaren inmiddels verworden tot de gigant FrieslandCampina. In gesprek met Jan Uijttewaal, vicevoorzitter van FrieslandCampina zullen zijn ervaringen met de fusie tussen Friesland Foods en Campina dan ook zeker ruim aan bod komen. Dat is kennis waar de Kenianen veel van hopen mee te krijgen want fusietrajecten tussen coöperaties zijn in hun land onbekend en voorbeelden van mislukte samenwerking (veelal in de vorm van joint ventures) zijn talrijk.

In gesprek met de voorzitter en bestuurder van zuivelfabriek Rouveen kwamen hun ervaringen met de fusie in 1987 tussen 'De Vlijt' en 'De Kleine Winst' uitgebreid ter sprake. "Het is belangrijk om als fusiepartners een gezamenlijk doel te formuleren en je leden goed bij het fusieproces betrokken houden",  zo adviseerde directeur Ben Wevers de gasten uit Kenia. Egbert Koersen, voorzitter van Raad van Commissarissen, sprak de hoop uit dat met deze fusie als eerste stap, de coöperatie op de lange termijn een grotere invloed krijgt op de prijsvorming van melk in Kenia. "Daar zullen de boeren in Kenia uiteindelijk de vruchten van plukken", aldus Koersen.

Chinese overheid
De aardappelteelt, als winterteelt, wordt in deze provincies nu een jaar of vier door de Chinese overheid gestimuleerd, om leegloop van het platteland te voorkomen. Het is een kleinschalige teelt, na de teelt van rijst. De boeren zijn welwillend, maar de praktische kennis ontbreekt. Joris van Waes kon daarom veel resultaat bereiken met praktische tips: "Een stokje zetten bij gezonde planten, zodat je die bij het rooien selecteert als pootgoed, in plaats van pootgoed sorteren uit een grote hoop aardappelen".

Betere instructie
Het uitgangsmateriaal voor de teelt vormt een groot probleem, waar veel aandacht aan moet worden besteed. Er heerst een bacterieprobleem dat moeilijk beheersbaar is. Die enkele rassen die ze gebruiken, lopen gevaar. "De boeren moet goed geïnstrueerd worden hoe ze om moeten gaan met bijvoorbeeld irrigatie, ziektes en bestrijdingsmiddelen", aldus Joris. "De kennis ontbreekt eenvoudigweg, niet de wil om te leren."

Opslag en transport
"Tijdens het rooien worden de aardappelen al flink beschadigd. En aardappelen worden opgeslagen op een betonnen vloer. Ik adviseerde er een laagje vlaslemen of rijstestro onder te leggen, als absorptiemateriaal" zegt Joris. Logistiek gezien zijn er geen problemen. De aardappelen komen binnen drie à vier dagen aan op de eindbestemming. Helaas gaan ze tijdens het transport niet zachtzinnig met de aardappelen om. "Dit hebben we gezien bij het lossen op de chipsfabriek. De wijze van laden en lossen is nog een verbeterpunt", aldus Joris.

Vervolg
In november worden er proefvelden aangelegd.  Het is dan pootseizoen en de oude en nieuwe pootmethodes worden met elkaar vergeleken. Ook kan  het pootgoed kritisch worden bekeken.  Joris adviseert de boeren om hun werkzaamheden te noteren, zodat ze inzichtelijk krijgen waar de knelpunten zitten. Het is dan eenvoudiger om in een later stadium met oplossingen te komen voor de ontstane problemen.

Nederlandse expertise
Joris is enthousiast over zijn eerste adviesreis voor Agriterra en is van mening dat er in China nog veel goede resultaten behaald kunnen worden. Agriterra kan daar een grote rol in spelen, door Nederlandse deskundigen hun kennis met de lokale collega's te laten delen. Het belangrijkste doel is dat de boeren de juiste technieken en rassenkennis onder de knie krijgen. "Door Nederlandse expertise te gebruiken, kun je daar een positieve bijdrage aan leveren". Voor de gewenste biologische teelt van aardappelen is het naar Joris' mening nog te vroeg: "De markt is er wel, maar de kennis is nog onvoldoende".

Sieta Nagtegaal
Agriterra nieuwsredactie