आँगन

सत्तालिप्साको मानसिक आधार

2010-07-27T07:23:00.001+09:00

तपाईँहरुलाई थाहै छ, संविधानसभा यतिखेर प्रधानमन्त्री चुन्न नसकेर अलमलिएको छ। संविधानसभाको यो अलमलले पूरै देशलाई प्रभावित पारेको छ। आफ्ना तुच्छ ब्यक्तिगत अहं र दलीय स्वार्थमा अल्झेर नेता र दलहरु संविधान निर्माणको प्रमुख कामलाई बिर्सिरहेका छन्।

सहमतीय सरकार बनेन भने संविधान नबन्ने निश्चित छ, कथंकदाचित बनिहाल्यो भनेपनि क्षणिक र कामचलाऊ बन्नेछ। त्यस्तो संविधानले अहिलेका जल्दाबल्दा मुद्दाहरुलाई बिल्कुलै समाधान नगर्ने मात्र होईन, अरु नयाँ समस्याहरु पनि उब्जाउनेछ।

सहमतीय प्रधानमन्त्रीको रुपमा सबैलाई स्विकार्य ब्यक्ति पाउन गाह्रो छ। अहिलेको अवश्थामा अलिक बढी संभावना भएका नेता बाबुराम भट्टराईमात्रै हुन्। माओवादीले उनलाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारको रुपमा उभ्याएको भए शायद देश यो अनिर्णयको बन्दी बनीरहनुपर्ने थिएन। तर माओवादीले फेरि प्रचण्डलाईनै उम्मेदवार बनायो।

नेपाल फर्केपछिका यी दश दिनमा मैले नेपाली समाजको वर्तमान मनोदशालाई केहि पढ्ने कोशिश गरेको छु। मैले के भेटें भने मानिसमा माओवादीप्रति र विशेष गरी यसका अध्यक्ष प्रचण्डप्रतिको बिश्वास तिब्र रुपमा घटिरहेको छ र उनीहरु कांग्रेस र एमालेभन्दा अलिकति पनि फरक नभएको धारणाले जरो गाड्दैछ। जमघट र कुराकानीहरुमा प्रचण्डप्रतिको अविश्वास भेटिन्छ जताततै। प्रचण्डले एउटा मौका पाईसकेका र उनको कार्यक्षमता र शैली देखिईसकेकोले फेरि उनलाईनै प्रधानमन्त्री बनाऊँदा उस्तै स्थिति दहोरिने चिन्ता छ सबैमा। यसैले अब पालो बाबुरामको हो भन्ने एउटा बलियो जनमत बनिसकेको छ नेपालमा। बाबुराम प्रधानमन्त्री होलान्-नहोलान् र भएभने पनि उनी सबैले आशा गरे अनुसारका 'सबैका' प्रधानमन्त्री बन्लान्-नबन्लान् त्यो कुरो भविष्यको गर्भमा छ तर जनताले उनीमाथि धेरै ठूलो भरोसा राखेका छन्। नीजि र दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर काम गर्न सके भने आफूलाई 'नेता' हरुको भिडबाट माथि उठाएर 'राजनेता' बनाउने मौका दिँदैछन् जनता। जनमतको पृष्ठभूमि यस्तो हुँदा-हुँदै र कांग्रेस-एमालेले पनि स्विकार्ने संभावना पनि धेरै हुँदा-हुँदैपनि यो वा त्यो बहाना बनाएर उनलाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारको रुपमा नउभ्याउनु माओवादीको गल्ती र कमजोरी दुबै हो। प्रचण्ड आफैं उम्मेदवार हुनुमा उनको सत्तालोलुपता सबैभन्दा ठूलो कारण हो।

यतिखेर प्रचण्डले देखाएको ब्यबहार विगतमा गिरिजाले देखाउने ब्यबहारभन्दा कत्ति पनि फरक छैन। गिरिजामा चरम सत्तालिप्सा थियो र उनी दल र सरकार दुबैको नेतृत्वमा आफूबाहेक अरुलाई कल्पना गर्न सक्दैनथे। प्रचण्ड अहिले त्यहि ब्यबहार देखाईरहेछन् र यो र त्यो बहाना बनाएर बाबुरामलाई छिर्के हानिरहेछन्। सरकार र दलको सम्बन्धालाई स्पष्ट रुपमा परिभाषित गर्ने हो भने फरक-फरक ब्यक्तिले यी दुईको नेतृत्व गर्दा सरकार र दल दुबैको संचालन झन् राम्रो हुन्छ। अर्कोतिर, प्रचण्डले अहिले कुर्सीलिप्सा नदेखाएको भए उनको राजनीतिक उचाई बढ्ने थियो, उनी फेरि लोकप्रिय हुनसक्थे र सत्ताबाहिरै बसेर पनि देशको राजनीतिलाई डो-याउन सक्थे।

मैले कतै पढेको थिएँ (लाओ-च वा च्वाङ् च को भनाई हुनुपर्छ यो) , "A good ruler rules without ruling." (असल शाशक शाशन नगरी शाशन गर्छ।) । चरम विरोधाभाषी लाग्ने यो भनाई एउटा गहन सत्य हो। एउटा असल शाशक त्यहि हो जो आफ्नो नैतिक बलको भरमा शाशन गर्न सक्छ। उसको उपस्थितिमात्रै पनि काफी हुनसक्छ। एउटा राजनेता त्यहि हो, जो सत्तामा भए पनि नभए पनि, आफ्नो वैचारिक क्षमता र नैतिक बलको आधारमा देशको राजनीतिलाई प्रभावित बनाउन सक्छ।

बाबुरामलाई राजनेता 'घोषणा' गर्न खोजेको होईन मैले, उनले देशका लागि धेरै काम गर्न बाँकीनै छ त्यसका लागि तर एउटा सामान्य तुलनामा पनि उनी प्रचण्डभन्दा प्रभावशाली लाग्छन्। सरकार त के दलमै नबसे पनि देशको राजनीतिमा तरंग ल्याउन सक्ने चिन्तन र वैचारिक/बौद्धिक क्षमता छ उनीसंग। यसैले होला उनीमा कुर्सीलिप्सा केहि कम छ र उनी ढुक्क देखिन्छन्। अर्कोतिर प्रचण्डको स्थिति ठिक उल्टो छ, अहिलेसम्म उनले कुनै स्पष्ट चिन्तन र वैचारिक क्षमता देखाउन सकेका छैनन्। उग्र कुरा गरेर कार्यकर्तालाई सन्काउन र नेतृत्व तहका आफ्ना प्रतिस्पर्धीहरुको अन्तरविरोधमा खेल्न उनी सिपालु छन् तर त्यतिकै भरमा सधैं राजनीति चल्दैन। वैचारिक क्षमता नभएको नेता पदबाट हट्नासाथ उसको प्रभाव शून्य हुनपुग्छ। हिजो नेपालको राजनीतिमा जति ढलीमली गरेपनि आज गिरिजा झण्डै गुमनाम भईसके, त्यहि स्थिति प्रचण्डको पनि हुनसक्छ। यहि डरले उनलाई आफैं प्रमको कुर्सी ताकिरहने र अरुलाई मौका नदिने बनाएको हुनसक्छ।

माओवादी विना महाधिवेशन दुई दशक चल्नु र नेतृत्व परीवर्तनको कुनै हावा नचल्नुको मानसिक/वैचारिक आधार पनि यहि हुनसक्छ।

सायोनारा जापान!---- अब नेपालबाट

2010-07-22T19:59:00.001+09:00

नेपाल फर्केपछि पहिलो पटक लेख्दै छु यो ब्लगमा। यति लामो समयसम्म केहि लेख्न नसकेकोमा क्षमाप्रार्थी छु।

जोन लेननको एउटा प्रसिद्ध गीत छ Beautiful Boy (Darling Son) भन्ने। त्यो गीतको एउटा हरफ यस्तो छ; Life is what happens to you while you are busy making another plans (तिमी अरुनै योजना बनाउदै ब्यस्त भएको बेला तिमीमाथि जे आइपर्छ, त्यहिनै जिन्दगी हो) ।

त्यस्तै-त्यस्तै भएको छ मलाई र मेरो ब्लगलाई। जुलाई महिनाको १४ मा जापान छोडेको थिएँ मैले। जुलाईका ती १४ दिनमा धेरै लेख्ने योजना बनाएको थिएँ। जापान बसाईको अनुभवलाई समग्र रुपमा ३-४ पोस्टमा उतार्ने विचार थियो। तर ती दिनहरु तयारी, बिदाई कार्यक्रमहरु र भेटघाटमै बिते र त्यो योजना थाती रह्यो अब। भविष्यमा प्रसङ्ग मिल्दा लेख्नुबाहेक अरु उपाय छैन। १४ को साँझबाट १६ को बिहानी सम्म सिंगापुरमा थियौं हामी, साथी भुवन भट्टजी र भाउज्युको पाहुना बनेर। १५ को दिनभरी त्यहाँको पर्यटकीय स्थल सेंतोसा टापु घुमियो। त्यो अनुभवलाई नेपाल आइपुग्नासाथ ब्लगमा उतार्ने विचार पनि थियो।

घरमा बा (पिताजी) सिकिस्त बिरामी हुनुहुन्छ। बाको अबश्थाको बारेमा भाईहरुबाट खबर पाएकै थिएँ तर स्थिति मैले अनुमान गरेभन्दा धेरै गम्भिर थियो। यसैले परिवारका अरु सदस्यजस्तै म पनि बाको हेरचाहमा ब्यस्त भएँ। बा अहिलेपनि अस्पतालमै हुनुहुन्छ।

यतिखेर भने म नेपालको आफ्नो पुरानो पेशागत जीवनलाई फेरि निरन्तरता दिने ब्यबश्था मिलाउन तीन दिनका लागि पोखरामा छु

सायोनारा जापान!

जिन्दगीको अर्को चरण अब नेपालबाट हाँक्दै छु।

समय मिलाएर ब्लगलाई निरन्तरता दिनेनै छु।

आफ्नै "गुँड" तिर

2010-07-14T00:27:00.007+09:00

केहि समय पहिले "गुँड" को बारेमा लेखेको थिए।

अहिले पनि "गुँड" सर्ने मेसोमै छु।

यसपाली "गुँड" एउटा हाँगाबाट अर्को हाँगा वा एउटा रुखबाट अर्को रुख नभएर एउटा जंगलबाट अर्को जंगलतिर सार्दाको अनुभूति भैरहेछ। अब "गुँड" आफ्नै जंगलतिर, नेपालतिर सर्दैछ।

नेपाल फर्किने तयारीमा ब्यस्त र थकित भएकोले ब्लगमा नया केहि लेख्ने समय निकाल्न सकेको छैन, क्षमा प्रार्थी छु।

अब केहि समयपछिनै नेपालबाटै भलाकुसारी गर्ने वाचाका साथ आज बिदा हुन चाहन्छु।

यहाँहरु सबैको जय होस्।

विश्वकपमा ब्यस्त:)

2010-07-07T06:44:00.002+09:00

जिन्दगीको नीजि दौडधूप र फुटबलको विश्वकप मिसियो भने के हुन्छ? धेरै थोक हुन्छ। हुँदा-हुँदा ब्लगमा लेख्न समेत ढिला हुँदो रहेछ:)

सधैंजस्तो यसपालिको वर्ल्डकप पनि लागेको छ बेस्सरी, लागिराख्या' छ। निद्रा मारिएको छ एक महिना यता र जीऊ खुब बिगारिएको छ। दक्षिण अफ्रिका र जापानको समयको फरकले गर्दा सबै खेल हुँदा यता रात परीसकेको हुन्छ। लिग चरणका केहि खेल साँझको ८ बजेबाट हेर्ने मौका मिलेको थियो। त्यसपछि रातको ११ बजे शुरु हुने खेलहरु पनि हेर्न त्यति अप्ठेरो लाग्दैन तर बिहान ३ बजेबाट शुरु हुने हेर्नचाहिँ साह्रै गाह्रो हुँदो रहेछ। लिग चरणका त्यो समयका खेलहरु थोरै हेरियो, 'चुनिएका' मात्रै। कुनै टिम विशेषसंग खासै लगाव नभएपनि फुटबलमा बलिया मानिएका देशहरुको खेल छानेर हेरियो। तर खेल भनेको खेल हो, आफूले चुनेको खेल 'झुर' भैदिने र नचुनेको खेल 'रमाईलो' भईदिने हुन्छ धेरैजसो। नपत्याईएका टिमहरुले अप्रत्याशित राम्रो खेल्दिन्छन्, 'बादशाह' मानिएकाहरु लज्जास्पद हार बोकेर फर्किन्छन्; ब्राजिल, अर्जेण्टिना, इङ्ग्ल्याण्ड, फ्रान्स, इटाली आदिजस्तै।

सेमिफाईनलबाट त सबै राति ३ बजेपछिका छन्, तर यिनलाई भने छोडिन्न:)

फुटबल र फेसबुकको 'फ्युजन' गरेर चाहिँ खुब रमाईलो भएको छ। प्राय: कोठामा एक्लै बसेर फुटबल हेरेपनि फेसबुकका माध्यमबाट नेपाली फुटबलप्रेमीहरुको भिडमै बसिएको भान भईरहेको छ। अनि लेख्न पनि फेसबुकमा त लेखिएको छ, हल्काफुल्का गफै भएपनि:))

तलको यो 'मुक्तक' फुटबल हेर्दाहेर्दै फुरेको।

'फुटबल'

खेल नहेरे जगतै खल्लो
साथीभाइका गफमा आफू झल्लो
निद्रा मारी-ज्यान बिगारी पनि हेर्नुपर्ने
हे भगवान किन बनायौ यस्तो डल्लो!

आशा छ, तपाईँ पनि फुटबलको आनन्द लिईरहनुभएको होला, भ्याएसम्म।

अघि भर्खर सकिएको हल्याण्ड र उरुग्वेको सेमिफाईनल खेल पछि फेसबुकमा यस्तो 'स्टाटस' लेखेर बिदा भईयो;

सुन्तला रंगको लुगा किन्नुपर्ला जस्तो छ। सुन्तला रंग लगाउनेको फलिफाप हुने छाँट छ यो पालि:)

फेसबुकमा यो लेख्दा-लेख्दै एउटा जोक सम्झिएँ। त्यो जोकचाहिँ यतामात्रै राख्दैछु।

एउटा मान्छे लुगा पसलमा पसेर पसलेसंग भनेछ; "साहुजी, सुन्तला रंगको भेष्टहरु निकाल्नुस् त हेरौं।"। पसलेले धेरैबेर खोजेपछि चार-पाँचवटा हरिया भेष्टहरु निकालेर भनेछ; "ल हेर्नुस् सुन्तला रंगका भेष्टहरु।"

"मैले सुन्तला रंग भनेको साहुजी, कहाँ हरियो निकालेको?", ग्राहक छक्क परेछ।

"यो पनि सुन्तला रंग त हो नि! यो काँचो सुन्तलाको रंग। पाकेको सुन्तला रंगको भेष्ट रहेनछ, काँचैको रंगले काम चलाउनुस्।", पसले पनि के कम:-)

सबैको जय होस्!

Image Source: Click Here

म

2010-07-01T13:06:00.001+09:00

[एउटा संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको जिन्दगीको यो क्षणमा धेरै पहिलाको अर्को संक्रमणकालको रचना राख्दैछु आज। जिन्दगीको त्यो कालखण्डको एउटा दस्तावेज।]

"म"

म थुप्रै सपनाहरुले किचिएको जीव

म महत्वाकांक्षाहरुले लतारिएको यात्री,

म रित्तै हात फर्केको लाहुरे

म फाईल बोकेर जुत्ता खियाउने योद्धा

म हरेक पटक थचारिइएको-

आफैं उठ्न खोज्ने मान्छे,

म यहाँ प्रमाणपत्रहरुको निर्जीव पोको

म परदेश पलायनको अर्को एउटा धोको।

(३ सेप्टेम्बर, १९९६, घर)

यो याम ढल्किँदैछ!

2010-06-25T18:24:00.005+09:00

Image Source: Click Here

"यो याम यसरी पिएर ढल्किँदैछ

यो रातलाई साथ लिएर ढल्किँदैछ

टुट्नुको के कुरा? पग्लिसकेपछि

पानीमाथि उभिएर ढल्किँदैछ

फूल र काँडाको खाता ~~पोल्नुअघि~~ मेट्नुअघि

जोड-घटाऊ एक जिएर ढल्किँदैछ

यो याम यसरी पिएर ढल्किँदैछ

यो रातलाई साथ लिएर ढल्किँदैछ"

[केहि दिन यता केहि शब्दहरु खेल्न थालेका थिए मनमा। त्यहि खेललाई एउटा आकार दिने कोशिश गरेको छु माथि। गजल लेखनमा आत्मविश्वास भएको मान्छे ठान्दिन म आफूलाई, तर खेल्ने क्रममा गजलकै अस्थिपञ्जर बोके मेरा भावनाले। मतला र दुई शेरमात्रै छन्। एक या दुई शेर थपौं कि जस्तो पनि लागेको थियो तर जुन सहजतापूर्वक यी फुरेका थिए, त्यति सजिलै अरु नफुर्ने देखिए। कनी-कनी केहि थपें भने तिनमा ज्यान बिल्कुलै नहुन सक्छ। त्यसैले यत्तिनै पस्किएँ। समय हुँदा यिनै शेरलाई अझ मिलाउने कोशिश भने गर्नेछु।

अनि एउटा निर्णय पनि गरें, अब म गजल पूरा गर्न भनेर कनी-कनी शेर बनाउने काम गर्न छोडिदिनेछु। सहजतासाथ जति फुर्छन्, त्यत्तिमै चित्त बुझाउनेछु।]

'खत्तम' खेल अफ दि सेञ्चुरी

2010-06-20T17:29:00.004+09:00

स्थान: नेपाल दंगशाला
समय: सधैं; हप्तामा आठै दिन, दिनमा पच्चीसै घण्टा
खेलाडीहरु: जबर्जण्ड, माकुने, झामचन्द्र, हुचीलदा, काबुराम, केपीगोली, कोहुन् वैद्य, झल्लु, बामहल्लु, लेऊबा, गच्छेजाल, लुजाता र अरु गरी चानचुन १००० जति।
कोच: नारत, छिन, चम्रिका, ब्युरोप आदि।
रेफ्री: नामवरण, अहिलेसम्मको प्रमुख कदम: एउटा कटवाल कार्ड। कटवाल कार्ड खानेले तिनलाई 'निदहरण' पनि भन्छन्:)
निरीह दर्शक: तीन करोड भन्दा बढी

खेलको स्थिति:

मैदानको आधा ब्यारेक र क्याण्टोनमेण्टले भरिएकोले खेल बाँकी आधा मैदानमा मात्रै जारी छ। हावा फुस्कन थालेको बल मैदानको मध्यभागमा फ्याँकिएको छ। गोलपोष्टमा माकुने र डिफेन्समा केपीगोली, झामचन्द्र र हुचीलदा छन्।

जबर्जण्ड: (जुँघा मिलाऊँदै) मलाई गोल गर्न देओ! मने निश्चित रुपमा पोष्ट खाली गर्देओ, एउटा क्रान्तिकारी गोल गर्ने ठहर छ मेरो।

कोहुन् वैद्य: हो, हो। पोष्ट खाली गर्दिनै पर्छ।

केपीगोली, झामचन्द्र र हुचीलदा (एकै स्वरमा): किन छोड्ने पोष्ट? बल चलाएर, छलाएर र शट हानेर गरे पो गोल। खाली पोष्टमा त जल्ले पनि गोल गर्छ नि! आफू गतिलो स्ट्राईकर हुन नसक्ने अनि हुन्छ----!

गोलपोष्टमा माकुने मुसुमुसु मुस्काऊँदै:)

जबर्जण्ड:मने निश्चित रुपमा त्यसो हो भने म यो बलै फोड्दिन्छु मने जनगोली हान्दिऊँ--?

कोहुन् वैद्य: हो, हो। बलै फोड्दिऊँ अब।

केपीगोली, झामचन्द्र र हुचीलदा (एकै स्वरमा): सके फोडे भो!

(एकछिन कानेखुशी चल्छ, अनि मुसुमुसु हाँस्दै।) अर्को गतिलो स्ट्राईकर आए त हामी छोड्ने विचार पनि गरौंला तर अहिले त---।

यो सुनेर काबुराम 'वार्म अप' शुरु गर्छन्।

काबुराम (वार्मअप गर्दै): कमरेडहरु, म स्ट्राईकर भएर हेर्नुप-यो एकबाजी। एउटा नाथे गोल त सजिलै छिराईदिन्छु।

अचानक हो-हल्ला शुरु हुन्छ। जबर्जण्ड र कोहुन् वैद्य मिलेर काबुरामलाई दुईतिरबाट छिर्के हान्छन् र लडाईदिन्छन्। उता लेऊबा किन हो अंकुशेले झामचन्द्रको खुट्टा तान्न थाल्छन्। एक हुल गाई पनि कता'ट ह्वार्र् मैदानमा छिर्छन्, कसैले 'गाई कार्यनीति-सत्ता रणनीति' को अभ्यास गरेको हुनसक्छ:)

उता झल्लु र हल्लु यहि मौकामा आत्मघाती पेनाल्टी हान्ने तयारीमा लाग्दैछन्। यो हुलमुलमा आफ्नो भागमा एउटा फ्रि-किक झर्ने र आफैंले 'गोल' हान्ने दाऊमा मुख मिठ्याऊँदै गच्छजाल 'कोच'संग छुट्टै टयुशन लिँदैछन्।

-----------

खेल जारी छ, तर यो खेल देशका लागि भारी छ!

-----------

यस्तो खेललाई रेड कार्ड!

Image Source: Click Here

केहि फुटबल जोकहरु

2010-06-15T23:13:00.002+09:00

यो फुटबलको महौलमा गम्भिर कुराले तपाईँको मुड नबिगारौं, आज यताउता भेटिएका फुटबलकै जोकले रमाईलो गरौं।
---------------------------------------------------------------------

Reasons to become a referee

You love football, but can't quite understand the rules

You have the strange desire to run aimlessly around in the wind, rain and snow

You love the sound of verbal abuse

You find it hard to make decisions and whenever you do your always wrong

---------------------------------------------------------

Q. Why doesn't Pakistan have an international football team?

A. Because each time they get a corner, they open a shop.

-----------------------------------------------------------

Definition of a good referee

1) Must be fair
2) Must be consistent
3) Must make correct judgements
4) Must be able to stay in control
5) Must award your team at least two penalties and give out two red cards to opposition players

------------------------------------------------

One Argentine and one Englishman were walking through a cemetery when they happened upon a tombstone that read:
"Here lies John Sweeney, an English footballer and a good man."
So, Argentine asked the Englishman: "When the hell did they start putting two people in one grave?"

------------------------------------------------------‍-

यो तलको चाहिँ शायद मैले पढेको पहिलो फुटबल जोक हुनुपर्छ, 'हमजाएगाको डायरी' को कुनै भागमा पढेको।

एकचोटि किराहरु र जनावरहरुको फूटबल म्याच भएछ ।

हाफ ट्याम हुँदासम्म जनावरहरुले ६ गोल गरेछन्, तर किराहरुले भने गोलै गर्न सकेनछन् ।

दोश्रो हाफमा किराहरुको कोचले सय खुट्टे अरिमुठे (MILLIPEDE) ल्याएछ । अरिमुठेले दनादन १२ गोल ठोकेछ, किराहरुले १२-६ मा खेल जितेछन् । खेल सकिएपछि पत्रकारहरुले किराको कोचलाई सोधे;

"कोचज्यू, यस्तो राम्रो खेल्ने अरिमुठेलाई पहिल्यैबाट किन नखेलाएको?"
"पहिल्यैबाट खेलाउने मन त मलाईपनि थियो भाई, तर के गर्ने, बिचरालाई सय वटा खुट्टामा बुट कस्नै हाफ टाइमसम्म लाग्यो ।"

------------------------------------------------------------------------------------

हस् त यहाँहरु सबैको जय होस्!

फुटबल 'कुम्भमेला'को याम

2010-06-10T11:41:00.002+09:00

फूटबलको चारवर्षे 'कुम्भमेला' को अर्को संस्करण विश्वकप-२०१० फूटबलप्रेमीहरुको दैलैमा आईपुगिसकेको छ। आफूलाई यो एकमहिने 'पागलपन'को ठूलै 'शिकार' बनाउने निश्चय गरेको छु मैले पनि:) मलाई थाहा छ तपाईँले पनि त्यस्तै निश्चय गरिसक्नुभएको छ, अब तपाईँ फूटबलै नभएको अर्कै ग्रहबाट भर्खर आउनुभएको हो भने चाहिँ तपाईँको ठेक्का लिन सक्दिन, हे हे हे।

यो मेलामा भाग लिन नपाउने देशहरु थुप्रै छन्। हामी पनि त्यस्तै एउटा देशका अभागी हौं। हाम्रो देशले खेल्नसक्ने दिन चाँडै आउला जस्तो छैन, कुरुप राजनीतिक खेलको सेपमा परेर अरु सबै क्षेत्रजस्तै खेलकूद पनि टाक्सिएको छ। यति हुँदा-हुँदै पनि विशुद्ध फूटबलको 'मजा' लिनैपर्छ।

खेलकूद आफैंमा एउटा सुन्दर चिज हो, स्वस्थ जीवनको आवश्यकता हो, यसमा दुई मत छैन। खेलकूदका बिभिन्न विधाहरुमध्येको 'बादशाह' भने फूटबलनै हो भन्ने कुरामा कसैको विमति छैन होला। विमति हुनेले पनि यो विश्वकपको याममा त्यस्तो कुरा गरेर 'शत्रु बढाउने, मित्र घटाउने' काम नगर्नुहोला; विश्वकप-२०१० ले सृजना गरेको गर्मी नसकिऊञ्जेल, मने २०११ को फेब्रुअरीसम्म चूप लागेरै बस्नुहोला:))

अँ, कुरो 'महाबादशाह', 'महासम्राट' फुटबलको हुँदै थियो। फूटबल एउटा समग्र र सम्पूर्ण (perfect) विधा लाग्छ मलाई खेलकूदको। फूटबलमा शारीरिक क्षमताको जति आवश्यकता पर्छ, उत्तिकै आवश्यकता मानसिक क्षमताको पनि पर्छ। फूटबलमा एउटा खेलाडीको ब्यक्तिगत क्षमता जसरी स्पष्ट देखिन्छ, उसैगरी एउटा समूहको रुपमा मानवजातिले गर्नसक्ने समन्वय र समझदारी पनि उत्तिकै झल्किन्छ। यसैले मलाई त फूटबल खेल एउटा उच्चस्तरको कला लाग्छ।

फूटबल भनेपनि बल भनेपनि यो मोरोलाई चिनेको भने सानैबाट हो, भलै मोजामा पराल, कपडाका टुक्रा कोचेर बनेको होस् वा ज्यान लिन नपाउँदै झरेको भोगटे होस्। गाऊँका चउरमा फूटबल खुब खेलिन्थे त्यो ताका, तर लिखुरे र डरपोक भएकाले खासै मौका पाईन्थेन आफूले। पछि बिस्तारै फूटबल खेल्ने सपना देख्न छोडियो र हेर्ने मात्र भईयो। मेरो अनुभव पूरै सत्य नहुनसक्छ तर मलाई के लाग्छ भने पञ्चायत कालमा फूटबल खेलहरु (र समग्र खेलकूद गतिबिधि) अहिलेभन्दा धेरै हुन्थे। टिभी मान्छेको कल्पनामा पनि पसिसकेको थिएन त्यसताका, रेडियोको 'प्रत्यक्ष प्रसारण' खुब सुनिन्थ्यो। श्रीराम रञ्जितकार, वाइ. बी. घले, रुपकराज शर्मा जस्ता त्यो बेलाका नेपाली फूटबल सिताराहरुको नाम सुन्दा पनि गज्जबको तरंग मनमा दौडिने बाल्यकाल थियो त्यो।

विश्वकपको बारेमा मैले सबैभन्दा पहिला कहिले थाहा पाएँ, याद छैन तर १९८६ को विश्वकपपछि म्याराडोनाको बारेमा लेखिएको एउटा लेख पढेको याद छ, गोरखापत्रमा हो कि मधुपर्कमा हो (साहित्यिक पत्रिका भएपनि त्यो ताका मधुपर्कको अन्तिम पृष्ठहरुतिर कतै खेलकूदसम्बन्धी छोटा चर्चा हुनेगर्थे)। त्यो लेखको अन्त्यमा पेले र म्याराडोनालाई दाँजेर यस्तो निष्कर्ष दिईएको छ; "फूटबल जगतमा पेले एक कोशेढुंगा हुन् भने म्याराडोना त्यो कोशेढुंगालाई नाघ्न खोज्ने 'डार्क हर्स'"।

विश्वकपका खेलहरु हेर्ने सौभाग्य भने १९९० बाट मिल्यो। श्यामश्वेत टिभीहरु सामान्य हुन थालेका थिए गाऊँमा त्यो ताका। १९९० मा म्याराडोना विवादित हुन थालिसकेका थिए र उनमा पहिलाको जस्तो धार पनि बाँकी थिएन। च्याम्पियन अर्जेण्टिनालाई हराएर क्यामेरुन चर्चित बनेको थियो। अर्जेण्टिनाका क्यानिजिया खुब मन परेका थिए मलाई। अर्जेण्टिना र जर्मनी बीचको फाइनल भने निरस थियो, एउटा पेनाल्टी गोलले जर्मनीले जितेको थियो।

१९९४ मा नाईजेरियाले इटालीलाई झण्डै प्रि-क्वार्टरफाईनलबाटै घर फर्काईदिएको थियो, रोबर्टो बाज्जियोले खेलको नियमित समय सकिने बेलामा गरेको एउटा low angle shot गोलले समय थपेको थियो र थप समयमा पनि (जहाँसम्म लाग्छ) बाज्जियोलेनै अर्को गोल थपेका थिए। इटाली पछि फाईनलसम्म पगेर ब्राजिलसंग पेनाल्टी शूटआउटमा पराजित भयो। त्यो शूटआउटमा बाज्जियोले पनि मिस गरेका थिए।

१९९४ मा अर्का चर्चित खेलाडी बुल्गेरियाका स्टोईच्कोभ थिए। बुल्गेरियाली टिम त्यो बेला जर्मनीलाई क्वार्टरफाईनल (?) मा हराएर चर्चित भएको थियो। पछि मैले एउटा पत्रिकामा पढेको थिएँ, त्यो जितले बुल्गेरियामा यति गौरबवोधको सृजना ग-यो रे कि बुल्गेरियामा केहि समय चोरी र अपराधनै घट्यो रे। खेलका हिसाबले सबैभन्दा रोमाञ्चक चाहिँ ब्राजिल र हल्याण्डबीचको क्वार्टरफाईनल थियो जसमा ब्राजिल ३-२ ले विजयी भएको थियो।

१९९४ पछि विश्वकपको जादूमा परेर म पनि फुटबल खेल्न थालें। त्यसपछिका केहि वर्ष निकै खेलियो फूटबल।

१९९८ जिदान, रोनाल्डो आदिको समय थियो। इङ्ग्ल्याण्ड र अर्जेण्टिनाको खेलमा माइकल ओवेन उदाएका थिए, दुनियाँलाई प्रभावित पार्ने गरी। रेड कार्ड खाएर १० कि ९ जनामा सीमित भईसकेको इङ्ग्ल्याण्डले खेल जित्न भने जितेन तर एउटा स्मरणीय खेल थियो त्यो। २००२, २००६ मा ब्राजिलका रोनाल्डिन्होको जादू देखेपछि त मलाई रोनालडिन्होको बारेमा एउटा कवितानै लेखौं जस्तो लागेको थियो:) रोनाल्डिन्होले ड्रिबल गर्दै बल अगाडि बढाईरहेको देख्दा/सम्झिँदा जहिले पनि मलाई गड्गडाऊँदै अघि बढीरहेको एउटा पहाडी खोलाको याद आऊँछ। फूटबल एउटा कला, एउटा काब्य हो भन्ने कुराको प्रमाण यहि होला शायद:)

यसपालिका नायकहरु को हुने होलान्, रोमाञ्चक प्रतीक्षा छ यो। पहिला-पहिला लिग फूटबल खुब हेरिन्थ्यो र खेलाडीहरुको बारेमा धेरै थाहा हुन्थ्यो, अचेल हेर्ने मेसो मिल्दैन त्यसैले खासै थाहा छैन। कलात्मक ल्याटिन अमेरिकी फूटबल मन पर्ने त छँदैछ, मलाई इङ्ग्ल्याण्डको 'आक्रामक' शैलीको फूटबल पनि असाध्यै मन पर्छ।

अनि पक्ष कसको, कुन देशको लिने नि?

फूटबल भनेको "जल्ले गोल हान्यो, उसैले जान्यो-कप तान्यो!" भन्ने सिद्धान्तको खेल भएकाले म चाहिँ जित्नेकै पक्षमा हात धोएर लाग्ने भएँ:)) तपाईँ नि?

आधुनिक जापानको इतिहास

2010-06-04T00:04:00.005+09:00

यो मैले हालसालै भ्याएको किताबको शीर्षक, मेरो जागिरे दैनिक यात्राको अर्को बाली:)

केहि समय अघि मात्रै "जापान:प्राग्इतिहादेखि आधुनिक कालसम्म" नाम गरेको यस्तै विषयको किताबका बारेमा लेखेपनि फेरि उहि कुरा गर्न लागेकोमा माफी चाहन्छु।

अघिल्लो किताब भ्याएपछि मैले चेखोभका केहि कथाहरुको संग्रह A Woman's Kingdom and Other Stories शुरु गरेको थिएँ। त्यो आधी जति पढेपछि, राम्रो लाग्दा-लाग्दै पनि, साहित्यइतर विषयका केहि किताब पहिला पढ्ने विचारले त्यसलाई फिर्ता गरेर अरु किताब खोज्न थालें। खासमा म कुनै नयाँ शहर बसाऊने-योजना गर्ने वा कुनै पूरानो शहरको योजनाबद्ध पुनर्निर्माण गर्ने कुरासंग सम्बन्धित केहि पढ्न चाहन्थेँ। त्यो विषयको प्राविधिक पक्ष होईन, फरक क्षेत्रको विद्यार्थी भएकोले मैले त्यति बुझ्ने कुरो पनि भएन, म शहरको निर्माण-पुनर्निर्माणको दार्शनिक र सौन्दर्यशास्त्रीय धारणाहरु पढ्न चाहन्थें। त्यस्तो किताब भेटिएन, तर त्यहि क्रममा यसमा आँखा लाग्यो। यो जापानको १८६८ पछिको इतिहासमा केन्द्रित रहेछ।

जापानमा औपचारिक रुपमा शोगुनतन्त्र (र त्यससंगै सामन्तवादी सामजिक/आर्थिक/राजनीतिक प्रणाली) समाप्त भएको सन् १८६८ को वर्षबाट यताको समयलाई जापानको आधुनिक काल मानिन्छ। यो पुस्तकमा सन् १८५० पछिको कालखण्डलाई बिस्तृत रुपमा केलाईएको छ, साथमा त्यो भन्दा पहिलाको समग्र जापानी इतिहासलाई पनि पुस्तकको प्रारम्भिक अंशमा संक्षिप्त तर सारपूर्ण रुपमा चर्चा गरिएको छ।

अहिले फेरि एकचोटि जापानको इतिहासको बारेमा लेख्ने विचार होईन मेरो, यो किताब पनि मन परेकोले थोरै चर्चा गर्ने जमर्कोमात्रै हो। जापानको बारेमा रुचि भएका र किताब खोजिरहेका साथीहरुलाई एउटा सन्दर्भ-सामाग्री होला यो भन्ने आशा छ मेरो। फेरि आफूले पढेको किताबको अभिलेख ब्लगमा राख्नुपनि राम्रै काम हो।

इतिहासकार Richard Storry ज्यूको प्राज्ञिक जीवन जापानमै शुरु भएको र धेरै जापानमै बितेको रहेछ। यसैलेनै होला, उहाँको लेखनमा प्रष्ट आत्मविश्वाश झल्किन्छ। वर्णित ऐतिहासिक घटनाक्रमहरु अघिल्लोमा जस्तै छन्, दुबै किताबको शैली पनि उस्तै लाग्यो मलाई। तर "आधुनिक जापानको इतिहास" मा घटनाक्रमहरुलाई, समय लिएर मीहिन रुपमा केलाईएको छ। जापानी समाजका परीवर्तन, राजनीतिक उथलपुथल र संकटहरुलाई आफ्नै आँखा अगाडि देखिरहेझैं लाग्ने गरी पेश गरिएको छ। बिभिन्न कालखण्डका प्रभावशाली ब्यक्तिहरुका स्वभावका सकारात्मक-नकारात्मक पक्षहरुको पनि ब्यापक चिरफार गरिएको छ।

किताब सन् १९६० ताकाको एउटा काल्पनिक जापानी परिवारको बेलुकीको खानापछिको दृश्यबाट शुरु हुन्छ। परिवारमा हजुरआमा, आमा, बाऊ, छोरा र छोरी छन् र तिनको मानसिकतामा देखिने भिन्नताको चर्चा गरिएको छ। दोश्रो विश्वयुद्ध र अझ पहिलो विश्वयुद्धभन्दा पनि पहिलाको जापान सम्झेर बस्ने हजुरआमा, दोश्रो विश्वयुद्धको विभिषिकापछि जापान बनाएको मेहेनती कर्मवीर बाऊ, सामजिक-राजनीतिक रुपमा आफ्नो लोग्नेभन्दा धेरै उदार आमा, मार्क्सवादी चिन्तनको प्रभाव परेको छोरो र पप-संस्कृतिमा रमाएकी छोरी- यिनीहरु बीचको वैचारिक द्वन्द्वलाई तत्कालीन जापानी समाजको प्रतिविम्बको रुपमा देखाईएको छ र त्यसको पृष्ठभूमिका रुपमा जापानी इतिहासको अध्ययन गरिएको छ। किताबको पहिलो संस्करण १९६० मा निक्लेकाले बढी चर्चा त्यतिबेलासम्मकै छ, तर पछिका संस्करणहरुमा संक्षिप्तनै भएपनि त्यसपछिका घटनाक्रमहरुलाई पनि समेटिएको छ। मेरो हातमा परेको सन् १९८२ को पाचौँ संस्करण हो।

किताबभित्रैबाट केहि झलकहरु अब।

१) पृष्ठ ३१ मा, जापान र जापानीहरुको मूल चरित्रलाई परिभाषित गर्ने क्रममा Storry ज्यू लेख्नुहुन्छ;

"---we can perceive that characteristics of the Japanese that has been active whenever they have been brought into contact with a civilization differing from their own; namely a quite indefatigable curiosity, a passion to learn, and an aptitude for choosing, borrowing, adapting, and 'japanizing' foreign ideas and techniques." जापानको विशेषता र जापानको आधुनिक सफलताको रहस्य पनि यहि हो।

२) माथि १ मा उल्लेख गरिएको अवधारणाकै आधारमा उन्नाईसौं शताब्दीको चीनसंग तत्कालीन जापानको तुलना गरिएको छ एक ठाऊँमा। चीन सजिलै पश्चिमीहरुको दबदबामुनि पुग्यो, जापान भने १८६८ पछिको दुई दशकमै पश्चिमी शक्तिहरुलाई चुनौती दिनसक्ने भयो, जापानीहरुको अरुबाट निरन्तर सिक्ने र अरुभन्दा दक्ष भएर निक्लने तत्परतालाईनै यो भिन्नताको कारण भनिएको छ।

"---The nervous, hearty gathering of foreigners who formed the merchant community of Yokohama, and later Kobe, was watched and studied by the Japanese with eyes that might be hostile or envious or admiring, but which were invariably alive with curiosity. Form among the Japanese there has never been the disdainful indifference that has often characterized the Chinese attitude towards foreigners. The Japanese have never been too proud to learn."

३) आधुनिक जापानको सबैभन्दा ठूलो गल्ती दोश्रो विश्वयुद्धमा होमिनुलाई देखाईएको छ। यसको कारणको रुपमा १९२० तिरबाट शुरु भएको जापानी समाजको सैनिकीकरण र राजनीतिमा सेनाको चरम हस्तक्षेपलाई लिईएको छ। १९३० को दशकको मध्यदेखि जापानले दोश्रो विश्वयुद्धमा आत्समर्पण गरुञ्जेलसम्म जापानमा वास्तवमा सैनिक-शाशन थियो। जापानी नश्लवाद र सम्राटको नाममा सैन्य-नेतृत्वले देश चलाएको थियो।

"The Pacific War" शीर्षकको अन्त्यमा Storry ज्यू लेख्नुहुन्छ;

"So ended a war of peculiar savagery. Japan would never have entered it had the armed forces kept out of politics, or, failing this, if the army had been content to allow the Foreign Ministry - its quality was impressive - unimpeded control of the handling of Japan's relations with China and the west during the 1930s. ------ Thoughtful, imaginative, politically gifted, and sophisticated officers were overshadowed, therefore, by narrow-minded bigots, prisoners of their own neo-samurai mntality. These men, it must be said, brought the good name of Japan into disrepute throughout Asia; and they very nearly destroyed for ever the monarchy and the state they were pledged to serve."

४) लडाईँमा निरन्तर हार बेहोरिसक्दा र जनताको जीवन असहनीय कष्टकर भईसक्दा पनि सैन्य-नेतृत्व आत्समर्पण नगर्ने मनस्थितिमा थियो। उनीहरु, अमेरिकीहरु जापानी भूमिभित्रै पसेपछि पनि लडिरहने मनस्थितिमा थिए। १९४५, अगष्ट ६ मा अमेरिकाले हिरोशिमामा अणुबम खसालिसकेपछि पनि लडाईँको बारेमा जापानको तत्कालीन सैन्य-नेतृत्वले देखाएको अन्यमनस्कता र जापानी जनताको कष्टप्रतिको संवेदनहीनता देख्दा छक्क पर्छ जो कोहि पनि। अगष्ट ९ मा नागासाकीमा अर्को अणुबम खसिसकेपछि पनि लडाईँ जारी राख्ने मनस्थितिमा थियो सैन्य-नेतृत्व। तत्कालीन जापानी सम्राट हिरोहितोको हस्तक्षेपपछिमात्रै युद्धअन्त्य सम्भव भएको रहेछ। विनाशर्त आत्मसमर्पण गर्ने निर्णय १४ अगष्टको राति गरिएको रहेछ र निर्णयसंगै सम्राटले जापानी जनताको नाममा सन्देश रेकर्ड गराएका रहेछन्, भोलिपल्ट रेडियोमा बजाउनका लागि। रेकर्ड बजाईनुअगाडिका १२ घण्टामा सेनाभित्रको लडाईँ अन्त्य गर्न नचाहने एउटा सानो समूहले विद्रोहको असफल प्रयास समेत गरेको रहेछ। उक्त समूहले दरबार घेरेर उक्त रेकर्ड खोजेपनि भेट्न भने सकेनछ। त्यो समूह सम्राटले रेकर्ड गरेको सन्देश नष्ट गर्न र आवश्यक परे सम्राटका नाममा सम्राटलाईनै 'सिध्याएर' भएपनि युद्ध जारी राख्ने योजनामा रहेछ।

५) दोश्रो विश्वयुद्धमा पूरै जापान अमेरिकी बमवर्षाले ध्वस्त भएको थियो, तर एउटा प्रमुख शहर क्योटोलाई भने बमबारीले बिल्कुलै छोएको थिएन। छ वर्ष पहिला क्योटो घुम्न जाँदा हाम्रा निमन्त्रक जापानी बाट पहिलो पटक सुनेको थिएँ मैले यो कुरा। संयोग मात्रै होला भन्ने ठानियो त्यतिखेर र अरु कारण सोध्नेतिर लागिएन। मनको एउटा कुनामा भने क्योटोमा भएका धेरै बौद्ध-मन्दिरहरुको रहस्यमय 'आध्यात्मिक' प्रभाव पनि हुनसक्छ भन्ने विचारले घर बनाएको थियो त्यतिखेर। यो पुस्तकमा पनि त्यो प्रसंग छ। क्योटो जोगिनुमा बोष्टोन म्युजियमका क्युरेटरको हात रहेको मानिँदो रहेछ। त्यो प्रसंगका बारेमा किताबबाटै अलिकति लेखौं;

"----Forty percent of the built-up area of more than sixty cities and towns was destroyed----presented the spectacle of charred wood and ashes with scarcely a building standing. ----Among the largest cities only Kyoto was untouched-thanks, so it was said, to persistent representations in Washington by the Curator of the Boston Museum of Fine Arts."

विकिपेडियामा भने तत्कालीन अमेरिकी युद्ध मन्त्री (Secretary of War) Henry L. Stimson लाई दिईएको छ क्योटो जोगाउने श्रेय। दुबै सही पनि हुनसक्छ, बोष्टोन म्युजियमका क्युरेटरबाट क्योटोका बारेमा जानेका हुनसक्छन् ती युद्ध मन्त्रीले। जसका कारण यो निर्णय सम्भव भयो, ती धन्यबादका पात्र हुन्। क्योटो शहर सधैंभरिका लागि जोगाईराख्नुपर्ने, मानवजातिको अमूल्य सम्पदा हो।

६) र अन्त्यमा Storry ज्यूले जापानी चरित्रको बारेमा दिनुभएको संक्षिप्त तर सूक्ष्म र सटीक विश्लेषण;

"---For all their formalism they are an exceedingly competitive people. They make loyal friends, as staunch as any in the world, tireless rivals and determined enemies. With bouts of intense and, at times, quixotic sentimentality they combine an emotional realism that makes them resemble the French perhaps more than any other European race; and indeed France has long enjoyed a peculiarly high reputation among the Japanese. This has been the result, it must be said, of French excellence in the arts.

-----The appreciation of beauty, both in nature and in art, is a fundamental ingredient of Japanese character.

----Irrepressible vitality and an instinctive love of beauty form the basic constituents of the Japanese character and are among its most admirable traits. Possessing these this race has much to give the world."

विश्वयुद्धको अन्त्यपछि जापान केहि वर्ष अमेरिकी अधीनमा रह्यो। अमेरिकाले जापानलाई उपनिवेशको रुपमा भन्दा पनि एउटा स्वतन्त्र र बलियो पूँजीवादी प्रजातन्त्रको रुपमा विकास हुने बाटोतिर तान्यो। चीन र उत्तर कोरीयामा साम्यवादी सत्ताको स्थापना भईसकको र पूरै एशियामा पनि साम्यवादी प्रभाव फैलिरहेको अवश्थामा अमेरिकाका सामु यहिनै सबैभन्दा राम्रो विकल्प थियो, जापानलाई आफ्नो भरपर्दो मित्रको रुपमा स्थापित गर्ने।

किताबको अन्त्यमा Storry ज्यू फेरि त्यहि काल्पनिक सातो परिवारतिर फर्किनुहुन्छ र उनीहरुका माध्यमबाट जापानको विश्लेषण गर्नुहुन्छ। द्रुत आर्थिक विकास, परम्परा र आधुनिकताको द्वन्द्व, साम्यवादीहरुका केहि असफल गतिबिधि/आन्दोलनहरु, टोकियो ओलम्पिक र ओसाका एक्स्पोले जापानीहरुमा जन्माएको गौरवभाव आदिलाई त्यहि सातो परिवारको मानसिकताको आधारमा चर्चा गरिएको छ।
-----------------------------------------------------------

यो (र अघिल्लो पनि) किताबबाट म एकदम प्रभावित भएको छु। विना कुनै पूर्वाग्रह लेखिएको एउटा इतिहासको पुस्तक पढ्नुजति रोमाञ्चक अरु केहि पढ्नु हुँदैन जस्तो लाग्न थालेको छ मलाई अचेल।

यो पुस्तकको अर्को सकारात्मक पक्ष भनेको सन्दर्भ-स्रोतहरु प्रशस्त दिईएका छन् हरेक खण्डमा। किताबको अन्त्यमा जापानको बारेमा लेखिएका अंग्रेजी किताबहरुको १० पेज लामो सूचि पनि दिईएको छ। त्यहि सूचिबाट छानेर A Short Economic History of Modern Japan भन्ने अर्को किताबको 'बाली' पकाउन पनि शुरु गरेको छु, मेसो परे त्यस बारेमा पनि केहि लेखौंला पछि।

शुभ सप्ताहान्त! सबैको जय होस्!

'प्याकेज' माने पोका

2010-05-30T09:54:00.003+09:00

सधैंजस्तो यसपटक पनि भूत-प्रेत-निशाचरको शैलीमा काम ग-यो नेपालको राजनीतिले। संविधान-सभाको आयु मिलोमतोमा थपियो मध्यरात कटेपछि। दुई वर्ष गलत प्राथमिकतामा देशलाई अल्झाएर जुँघाको लडाईँ लडेपछि अब एक वर्षपनि त्यसै गर्ने मौका पाएका छन् दल र नेताहरुले। आशावादी हुनु बाहेक अरु विकल्प छैन यतिखेर, तर मलाई आउने एक वर्षमा पनि संविधान बन्ला जस्तो लाग्दैन। "जब प-यो राती, अनि----" कै शैलीमा बित्ने संभावना प्रवल छ। एक वर्ष पछि लोकलाजका लागि एउटा 'कामचलाऊ' संविधान जारी गर्न पनि सक्छन्। अर्कोतिर, एक वर्षपछि फेरि समय बढाउन पनि सक्छन्, तीन ठूला दल मिलेपछि जे पनि भईहाल्छ नि भन्ने मान्यतालाई जोडतोडले स्थापित गर्न थालिसकिएको छ। 'लोकलाज' को ख्यालनै हुने भए त अहिल्यै संविधान जारी गरिसक्थे।

अरु 'चमत्कार' नहुँदा आउने एक वर्षपनि देश छिमेकी र अरु केहि शक्तिराष्ट्रहरुको कूटनीतिक चलखेलको मैदान भईरहने सम्भावना धेरै छ। सोझै भन्दा यो 'भगवान भरोसा' को स्थिति हो। पानी धमिलो हुँदै जाँदा सशस्त्र समूहहरु वर्षातका च्याउसरी बढ्दै जाने, बलिया हुँदै जाने निश्चित छ। माओवादी जनविद्रोह र सत्ताकब्जाको माछा मार्न निहुँ खोजेर ढुकिरहनेछ। दक्षिणपन्थीहरु पनि कुनै न कुनै 'वाहन'मा चढेर सल्बलाईरहनेछन्।

निशाचरलेझैं आधा रातमा जुन सहमति गरियो, त्यसमा नयाँ केहि छैन। यत्तिकै लागि देशलाई यति लामो समयसम्म बन्दी बनाईएको हो भने "थुक्क!" बाहेक अरु मनमा आऊँदैन। त्यतिमै कुरो मिल्ने थियो भने, पहिल्यै यो सम्झौता गरेको भए भईहाल्थ्यो। बेकारमा देशको मानसिकतामा के हुने हो र कसो हुने हो भन्ने आतंक मात्रै भरियो।

यो सहमतिबाट माओवादीले त झन् केहि पनि पाएको छैन। विगतका सम्झौताहरु पालन हुने हो र कथित 'प्याकेज'मा सम्झौता हुने हो भने "छोड्न तयार छु!" भनेर माकुनेले उहिल्यैदेखि दोहोराइरहेका छन्। यो सहमतिको आशय पनि त्यहि देखिन्छ। माओवादीले नयाँ संविधान बनाउनुभन्दा पनि (गैर-संवैधानिक बाटोबाट) अहिलेको सरकार ढाल्नुलाईनै आफ्नो एकसुत्रीय उद्देश्य बनायो र देशको राजनीतिलाई माकुने र पुकदाको जुँघाको लडाईँको रुप दियो यति लामो समयसम्म। सबैलाई थाहा थियो, संविधानसभाको म्याद थप्न अन्तिम समयमा माओवादी बाध्य हुन्छ भनेर किनभने माओवादीसंग न टेक्न अन्त भुईँ छ यतिखेर न समाउने अर्को हाँगो।

सहमति पढिहेरौं एकचोटि;

ऐतिहासिक जनआन्दोलनको जनादेश, नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३, लोकतन्त्र, दिगो शान्ति तथा विस्तृत शान्ति सम्झौताअनुरूप हामीहरू निम्नलिखित प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछौं :-

१.    शान्ति प्रक्रियालाई सार्थक निष्कर्षमा पुर्‍याउन यस सम्बन्धमा बाँकी कामहरू अविलम्ब सम्पादन गर्न तथा नयाँ संविधान निर्माणको ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गर्न सहमति र सहकार्यका साथ अघि बढ्न हामीहरू दृढ प्रतिज्ञ छौं ।

२.     नयाँ संविधान निर्माणको प्रक्रियामा उल्लेखनीय काम भए तापनि सबै कार्य पूरा नभएकाले संविधानसभाको कार्यावधि एक वर्ष थप्न हामी सहमत छौं ।

३.    उपर्युक्त जिम्मेवारी एवं कार्यहरू यथाशीघ्र सम्पन्न गर्ने सहमतिका आधारमा राष्ट्रिय सहमतिको सरकार गठन गरी अघि बढ्न वर्तमान संयुक्त सरकारका प्रधानमन्त्री अविलम्ब राजीनामा गर्न तत्पर रहेको कुरा स्पष्ट गर्दछौं ।

तेश्रो बुँदा, बढीमा, जसले जसरी ब्याख्या गरेपनि हुने खाल्को छ। शब्दहरुको खेलमा दुई वर्ष बितेपछि, फेरि एक वर्ष पनि शब्दहरुकै खेलमा बिताउने स्रोत हो यो ३ नम्बरी बुँदा।

जबसम्म राजनीतिमा ईमान्दार र संवेदनशील मान्छेहरुको बहुमत हुँदैन, तबसम्म हाम्रा सुखका दिन नआउने निश्चित छ।

--------------------------------------------------------------------

देशमा केहि समय यता 'प्याकेज' शब्द बहुत 'हिट' भयो। 'प्याकेज' को शुद्ध नेपाली अनुवाद 'पोका' नै हुनुपर्छ। हाम्रा नेताहरुले किन 'पोका' प्रयोग नगरेर 'प्याकेज' प्रयोग गरे त्यो म जस्तो अदनाले जान्ने कुरा भएन, तर अचेल मलाई 'पोका' शब्दको 'माया' लाग्न थालेको छ। यसैले म 'पोका'लाई पनि 'हिट' गराउने काममा जुट्ने निर्णयमा पुगेको छु:)

'प्याकेज' माने पोका

कुरै-कुरामा 'हावा' पोका पारे

पानीमा पाधेर फोका पारे

'प्याकेज' मा सहमति गर्नेभन्दै

हाम्रो भागमा धोकै-धोका पारे!

'पोका' महात्म्य तपाईँसंग पनि छन् कि:)

दुई पुराना मुक्तकहरु - "होशियार"

2010-05-25T12:12:00.001+09:00

यसपटक "ईतिहासको ब्याज" ले काम चलाउनुपर्ने भयो:)

"होशियार -१"

बहुदलमाराले संविधानसभाको भाषण पस्किए

नाती जर्नेल पनि लोकतन्त्रसंग मसक्क मस्किए

बजारमा खरानीको अभाव हुँदैछ चाँडै-

हिजो राति एक हूल 'नयाँ जोगी' निस्किए !

"होशियार -२"

छेपाराहरु रंग बदल्न सक्छन्

स्यालहरु हुइँय्याको प्रसंग बदल्न सक्छन्

नदेखिने दाराहरु पनि छन् ब्वाँसाका-

होशियार! पाठा खाने ढंग बदल्न सक्छन्!

(मे २२, २००६)

तीन घुम्ती काटेपछि

2010-05-19T12:15:00.002+09:00

तस्बीर साभार: bigfoto

समय आफ्नै गतिमा लगातार सोझै अगाडि बढिरहन्छ, हामी मान्छेहरु आफ्नो सुविधाको लागि यसलाई खण्डखण्ड पारेर यसका बारेमा कुरा गर्छौं। र समयको बारेमा सोच्दा; वर्तमानको हामीलाई पत्तै हुँदैन, भविष्य सम्झेर हामी आत्तिन्छौं तर बितेको समय फर्केर हेर्दा "ए! कतिचाँडै बितेछ है!" जस्तो लाग्छ। आज यस्तै-यस्तै अनुभूति भईरहेछ, मैले यो ब्लग शुरु गरेको तीन वर्ष पुग्यो आज। कुनै लामो यात्रामा तेश्रो घुम्ती कटेपछिको भावले भरिएको छु म।

मेर यो ब्लग यात्रामा मलाई हौस्याउनुहुने समस्त आदरणीय पाठकहरु र सहयात्री ब्लगर साथीहरुलाई हार्दिक धन्यबाद दिनचाहन्छु। तपाईँहरुका कारण तीन वर्षको यो यात्रा हरेक क्षणमा एकदम स्मरणीय र उल्लासपूर्ण रह्यो मेरा लागि, मलाई कहिल्यै एक्लोपना र निराशाको बोध भएन यो यात्रामा। ब्लग मेरा लागि एउटा आत्मीय संसार बन्यो र म बिश्वस्त छु यो यस्तै आत्मीय रहिरहनेछ।

निरन्तर जीवन्त र बिस्तारित बनिरहेको नेपाली ब्लग जगतको एउटा सदस्य बन्न पाऊँदाको हर्ष र गौरवले भरिन्छु म जतिखेर पनि। नेपाली ब्लग-जगत (नेपाली वा अरु कुनै पनि भाषामा नेपालीले चलाएका ब्लगहरु) अझ बिस्तारित, अझ ब्यापक र अझ विविधतापूर्ण हुनसक्छ, यसका लागि तपाईँहरुको चासो, माया, आलोचना र सुझावको आवश्यकता रहिरहनेछ सधैं।

-----------------------------------------------------------------

गएको वर्षलाई सर्सर्ती फर्केर हेरौं आज। (यो समेत गरेर) ६९ वटा पोष्ट लेखिएछ। दोश्रो वर्षमा ९२ वटा लेखिएको थियो। संख्या घटेपनि लेखाईबाट आउने आत्मसन्तुष्टिमा भने कुनै कमी आएको छैन। निश्चित रुपमा भ्याएसम्म संख्या पनि बढाउन मन छ, लेख्ने विषय जति पनि छन् मनमा; तर समय मिलाउन झन्-झन् कठिन हुँदै छ। कम्तिमा हप्तामा दुई पोष्ट लेख्ने रहर हो मेरो तर त्यो असम्भवजस्तै देखेर पाँच दिनमा एउटाको नियममा बाँधिने कोशिशमा छु। त्यसमै पनि राम्रोसंग टिक्न सकेको छैन, कहिलेकाहीँ ६ दिन पुग्छ।

कुन-कुन टाँसो बढी पढिएछ भनेर हेर्न मन लाग्यो। गत वर्षबाट फेसबुकलाई पनि ब्लगका लागि ब्यापक 'सदुपयोग' गरिएकाले फेसबुकमा कुन पोष्टको लिंक कति पटक राखियो वा फेसबुकको Networked Blogs को Publish कति पटक प्रयोग गरियो भन्ने कुराले पनि धेरै प्रभाव पारेको पक्का छ यो गणनामा:) तैपनि, गुगलले देखाए अनुसार, कथाजस्तै सत्यकथा सबैभन्दा पढिएछ गत वर्ष। त्यसपछि क्रमैसंग 'अगुल्टाहरु बस्ती पसेका छन्', 'एउटा प्रेमकथा', 'भुँडीले गति छोड्यो!!!', 'संभावित ब्लगरहरुसंग', 'गौतम सर, फर्मुला छोरी र भाउजू', 'राग/बैराग-चार नयाँ मुक्तकहरु', 'संगठन कि ई-मेल समूह?', 'एमालेको सातपुस्ते श्राद्ध' र 'नेपाली ब्लगरहरु:सन्तान थरी-थरीका' बढी पढिएछन्।

पाठकहरु आउने पाँच प्रमुख स्रोत क्रमश: direct, google search, facebook/referral, blogger referral र networked blogs.com/referral रहेछन्। सर्च ईञ्जिनको हकमा गुगलको दाँजोमा अन्य सर्च ईञ्जिन हुँदै आउनेको संख्या नगण्यनै रहेछ। गुगलमा 'सत्यकथा' खोजेर यो ब्लगमा आईपुग्ने सबैभन्दा बढी रहेछन्। त्यसपछिका शब्द/शब्द-समूह हरु क्रमश: 'basanta gautam', 'प्रेम कथा', 'कथा', 'सत्य कथा', 'ओशोको' रहेछन्। खोजीको पाँचौं स्थानमा पनि 'सत्य कथा' परेपछि कथाजस्तै सत्यकथा सबैभन्दा बढी पढिनु स्वाभाविकै भयो अब।

र pageviews, visitors, unique visitors सबै २०१०, मार्च २ मा सबैभन्दा बढी देखिए।

------------------------------------------------------------------

र तीन घुम्ती काटेपछि अब "आँगन"।

माथि देखिहाल्नुभयो होला, मैले यो ब्लगको नेपाली नाम खोज्ने कार्यलाई "आँगन"मा लगेर टुंग्याएको छु अहिलेलाई। अघिल्लो नाम "The Road to Nowhere Goes Everywhere---" पनि मलाई एकदम मन परेको हो; तर पूरै नेपाली भाषामा लेखिने ब्लगको नाम (शीर्षक) नेपालीनै राख्ने विचार पनि पूरानै हो मेरो, नामको खोजी मेरो एउटा अर्को 'लत' नै बनिसकेको थियो:)

तलको यो स्क्रीन शट पूरानो नामको अभिलेखका लागि।

यो "आँगन" जुर्नुको श्रेय निद्रा नपरेको एउटा रातलाई जान्छ। निद्रा नपरेपछि मनमा अरु कुराको साथमा ब्लगको नाम फेर्नुपर्ने तर्कना पनि चलिरहेको थियो। त्यतिबेलै मनमा आफ्नो एउटा पूरानो रचना पनि आईपुग्यो। रचना ५ वर्ष पहिलाको हो, जापानका प्राचीन राजधानी शहरहरु क्योटो र नाराको भ्रमण गरेपछि जन्मिएको हो त्यो रचना। क्योटो र नारामा सबै समयका पदचापहरु, अति प्राचीनदेखि अत्याधुनिकसम्म संगसंगै, चालमा चाल मिलाएर गुञ्जिएको अनुभव गरेपछि हाईकूको कद दिएर (तर हाईकूका नियमभन्दा बाहिर गएर) मैले लेखेको थिएँ;

"क्योटो"

आदिम आँगन,

शताब्दीहरु-

नाच्दै बग्छन्।

दिमागमा यो टुक्रा आएपछि बिना केहि आनाकानी तुरुन्त मेरो निर्णय जन्मियो, ब्लगलाई अब "आँगन" को रुपमा न्वारान गर्ने।

---------------------------------------------------------------------------------

तपाईँहरुसंगको कुराकानी निरन्तर चलिरहनेनैछ, यसपछिको अर्को वर्ष र अरु धेरै-धेरै वर्षहरु। तपाईँहरुलाई फेरि एकचोटि हार्दिक धन्यबाद दिँदै, यो "आँगन"मा मेरा विचार र सपनाका बिस्कुन सुकाएर तपाईँको स्वागतको लागि हरदम प्रतीक्षारत रहँदै आजलाई बिदा चाहन्छु।

सबैको जय होस्!

सौन्दर्यको पुस्ता

2010-05-15T09:17:00.002+09:00

"सौन्दर्यको पुस्ता"

अचानक मेरा आँखा उसमाथि पर्छन्। म झस्कन्छु, उसको सौन्दर्य देखेर। ऊ अर्थात एउटा सानो बच्चा, जो मेरो आँखा अगाडि छ।

खचाखच भरिएको मिनिबसमा म छु, पोखराबाट काठमाण्डौंतिर लाग्दैछु। गुन्द्रुकझैं मान्छे खाँदिरहेछन् बसवालाहरु। सीटहरुको बीचमा रहेको खाली ठाऊँमा समेत मूढा राखेर यात्रीहरु राखिएका छन्। र चिसो, मौन दुर्ब्यबहारको प्रतिति हुन्छ बसवालाहरुको भावभङ्गिमाबाट।

उखर्माउलो गर्मीमा मेरा आँखा लोलाएका थिए, केहिबेर। आँखा खुल्दा म त्यो सुन्दर बालक देख्छु। ऊ आफ्नी आमाको काखमा नाचीरहेछ, जो मूढामा बसेकी छिन्। ऊ चारैतिर आफ्ना उत्सुक नजरहरुलाई दौडाइरहेछ। बसका सब यात्रीहरुलाई हेरिरहेछ। बेलाबेला ऊ आफ्नी आमातिर हेरेर हाँस्छ, उनको अनुहारमा आफ्ना कोमल हातहरु दौडाऊँछ, फेरि हाँस्छ र उनलाई म्वाईँ खान्छ। उसकी आमा हाँस्छिन् र उसलाई अझ सजिलोसंग आफ्नो काखमा उभ्याऊँछिन्। म आफ्नो बाल्यकालमा पनि यस्ता सुखद् दृश्यहरु थिए भन्ने अनुभूतिले रमाउँछु।

म मन्त्रमुग्ध उसलाई हेरिरहन्छु। म उसलाई मुस्कानले साथी बनाउन चाहन्छु, ऊसंग हाँसो साट्न चाहन्छु। ऊ चारैतिर आफ्नो नजर दौडाइरहन्छ, म अलि छेलिएको भएर होला, ममाथि उसका आँखा पर्दैनन्।

गरीबि र दु:खमा पनि कति सुन्दर फूल फूलेको छ!

उनीहरु आँबु खैरेनीमा झर्छन्।

म आजसम्म उसको यादमा भित्रभित्रै गुनगुनाईरहेछु। चारैतिरको कुरुपता र यो बढ्दै गएको अन्धकारमा जीवनले उसको लागि कस्तो भविष्य साँचेको होला? गरीबका सन्ततिबाट झन्-झन् टाढा हुँदै गएका अवसरहरुले उसलाई कत्तिको साथ देलान्?

हुर्कँदै गरेको पुस्ताले आफ्नो सौन्दर्य नगुमाओस्, हर क्षेत्रमा सुन्दर होस् भनेर भनेर धेरै काम गर्नु छ। समय अझै बाँकी छ।

(२०५७/३/२१, दिऊँसो ४:३०)

----------------------------------------------------------------------------------

पोखरा बसाईका क्रममा गरिएका अनगिन्ती पोखरा-काठमाण्डौं/काठमाण्डौं-पोखरा यात्राहरुमध्येको एउटा यात्रा यसरी स्मरणीय बनेछ। यात्राको केहि हप्तापछि लेखिएको हुनुपर्छ यो। म घोर आलस्यको बन्दी भएको थिएँ त्यो ताका। लेख्न मन लागेका कुरा मनमनै छड्किएर, छचल्किएर, पोखिएर रित्तिन्थे। धन्य त्यो बच्चा, जसले मलाई यति भएपनि लेख्न बाध्य बनायो।

यो भन्दा अघिल्लो कुराकानीमा पनि भनेको थिएँ, त्यतिबेला यसैगरी 'बाध्य' भएर केहि लेखे पनि एकदम छोटो लेख्थें। 'निबन्ध' नाम दिएर लेखेको यो 'संस्मरण' पनि, देखिहाल्नुभयो, छोटो छ।

तर त्यो दिनको यात्रा, बच्चालाई हेरिरहेको त्यो अवधि अझै ताजा र गाढा छ मेरो मनमा। उनीहरु दमौलीतिरबाट चढेका थिए होलान्, म निदाईरहेको बेला। बच्चाकी आमाको अनुहार राम्रोसंग देखिन मैले, उनी एकपटक पनि पछाडि फर्किनन्। उनको लवाईमा गरीबि झल्किन्थ्यो। बच्चा तेजिलो थियो र प्रेम र मायालु स्पर्श पाएर हुर्किरहेको लाग्थ्यो। कुपोषित भन्न मिल्दैनथ्यो उसलाई तर पूर्ण पोषित भने निश्चय पनि थिएन। त्यत्तिको हुर्काउन पनि उसका बाबुआमालाई कति गाह्रो भईरहेको थियो होला, कति छाक आफ्नो गाँस काटेर उसलाई खुवाएका होलान्।

दश वर्ष बितिसकेछ त्यो 'विशेष' यात्रा पछि। सबै यात्रा यस्तै विशेष हुँदैनन्। सम्झिल्याऊँदा भेट्छु, मेरा स्मृतिका विशेष यात्राहरु धेरैजसो बच्चाहरुकै कारण 'विशेष' बनेका रहेछन्। बच्चाहरुकै कारण मलाई यो पृथ्वी पनि विशिष्ट लाग्छ र मानव जीवनको यात्रा पूरै पनि सुन्दर लाग्छ।

अहिले ऊ ११-१२ को भयो होला। के गर्दै होला ऊ यतिखेर? उसले पढ्ने मौका पायो कि पाएन होला? आफ्नो जन्मदेखिनै ऊ देश र समाजमा फैलिरहेको घृणा र हिंसाको कुरुप डढेलोको रापमा छटपटाएर हुर्किरहेछ। कस्तो वयष्क बन्ला ऊ?

अवसरहरु ऊ र ऊजस्ता गरीबका सन्ततिबाट झन्-झन् टाढा गईरहेछन्। एकथरीलाई उसको मतलब छैन, मतलब भएनै पनि बढीमा सस्तोमा किन्न सकिने एकजोर पाखुरीभन्दा बढी ठान्दैनन् उनीहरु उसलाई। अर्काथरि छन् जो उसको नाम जप्छन् र उसको ध्यान दिएको ढोंग गर्छन् तर उनीहरुका लागि पनि ऊ सस्तोमा किन्न सकिने एकजोर पाखुरीबाहेक केहि पनि होईन। शिक्षा र नवीन चिन्तनले भरिनुपर्ने उसको दिमागमा उनीहरु घृणा र अपरिपक्वता भरिरहेछन् र उसलाई एउटा स्वाधीन र सक्षम वयष्क होईन, आफैंसंग र अरुसंग त्रसित एउटा यन्त्रमानव बनाउने दुष्प्रयास गरिरहेछन्। यसरी उसका लागि कि खाडीको प्रचण्ड गर्मीमा आफूलाई बेच्ने वा कसैको अहंको लागि दिमागशून्य, विचारशून्य बनेर लडिदिने बाहेकका अरु विकल्प कमै देखिन्छन्।

हाम्रो देश र समाजको दुर्भाग्य यहि हो र राजनीतिक दलहरु र नेताहरुले गरेको सबैभन्दा ठूलो अपराध पनि यहि हो कि जहिले पनि देशको युवाशक्तिको घोर दुरुपयोग गरियो, युवाहरुको सृजनात्मक शक्तिलाई जहिले पनि घाँटी अँठ्याएर मारियो। युवाहरु दलका लागि सडक तताईदिनेभन्दा अरु उपयोगका मानिएनन्। यसरी कुनै पनि पुस्तालाई सबल र सक्षम हुन दिईएन। अझ डरलाग्दो कुरा त, यो दुरुपयोगको शृंखलालाई अब बच्चाहरुसम्मै पु-याईसकिएको छ र घिनलाग्दो फोहरी राजनीतिले गरीबका सन्ततिको बाल्यकाल पनि खोस्दैछ।

मेरो यात्रालाई विशेष बनाईदिने त्यो बच्चाको पुस्ता आफ्नो शारीरिक-मानसिक विकासको अति महत्वपूर्ण उमेरमा छ यतिखेर। त्यो पुस्तालाई सक्षम, चिन्तनशील, निडर र परिपक्व बनाउने एउटै बाटो देश र समाजमा ब्यापक शैक्षिक क्रान्ति ल्याउनु हो। शिक्षाको अवसर सबैभन्दा महत्वपूर्ण अवसर हो र यसबाट त्यो मेरो प्रिय फुच्चे र उसको पुस्ताको कोहि पनि वञ्चित हुनुहुँदैन। अर्कोतिर, आजका वा भोलिका, युवाहरुमा रहेको अपार उर्जा र सृजनात्मक शक्तिको उचित निकासका लागि यथेष्ट रोजगारीको सृजना गरिनुपर्छ र राजनीतिक दलहरुले तिनलाई दुरुपयोग गर्न पाउने अवश्थाको अन्त्य गरिनुपर्छ।

शैक्षिक जागरण र रोजगारी सृजनामानै मेरो त्यो प्रिय फुच्चे, उसको पुस्ता र हाम्रो देश पूरैको भविष्य निर्भर छ।

Image Source: Click Here

हरियो बतास

2010-05-09T10:02:00.003+09:00

साकुरा झरेको धेरै भईसक्यो, अब त नामनिशान पनि कतै देखिँदैन। साकुराको ठाऊँ हरियो पालुवाले लिएको छ। वसन्तमा फूल्ने फूलहरुपनि मगमगाईरहेछन् जताततै।

वसन्तको शुरुवात केहि ढिला भयो यसपालि। अब केहि समयपछिनै फेरि प्रचण्ड गर्मी पाहुना बन्न आउनेछ। यो वर्षको छोटो वसन्तलाई छिटो-छिटो नपिई भएको छैन।

केहि दिन पहिले नागोयाको समुद्री तटमा रहेको Wild Flower Garden घुम्ने मौका मिलेको थियो। साह्रै सुन्दर र मनमोहक ठाऊँ रहेछ। जंगली फूल र अन्य वनस्पतिको माझमा आनन्दित भएर एक दिन बिताईयो। यतिका वर्षपछि बल्ल पुगियो यो ठाऊँ पनि।

तलका यी तस्बीरहरु त्यसै ठाऊँका हुन्।

फूलहरुको सौन्दर्यको कुरा छँदैछ, मलाई पातहरुको नयाँ हरियाली, नयाँ पालुवा पनि उत्तिकै मन पर्छ, उत्तिकै सुन्दर लाग्छ। गहन हरियालीले मलाई जहिले पनि नेपाल सम्झाऊँछ। यसैले मैले नेपालको सम्झनामा लेखकेो "सपनीमा आज फेरि देश देखें" शीर्षकको गजलमा "फूलमा चढेको रंगको के कुरा? पातमा वसन्तको प्रवेश देखें" भनेर लेखेको छु।

केहि दिन पहिला एउटा लहडले डोरिएर म हानामीमा हिँडेको यामाजाकी खोलाको किनारमा फेरि पुगें, एउटै ठाऊँ साकुरा हुँदाको बेला र हरियाली हुँदाको बेला कत्तिको फरक देखिँदो रहेछ भनेर हेर्न:)

दुई सुन्दरीहरु, साकुरा र हरियाली, उत्तिकै सौन्दर्य बोकेका तर फरक-फरक आयाममा बाँचिरहेकाझैं लाग्यो मलाई। झपक्क भरिएको साकुरामा बिस्तार हुन्छ, फैलावट हुन्छ र त्यो उडिरहेझैं लाग्छ। हरियालीमा भने गहनता हुन्छ, सघनता हुन्छ र त्यो कुनै रहस्यको खोजमा झन्-झन् गहिरिँदै गईरहेझैं लाग्छ। हरियालीको आनन्द पनि त्यसमै गहिरिएर, त्यसमै डुबेर र त्यसको माध्यमबाट आफैंमा गहिरिएर र डुबेर लिन सकिन्छ। यसैले हरियालीले समूहभन्दा पनि आनन्दित एक्लोपना र निजत्वलाई आमन्त्रण गर्छ।

यो चारैतिरको हरियालीले ११ वर्षभन्दा पहिलाको एउटा सानो टुक्रा सम्झायो मलाई। पोखरा बसाईको त्यो ताका म एकदम कम लेखिरहेको थिएँ, कहिलेकाहीँ कविता-निबन्ध जे लेख्थें ती पनि एकदमै छोटा लेख्थें। कुनै बिहानको हरियो बतासमा डुबेर लेखिएको यो छोटो टुक्रा कोसेलीस्वरुप यहाँहरुका माझमा राख्ने अनुमति चाहन्छु।

यो बिहान

बादलहरुको जन्ती हिँडिरहेछ आकाशमा,

माछापूच्छ्रे मुस्काऊँदै रमिता हेरिरहेछ-

र म हरियो बतासमा डुबिरहेछु।

सबैको जय होस्!

म नेपाली जनता

2010-05-04T10:18:00.005+09:00

'निर्णायक' भनिएको बहस हेरेको थिईन मैले; समय पनि मिलेको थिएन, अर्कोतिर नेताहरुले के नै नयाँ कुरा भन्लान् र जस्तो पनि लागेको थियो। हिजो यूटयुबमा हेर्न खोज्दा शुरुमै 'जनता भनेको के हो?' रहेको भागमा पुगिएछ, जहाँ प्रचण्ड सधैंजस्तै साम्यवादी शब्दजालमा 'जनता' शब्दको ब्याख्या गर्दै थिए। माओवादीले आफ्ना दस्तावेजहरुमा, उनीहरुका भाषणहरुमा जुन शब्दजाल आफ्ना विरोधीहरुका लागि प्रयोग गर्छन्, त्यहि शब्दजाल जनताको परिभाषामा प्रयोग गरिएको थियो। यसको अर्थ, जो माओवादी होईन, ऊ जनता होईन। माओवादीसंग वैचारिक असहमति जनाउने जो कोहि पनि प्रतिकृयावादी, बहुलवादी समाजको पक्ष लिने जो कोहि पनि विदेशी दलाल, उसको आर्थिक नीतिको विरोध गर्ने जो कोहि सामन्त,---।

कम्युनिष्टहरु सामन्तवाद र पुँजीवादलाई वर्गीय रुपमा बिभाजित समाज मान्छन् र सबै समस्याहरुको जड त्यहि वर्गीय बिभाजन हो भन्छन्। यसैले उनीहरु आफ्नो उद्देश्य सर्वहारावर्गको नेतृत्वमा वर्गवीहिन समाज सृजना गर्नु हो भनेर प्रचार गर्छन्। तर उत्तर कोरीया, चीन, क्युबा वा विगतका सोभियत संघ र पूर्वी यूरोपका समाजलाई हामीले थोरैमात्र ध्यान दिएर हे-यौं भने के देख्छौं भने 'वर्गवीहिनता' कम्युनिष्टहरुको गँजडी गफ बाहेक केहि पनि होईन। सबैभन्दा गहिरो वर्ग बिभाजन साम्यवादमै हुन्छ; साम्यवादी दलका मान्छे र आम जनताका रुपमा। साम्यवादी समाजमा आम जनताका सबै मानवीय अधिकारहरु कटौती गरिएको हुन्छ भने सत्ताधारी कम्युनिष्ट दलका नेताहरु र तिनका परिवार-आसेपासेहरुको चुरीफुरी निरंकुश राजतन्त्रात्मक समाजमा दरबारीयाहरुको जस्तै हुन्छ। यसैगरी सबै उत्कृष्ट सुविधाहरु कम्युनिष्ट पार्टीका नेताहरु र तिनका परिवारका लागि केन्द्रित गरिएको हुन्छ।

प्रचण्ड (र माओवादी) को जनताको परिभाषामा त्यस्तै चिन्तनको छाप देखिएको हो। (माओवादीको जनताको परिभाषामा माओवादीका विरोधी त पर्दै-पर्दैनन्, आफैंले गाऊँ-गाऊँबाट सोहोरेर ल्याएका 'कार्यकर्ता' पनि पर्दैनन् जस्तो छ। अहिले देशका सडकमा झाडा-पखालाको महामारी फैलिन थालेको छ, त्यसले तिनै अभागी 'कार्यकर्ता' लाई मात्रै सताएको छ, नेताहरुलाई 'छुने' छैन त्यसले।)

केहि लाल-बुझक्कड कम्युनिष्टहरु त्यसलाई सर्वहारावर्गलाई दिईएको हक भन्न सक्छन्, अर्थात शासन सर्वहारा-मजदूरले गरेपछि सुविधा उनीहरुले पाउनु स्वाभाविक हो पनि भन्दिन सक्छन्। तर दुनियाँको कुनै पनि कम्युनिष्ट शाशनमा मजदूर-किसान सत्तामा कहिल्यै पनि थिएनन् र अहिले पनि छैनन्। ट्रेड यूनियनहरुको 'बार्गेनिङ' शक्ति र आवधिक चुनावहरुलाई आफ्नो हितमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावनाका कारण बरु आधुनिक पुँजीवादी समाजमा मजदूर र किसानहरुको स्थिति कथित साम्यवादी समाजमा भन्दा धेरै राम्रो हुन्छ। यो संयोग मात्र होईन कि विकसित समाजमा साम्यवादका सबैभन्दा ठूला विरोधीहरु मजदूर-किसाननै हुन्छन।

साम्यवादी क्रान्तिमा मजदूर-किसानको नाम र सैन्यशक्तिको बलमा बौद्धिकहरुको एक समूहले सत्ता हत्याऊँछ र आफ्नो पकड कस्दै लान्छ। त्यसको निकासको रुपमा धेरैजसो ब्यक्तिगत तानाशाही र परिवारवादको विकास हुन्छ। सोभियत संघ र पूर्वी यूरोपमा एउटा नेता नमरी अर्कोको पालो आउँदैनथियो। उत्तर कोरीया र क्युबामा त 'लाल-राजतन्त्र'नै शुरु गरिएको छ। चीनमा माओपछिका वर्षहरुमा सीमित रुपमा नेतृत्व परीवर्तनको प्रकृया शुरु भयो र अहिले कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवपनि दुई-तीन पूर्ण कार्यकालपछि फेरिन्छ। तर त्यहि प्रकृया पनि अत्यन्त नियन्त्रित र प्रतिस्पर्धावीहिन हुन्छ र सामान्यतया पदासीन महासचिवको ब्यक्तिगत अनुकम्पाद्वारा निर्धारित हुन्छ।

बहुलवादी पुँजीवादी समाजमा समस्याहरु नरहेका होईनन्, अझै धेरै छन् तर यसमा ब्यक्तिगत स्वतन्त्रता हुन्छ र त्यसैले ब्यक्तिले आफ्नो रचनात्मक क्षमताको सदुपयोग गर्दै आफूलाई उठाउने सम्भावना प्रशस्त हुन्छ। थोमस एडिसन र बिल गेट्स जन्मिने सम्भावना पुँजीवादी समाजमा मात्रै हुन्छ, आईन्स्टाईनको क्षमतालाई पुँजीवादी समाजलेमात्रै बुझ्न र सम्मान गर्न सक्छ र पुँजीवादी समाजमा मात्रै स्वयं मार्क्सजस्ता दार्शनिकहरु फेरि-फेरि पैदा हुने सम्भावना हुन्छ।

मार्क्सवाद एउटा निश्चित समयको उत्पादन थियो। तत्कालीन पश्चिमी समाजका समस्याहरुले जन्माएको एउटा दस्तावेज थियो त्यो। अरु दर्शनजस्तै त्यसका पनि कतिपय ब्याख्याहरु हरेक समयका लागि सन्दर्भसामाग्रीसम्म हुनसक्ने कुरामा कुनै शंका छैन तर त्यसका निष्कर्षहरुलाई सधैंभरीका लागि अकाट्य 'ध्रुवसत्य' मान्न सकिँदैन। अर्कोतिर, लेनिन, स्टालीन, माओदेखि पोलपोट र किम जोङ इल आदि सम्मले आफ्ना तानाशाही महत्वाकांक्षाको आवरणका रुपमा मार्क्सवादको 'सफल' दुरुपयोग गरेका छन्। आफनो दर्शनको गलत ब्याख्यादेखि आजित भएर मार्क्स स्वयंले "म मार्क्सवादी होईन!" भनिसकेका थिए भनेर मैले कतै पढेको थिएँ। उनी अहिलेसम्म बाँचिरहेका भए झन् के सोच्थे होलान्? माओवादीजस्ता कम्युनिष्टहरु जहिलेपनि आफूले स्थापना गर्ने सत्ता इतिहासको सर्वश्रेष्ठ हुने दावी गर्छन्। तर इतिहासको अन्त्य हुँदैन, इतिहास मानवसमाजको निरन्तरता हो। मार्क्सले देखेको पुँजीवाद र अहिलेको पुँजीवादमा आकाश-जमीनको फरक छ। पुँजीवाद निरन्तर सिक्ने र आफूलाई सुधार्ने क्रममा छ, स्वयं मार्क्सवाद र साम्यवादीहरुबाट पनि यसले धेरै कुरा सिकेको छ। त्यो तत्परतानै यसको सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो र आफूलाई अहिलेसम्मका संकटहरुबाट उठाउने शक्ति हो।

समाज निरन्तर बदलिईरहेको छ, यसभित्रका उत्पादन सम्बन्धहरु र सामजिक सम्बन्धहरु निरन्तर बद्लिईरहेका छन्। साधारण तरिकाले हेर्दा पनि, मार्क्सको जमानामा बिजुली थिएन, लेनिनले कल्पनामा पनि कम्प्युटरजस्तो जिनिस देखेका थिएनन्, माओलाई सूचना क्रान्तिको भेऊ सम्म थिएन। आजभन्दा दश वर्ष पछि हुने कतिपय विकासहरुको हामीलाई पनि भेऊ छैन। प्रतिस्पर्धाले नयाँ प्रविधि र नयाँ चिन्तन शैलीको विकास गर्छ, नयाँ प्रविधि र चिन्तनले समाजलाई नयाँ रुपले परिभाषित गर्छ। यो प्रकृया निरन्तर चलिरहेको हुन्छ। त्यसकारण थोत्रा सिद्धान्तहरुको आधारमा समाजलाई अगाडि बढाऊँछु भनेर बल गर्नु भनेको समाजलाई पछाडि लानु मात्र हो।

हाम्रो नेपाल र नेपाली समाज आफ्नै बिशिष्टताहरुले भरिएको छ र यसको विकास र समृद्धिको बाटो पनि आफ्नै खाले हुने कुरामा कुनै शंका छैन। तर आधारभूत रुपमा खुल्ला बहुलवादी राजनीति र प्रतिस्पर्धात्मक पुँजीवादी अर्थ-ब्यबश्थाभन्दा अरु बाटोको विकल्प छैन हामीसंग। अर्थतन्त्रको हकमा, निश्चित रुपमा केहि समयसम्म जनजीवनसंग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने विषयमा सरकारको बढी भूमिका हुने गरेी 'मिश्रित 'बाटो लिन सकिन्छ तर गन्तब्य भने प्रतिष्पर्धात्मक पुँजीवादनै हो।

शाशन प्रणालीसम्बन्धी कुनै पनि 'परिभाषा' ले यो चिन्तनलाई समेट्नै पर्छ।

मलाई के लाग्छ भने हिमाल देखि तराईसम्मको कुनैपनि वर्ग र पेशाको एउटा आम नेपालीले नेपाललाई माया गर्छ, बरु राजनीतिक दल र नेताहरुकै देशप्रतिको निष्ठामा शंका गर्न सकिने ठाऊँहरु धेरै छन्। जनताको परिभाषाले नेपाललाई माया गर्ने हरेक नेपालीलाई समेट्नु पर्छ। हाम्रा समस्याहरु प्रणालीबद्ध शाशन र कानूनी राज्यको अभावले जन्मिएका हुन् र त्यसको विकल्प कुनै पनि अधिनायकवाद वा तानाशाही हुन सक्दैन। र नेपालमा जुन दलको शाशन आएपनि त्यसले कुनै पनि नेपालीको (मानव अधिकारको विश्वब्यापी घोषणापत्रमा उल्लेखित) मानव अधिकार खोस्न पाऊँदैन। नेपाली राष्ट्रियता र मानव अधिकारको सम्मान गर्ने जो कोहि पनि नेपाली जनता हो।

'कमरेड', म माओवादी होईन तर म गर्वका साथ के भन्न चाहन्छु भने म एउटा नेपाली जनता हुँ।

म एउटा नेपाली जनता हुँ।

बन्दूक, खुकरी, लाठी - र गायब राज्य

2010-04-28T23:30:00.004+09:00

माओवादी फेरि एकपटक "अन्तिम आन्दोलन" गर्न तम्सिएको छ र देशलाई अनिश्चित कालसम्म बन्द गर्ने घोषणा गरिसकेको छ। उसको यो कतियौं पटकको "अन्तिम आन्दोलन" हो हातका दश औंलाले गन्न नभ्याउने भईसकेको छ। अर्कोतिर, आफू सरकारमा भएको बेला "अब देशमा कसैले पनि बन्द-हडताल नगरे हुन्थ्यो" भनेर माओवादी नेतृत्वले खोकेको मान्छेहरुले बिर्सिसकेका छैनन्। "अन्तिम आन्दोलन" का लागि मा घाँटी निमोठ्दै र धम्की दिँदै "स्वेच्छिक" चन्दा माग्ने र स्कूल-कलेजलाई ब्यारेक बनाउने 'क्रान्तिकारी' कदम जारी छ देशमा।

माओवादीको "स्वेच्छिक" चन्दा उठाउने तरिका कस्तो हुन्छ, त्यो नबुझ्ने नेपाली अब बाँकी छैन। पोहर कि परार, "हिमाल" खबरपत्रिकामा होला- एउटा कार्टून छापिएको थियो। त्यो कार्टूनमा हाम्रा 'क्रान्तिकारी' मित्रहरु दश ठाऊँमा फाटेको लुगा लगाएको दुब्लो र मलिन अनुहारका एकजना गरीब नेपालीको पाखुरा बटारेर रगत निचोर्दै थिए र त्रसित भएर हेरीरहेकी उनकी पत्नीलाई भन्दै थिए, "स्वेच्छिक हो, डराउनु पर्दैन!"। माओवादीहरुले "स्वेच्छिक" को परिभाषा यसरी बदलिदिएपछि शब्दकोषमा "जबर्जस्ती" भन्ने शब्दको नयाँ अर्थ राख्नुपर्ने भएको छ।

यो आन्दोलन माओवादीलाई कुर्सी दिलाउनको लागि हो, जुन कुर्सी माओवादी आफैंले सनकमा छोडेर हिँडेको थियो। दलहरुका, नेताहरुका आपसी सम्बन्धका तिक्तताका कुरा बेग्लै होलान्, तर सधैंझैं माओवादीको यसपालिको नीति पनि देशलाई सकेसम्म अस्तब्यस्त बनाएर, जनताको जीवनलाई सकेसम्म कष्टकर बनाएर सरकारलाई "घुँडा टेकाउने" हो। यसका लागि उसले आफ्ना कार्यकर्ता त परिचालन गर्नेनै भयो, बन्दूकले धम्काएर वा पैसाले फकाएर ट्रकका ट्रक, बसका बस 'भेडाबाख्रा' पनि ओसार्नेछ। पूर्णतया अधिनायकबादी सोचले प्रेरितहरुका लागि आफू बाहेक अरुको अस्तित्व बढीमा भेडाबाख्रानै हो। हरेक दिन उनीहरु कलेजदेखी स्कूलसम्मका बिद्यार्थीहरुलाई पनि ओसार्नेछन्। दूधमुखे बच्चाहरु पनि "स्वेच्छिक" रुपले जुलुसमा भोकै-प्यासै हिँड्नेछन् र ओठ-तालु सुकाउनेछन्। एक हातमा कापी-किताब र अर्को हातमा माओवादीले जबर्जस्ती थमाएको लाठी बोकेका स्कूले छात्राहरुको तस्बीर देख्न थालिसकिएको छ। ती अबोध चेहराहरुको भाव पढ्नुहोस् एकचोटि, कति प्रतिशत "स्वेच्छिक" हो सजिलै थाहा हुन्छ।

साभार: नागरिक दैनिक (बिस्तृतमा यहाँ पढ्नुहोस्।)

हिजो पञ्चायत र राजतन्त्रले पनि त्यसै गर्थ्यो।

यो मात्रै होईन, अरु सबै कुरामा पनि माओवादीसंग अरुभन्दा फरक 'भिजन' नभएको कुरा प्रमाणित भईसकेको छ। ठूल्ठूला कुरा र गुलिया नाराले बेरेर माओवादी त्यहि काम गर्दैछ जुन काम अरुले पनि गरिरहेका थिए। ऊ नेपाली समाजका विकृतिलाई झन् धेरै मलजल गर्दैछ। हिजो कांग्रेस-एमालेलाई चन्दा ख्वाएर ब्रम्हलूट गरिरहेका सिण्डिकेटहरु, अपराधीहरु र भ्रष्टहरु आज माओवादीलाई अलि बढी चन्दा ख्वाएर माओवादीबाट अभयदान लिईरहेछन्। अदालत, मालपोत र अरु कार्यालयहरुमा सबैभन्दा ठूलो भाग लिएर माओवादीले त्यहाँभित्रको भ्रष्टाचारलाई अझ झांगिन दिईरहेको छ। उद्योगधन्दा माओवादीको जानी दुश्मन हो र देश अब ढुंगे युगमा फर्किँदैछ। शुल्क बढी असुलेको निहुँमा जारी अहिलेको नीजि स्कूलहरुको बिरोध-नाटक पनि माओवादीका लागि यथेष्ट शुभलाभको 'बार्गेनिङ्ग' सहित यथास्थितिमै सकिने पक्का छ। पहिला पनि यस्तो भएकै हो।

हाम्रो समाज मूढे उन्माद र चरम सैनिकीकरणको बाटोमा गईसकेको छ र यसमा सबैभन्दा ठूलो दोष माओवादीकै हो। माओवादीको 'निगाह'मा परेर 'राज्य' पाएकाहरुको मूढे सैन्य-उन्माद देखिनसक्नुको छँदैछ, माओवादीको 'निगाह'मा पर्न नसकेकाहरु पनि त्रसित भएर आफूलाई सैनिकीकरण गर्दैछन्। हरेक समाज, हरेक समुदायले आफूलाई सैनिकीकरण गर्नुबाहेक अरु बिकल्प देखिन्न। यसरी देश अब सोमालिया हुने बाटोमा तिब्र गतिमा ओरालो लागेको छ।

यी सब सैन्य-उन्मादको होहल्लामा राज्य कतै गायब भएको छ। आफूलाई माओवादीभन्दा फरक र लोकतान्त्रिक भनाउने कांग्रेस र एमालेपनि समाजको सैनिकीकरणलाई, समाजमा बढीरहेको घृणा र द्वेषलाई कम गर्न होईन, त्यसमा तेल थप्न उद्यत छन्। यूथफोर्सको गठन गरेर एमालेले माओवादीको वाइसीएललाई नैतिक बैधता दिएकै हो, अस्ति त्यहि यूथफोर्सका टाउके अब सेनानै बनाउने कुरा गर्दै थिए। अर्कोतिर कांग्रेसभित्रका खुमबहादुर मार्काहरु कांग्रेसको सेना बनाउनुपर्छ भनेर उफ्रिरहेका छन्। नेपाल भनिने राज्यलाई पंगु बनाउन सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेल्ने उनीहरुनै हुन्। खुमबहादुर जस्ता मान्छेलाई रगतको स्वाद थाहा छ किनभने उनीहरु पहिलेदेखिनै आफ्नै 'मिनि सेना' राखेर दादागिरि देखाईरहेका थिए। अहिले माओवादीले उनीहरुभन्दा पनि ठूलो दादागिरि देखाएकोले उनीहरुको रातको निद्रा र दिनको चैन हराएको हो।

तर के माओवादी सैन्य-उन्मादको जवाफ कांग्रेस-एमालेको पनि सैनिकीकरण हो? या राज्यलाई बलियो बनाउनु हो? प्रशाशन, प्रहरी, अदालत, सेना आदिलाई सशक्त, साधनसम्पन्न, प्रभावकारी र निष्पक्ष जबसम्म बनाईँदैन, जबसम्म गायब राज्य जनताको माझमा फर्किँदैन, तबसम्म यो चरम सैन्य-उन्मादी मानसिकताबाट देश र जनतालाई बाहिर निकाल्न सकिने कुनै बाटो भेटिने छैन।

जापान:प्राग्इतिहासदेखि आधुनिक काल सम्म

2010-04-23T16:06:00.003+09:00

यो हालसालै मैले पढी भ्याएको जापानी इतिहाससम्बन्धी एउटा अंग्रेजी पुस्तक हो। अचेल मेरो अड्डा जाऊ-आऊको समय लम्बिएको छ, रेल र बस गरेरै दुई घण्टाजति बित्छ दिनमा। त्यो समयलाई गरिएको 'सदुपयोग'को पहिलो बाली यहि हो:)

अमेरिकी इतिहासकार John Whitney Hall द्वारा लिखित Japan: From Prehistory to Modern Times ले जापानको प्रागऐतिहासिक कालदेखि १९६० को दशकसम्मको इतिहासको विश्लेषण गरेको छ। पकेट साईजमा ४०० पृष्ठमा फैलिएको यो किताब इतिहासमा "सौखीन तर सकृय" रुचि राख्ने मजस्ता पाठकका लागि ठिक्कको मानें मैले। जापानी इतिहासको समग्र कालखण्डको बारेमा संक्षिप्तनै भएपनि आधारभूत जानकारी मिल्यो, अब कुनै कालखण्ड विशेषलाई मात्रै केन्द्रित गरिएर लेखिएका पुस्तक पढ्न पनि त्यति गाह्रो नहोला।

जापान बारेको जानकारी टुक्रा-टाक्रीहरु बटुलेको जस्तो मात्रै भएकोले समग्र इतिहास एकचोटि पूरा पढ्ने रहरको केहि अंश पुग्यो यो किताब पढेपछि। यो एक विदेशीका आँखाले हेरेको जापानको इतिहास हो तर लेखक हलज्यू जापानमै जन्मेर हुर्केकाले उहाँमा रहेको जापानप्रतिको संवेदनशीलताले गर्दानै होला, यो पुस्तकमा पश्चिमी पूर्वाग्रह कतै पनि देखिँदैन, कम्तिमा मेरो बुझाईमा। अब कुनै जापानी इतिहासकारले लेखेको जापानी इतिहास पनि पढ्नुपर्ला; विशेष गरी उन्नाईसौं शताब्दीको मध्यपछिका घटनाक्रमहरु बारे विदेशी र जापानी दृष्टिकोणमा रहेका भिन्नता बुझ्नका लागि।

यहि किताबले छाडेका केहि मोटामोटी प्रभावहरुमा अडिएर कुरा गरौं आज, तथ्यांकगत कुराहरु वा बिस्तृत घटनाक्रमहरुमा भने त्यति लाग्नेछैन।

इसापूर्व १५०,००० वर्षमै जापानका टापूहरुमा मानव बसोबास भइसकेको संकेत भेटिएका रहेछन्। जापानको वर्तमान राजतन्त्रको शुरुवात भएको मितिचाहिँ इसापूर्व ६६० लाई मानिँदो रहेछ, यहि वर्ष जापानका प्रथम सम्राट 'जिम्मु' ले शाशन शुरु गरेका रहेछन्। जापानीहरु आफ्नो राजवंशलाई संसारको सबभन्दा पुरानो र निरन्तर मान्छन्, तर धेरै इतिहासकारहरु भने त्यो दावीलाई स्विकार गर्दैनन्। जापानी राजवंशको निरन्तरता र जिम्मुकै कथालाई पनि उनीहरु अति दक्षिणपन्थी उग्रराष्ट्रवादी जापानीहरुले आफ्नो प्रभाव फैलाउन बनाएको 'कथा' मान्छन्। इस्वीको सातौं शताब्दीतिरबाटका धेरै कुरा भने स्पष्ट भएकाले जापानी राजतन्त्र कम्तिमा त्यो ताकाबाट भने निरन्तर अस्तित्वमा रहेको छ। यहि हिसाबले पनि यो अहिलेको बिश्वका पूराना राजतन्त्रहरुमध्ये पर्छ, सबभन्दा पूरानै पनि हुनसक्छ। राजतन्त्रको इतिहास लामो भएपनि शाशन-सत्तामा यसको प्रभाव धेरै जसो कमै थियो। इतिहासमा राजतन्त्र प्राय: धार्मिक र औपचारिक दायित्व मात्र निर्वाह गरेर बसिरहेको देखिन्छ भने देशको शाशनचाहिँ सैन्य-सामन्त र युद्ध सरदारहरुको प्रभावमा चलेको देखिन्छ।

जापान एउटा टापू-देश भएकोले यसको सम्पर्क मूलभूमि (continent) संग कम हुनु स्वाभाविक हो र जापान र जापानी जनता बन्ने प्रकृयामा त्यो भौगोलिक अवस्थितिको प्रशश्त प्रभाव परेको मानिन्छ। पहिलो सहस्राब्दीसम्म जापानको प्रमुख विदेशी सम्बन्ध चीन र कोरीया थिए। चीन र कोरीया हुँदै प्रवेश गरेको बुद्ध धर्मले पहिलो विदेशी प्रभाव ल्याएको थियो जापानमा। जापानीहरुले सातौं शताब्दीमा चीनबाट लिखित भाषा, साँस्कृतिक मान्यताहरु र प्रविधिहरु ल्याए र तिनलाई आफ्नो आवश्यतकता अनुसार परिमार्जन गर्न थाले।

तर त्यसपछिका वर्षहरुमा बिस्तारै जापानका सैन्य-सामन्तहरुले बन्द नीतिको अख्तियार गर्दै लगे र बाँकी बिश्वबाट जापानलाई अलग्याए। यो प्रकृयाले सत्रौं शताब्दीको शुरुमा पूर्णता पायो, जब तोकुगावा इयेयासु भनिने महासामन्तले एक हिसाबले जापानको एकीकरणलाई पूरा गरे र आफ्नो वंशको 'शोगुनतन्त्र' (shogunate) शुरु गरे। जापानका बिभिन्न क्षेत्रीय सैन्य-सामन्तहरु पनि अस्तित्वमै रहे तर तिनको नेता र देशको केन्द्रीय शाशकको रुपमा भने तोकुगावा परिवार रह्यो।

सन् १६०३ देखि १८६८ सम्म रहेको तोकुगावा शोगुन शाशनकाललाई जापानी इतिहासमा 'एदो काल' (Edo period, जापानीमा EDO JIDAI) भनिन्छ। तोकुगावा शोगुनहरुको शाशनको केन्द्र रहेको तत्कालीन 'एदो' भेगकै अहिलेको नाम तोक्यो हो। प्राचीन समयदेखि तोकुगावाहरुको दबदबा नसकिऊञ्जेलसम्म जापानी राजतन्त्रको केन्द्र भने क्योटो रहँदै आएको थियो। यसरी हेर्दा एदो काललाई शोगुनतन्त्र र राजतन्त्रको समानान्तर शाशनकालको रुपमा पनि लिन सकिन्छ, तर राजतन्त्रसंग कुनै उल्लेखनीय अधिकार भने थिएन।

साढे दुई शताब्दीसम्म जापानलाई बन्द र बाँकी बिश्वबाट अलग गरेर शाशन गरेको शोगुनतन्त्र आन्तरिक र बाह्य दुबै कारणहरुको प्रभावमा परेर समाप्त भयो। दुई शताब्दी पछिको शोगुनतन्त्र धेरै हिसाबले भद्दा, ढोंगी र सौखीन जीवनशैलीको भईकेको थियो। जापानी समाजका आर्थिक लगायतका समस्याहरु समाधान गर्नसक्ने हैसियतमा यो थिएन। अर्कोतिर, पुनर्जागरण र औद्योगिक क्रान्तिबाट शक्ति पाएपछि संसारभरि छरिएका यूरोपेलीहरु कुनै हालतमा पनि जापानलाई खुलाउन र एशियाभित्रका आफ्ना ब्यापारिक र औपनिवेशिक उद्देश्यहरुलाई पूर्णता दिन चाहन्थे। बेलायतबाट स्वतन्त्र भएको अमेरिका पनि केहि समय पछि जापान खोल्न चाहनेहरुको समूहमा मिसियो।

ठूलो सैन्य दलबलका साथ आएका अमेरिकी कमाण्डर म्याथ्यु पेरी (Commodore Perry) ले सन् १८५४ मा जापानलाई बन्द नीति परित्याग गर्न बाध्य पारे। १८५४ देखि दोश्रो बिश्वयुद्धको अन्त्यसम्मको समयलाई जापानको इतिहासको पहिलो आधुनिकीकरणको काल मानिन्छ। दोश्रो आधुनिकीकरणको काल दोश्रो बिश्वयुद्धको अन्त्यपछिको हालसम्मको समय हो।

१८५४ देखिका घटनाक्रमहरु लेखिएको खण्डलाई दोहोराएर पढें मैले। निकट इतिहासका घटनाहरु भएकाले जानकारीहरु बढी बिस्तृत हुनु स्वाभाविकनै भयो तर यो कालखण्डमा जापानीहरुले आफ्नो अस्तित्वमाथि आएका केहि ठूला संकटहरुलाई अत्यन्त सफलतापूर्वक र रचनात्मक ढंगले हल गरेका छन् र आफूलाई द्रूत ढंगले आधुनिकीकरण गरेका छन्। अर्कोतिर यहि कालखण्डमा उनीहरुको अहं र चरम जातिवाद-राष्ट्रवादले उनीहरु स्वयं र बिश्वलाई ठूलो नोक्सानी पनि पु-याएको छ।

१८५४ पछिका दिनहरुमा बल्ल जापानी राजतन्त्र जापानको वास्तविक शाशक बन्न पुग्यो। शोगुनतन्त्र असफल भईसकेपछि जापानी जनताहरु नेतृत्वका लागि राजतन्त्रतिर फर्किए। तत्कालीन मेइजी सम्राट र राजतन्त्रले जापानको आधुनिकीकरण र आर्थिक विकासमा प्रशस्त योगदान दिए। पश्चिमी प्रविधिमा दक्षता हासिल गर्न जोडतोडले लागे जापानीहरु र केहि दशकमै आफूलाई आर्थिक र प्राविधिक दुबै रुपले पश्चिमीहरुको प्रतिष्पर्धी बनाउन सफल भए।

तर बढ्दो आर्थिक शक्ति र बिश्व समुदायमा अग्लिएको छविले उनीहरुलाई औपनिवेशिक महत्वाकांक्षातिर पनि डो-यायो। जापानी नश्लको सर्वोच्चताको भावना र उग्र-राष्ट्रवादले युद्धउन्माद जन्मायो र जापानीहरु चीन, कोरीया लगायतमा आक्रमण गर्दै उपनिवेशहरु बटुल्न थाले। १९०५ को लडाईँमा रुसलाई हराएपछि यो उन्माद अझ बढ्यो र बिस्तारै जापानी शाशनमा सेनाको प्रभाव बढ्न थाल्यो। १९१८ बाट बहुदलीय प्रजातान्त्रिक राजनीतिक प्रणाली शुरु भयो तर दलहरु जनतामा प्रभावकारी रुपले स्थापित हुन र राजनितिमा सशक्त नेतृत्व दिन असफल भए। दलीय राजनीतिको यो असफलताले दक्षिणपन्थी सैन्यशक्तिलाई अझ उत्साहित बनायो र त्यसलाई राजनीतिमा अझ सकृय बन्ने मौका दियो। उग्र-राष्ट्रवादी सैन्य चिन्तन बलियो हुँदै जाने क्रममा सन् १९३३ मा जापानले आफूलाई लिग अफ नेशन्सबाट अलग्यायो र जापान र जापानी समाजको पूर्ण सैनिकीकरण शुरु भयो। दोश्रो बिश्वयुद्धमा जापान, जर्मनी र इटालीसमेतको गठबन्धनमा संलग्न भयो। सन् १९४५ को हिरोशिमा र नागासाकीको त्रासदीमा पुगेरमात्रै यो सैनिकीकरण र अन्धराष्ट्रवादी युद्ध उन्मादको दुखद् अन्त्य भयो।

त्यसपछिका केहि वर्ष जापान अमेरिकी प्रभावमा रह्यो। पूर्ण अमेरिकी प्रभावमा रहेको १९४५ देखि १९५२ को समयमा जापानी समाजको सैनिकीकरणलाई समाप्त पारियो, जापानी सम्राटको 'दैवी' स्तरलाई अस्विकार गर्दै र सार्वभौमसत्ता जापानी जनतामा रहेको घोषणा गर्दै नयाँ संविधान लेखियो र नागरिक शाशनको आधार तयार पारियो। यसबाहेक शिक्षा-प्रणाली, कृषि लगायत जापानी समाजका अरु धेरै पक्षहरुमा पनि सुधार शुरु गरियो। जापानीहरु फेरि पश्चिमा प्रविधि सिक्न र दक्ष हुनतिर लागे। अर्कोतिर, उदार लोकतान्त्रिक शाशनमा पनि जापानीहरु सफल भएका छन्। दोश्रो बिश्वयुद्धपछि जापानमाथि राखिएका नियन्त्रणहरुका कारण सामरिक हिसाबमा जापानको आवाज त्यति ठूलो मानिदैन तर यो एउटा बलियो आर्थिक शक्ति भने बनेको छ।

सन् १९५२ मा अमेरिकी अधीनस्थताको अन्त्यको औपचारिक घोषणा गरियो। सन् १९५३ मा अमेरिकी-जापान आपासी सुरक्षा सन्धि भयो र जापान अमेरिकाको सुरक्षा-छातामा पुग्यो। यस अनुसार, जापानको सुरक्षाको लागि अमेरिका जिम्मेवार हुनेछ तर जापानले अमेरिकी सैन्य-अखाडाहरुका लागि भूमि र सुविधाहरु उपलब्ध गराउनुपर्नेछ। जापानको सामरिक सुरक्षा अहिलेसम्म यसै सन्धिका आधारमा सञ्चालित छ।

सन् १९५६ मा जापान संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्य भयो।

हलज्यूले शीतयुद्धकालीन १९६० को दशकको संक्षिप्त चर्चा गरेर आफ्नो पुस्तकको समापन गर्नुभएको छ। त्यसयता बिश्व राजनीतिमा र जापानकै जीवनमा पनि धेरै परीवर्तनहरु आईसकेका छन्। १९९० सम्म बिश्व आधारभूत रुपमा दोश्रो बिश्वयुद्धले परिभाषित गरेकै ढाँचामा चलिरहेको थियो। १९९० को दशकको शुरुवातको साम्यवादको पतन र बिश्वमा उदार लोकतन्त्र र बजार अर्थतन्त्रको अझ सशक्तिकरणले केहि फेरबदल ल्याएको छ निश्चय पनि तर मूल: ढाँचा अझै पनि उहि मान्न सकिन्छ।

यतिखेर भने चीन, भारत र ब्राजिल जस्ता देशहरु पनि धनी र शक्तिशाली हुँदैछन्। सूचना र बायोप्रविधिले संसारभरिकै आर्थिक/सामाजिक ढाँचामा ठूलो परीवर्तन ल्याऊँदैछन्। अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति-संरचनामा ठूलो परीवर्तन हुने, जापान लगायतका सबै देशको स्थितिमा ब्यापक फेरबदल हुने समयको नजिक आईपुगेका हुनसक्छौं हामी।

-----------------------------------------------------------------------

एउटा ब्यक्तिले आफ्नो अनुभवमात्र नभै अरुको अनुभवबाट पनि सिक्न सकेजस्तै एउटा देश वा समाजले पनि आफ्नोमात्रै नभै अरु देश वा समाजको इतिहासबाट पनि धेरै कुरा सिक्न सक्छ। जापानको इतिहासका सकारात्मक-नकारात्मक कालखण्डहरुबाट पनि हामीले सिक्न सक्ने कुराहरु धेरै छन्।

जापानीहरुको कर्मठता, औद्योगिक चिन्तन र लगनशीलताबाट त जो कोहि जहिले पनि प्रभावित हुन्छ नै। जापानीहरुको नयाँ कुरा, नयाँ प्रविधि सिक्ने तत्परता अत्यन्त प्रशंशनीय छ। शत्रु-मित्र जोसुकैका प्रविधि र ज्ञान सिक्ने, ऊ भन्दा दक्ष हुने र त्यो प्रविधि-त्यो ज्ञानलाई आफ्नो सामाजिक-राष्ट्रिय बिशिष्टतामा ढाल्ने प्रकृयानै जापानको संस्कृति हो भनेपनि हुन्छ। ठूल्ठूला संकटबाट निक्लेपछि जुन द्रूत आर्थिक विकासको उदाहरणहरु जापानले बिश्वलाई देखाएको छ, त्यसको पृष्ठभूमिमा यहि तत्परता छ।

अर्कोतिर, जापानको १९२०, १९३० का दशकको दिशाहीन दलीय राजनीति हाम्रो समसामयिकतासंग धेरै अर्थमा मेल खान्छ। त्यो बेलाको उदार लोकतन्त्रले राजनितिमा पकड जमाउन नसक्दा जापान दक्षिणपन्थी सैन्यशाशनको बाटोमा गयो। जब उदार लोकतन्त्रले सशक्त सुशाशन दिन सक्दैन, तब देश दक्षिणपन्थी या बामपन्थी अतिवादतिर भासिने ठूलो सम्भावना हुन्छ। हामी त्यहि संकटको डिलमा पुगेका छौं र दुबैतिरका रक्तपिपासुहरु मुख मिठ्याउन थालिसकेका छन्।

हामीले सिक्न सक्ने सबैभन्दा सान्दर्भिक पाठ यहि हो शायद।

तोयोता प्लाण्ट भ्रमण

2010-04-17T11:52:00.009+09:00

प्रसिद्ध मोटर कम्पनी तोयोता (टोयोटा)को एउटा प्लाण्टको भ्रमण गर्ने मौका जु-यो गत बिहिवार। यस बारेमा जापान आउनेबित्तिकै थाहा पाएको भएपनि जाऊँला-जाऊँला भन्दा-भन्दै सात वर्ष बितेछ।

हुनत टोयोटा समूह अहिले गाडी उत्पादन बाहेक अन्य धेरै क्षेत्रमा पनि संलग्न भईसकेको छ, तर यसलाई अझै पनि गाडीकै पर्यायको रुपमा लिईन्छ।

टोयोटा शहरमा रहेको टोयोटा समूहको मुख्यालय (Head Office)। यसका अरु दुई प्रमुख कार्यालयहरु टोक्यो मुख्यालय (Tokyo Head Office) र नागोया कार्यालय (Nagoya Office) हुन्।

यस्तो भ्रमणमा सहभागी हुनका लागि कम्तिमा दुई हप्ता पहिलेनै ईण्टरनेटबाट बुक गर्नुपर्ने रहेछ (जापानमै, विशेष गरी टोयोटा शहरको नजिकै रहनुभएका साथीहरुलाई रुचि छ भने यहाँ क्लिक गरेर जानकारी लिन सक्नुहुन्छ; Toyota Plant Tour)।

त्यहि टूरमा आधारित भएर केहि कुराकानी गरौं आज।

तोकिएको समय बिहानको साढे दशभन्दा केहि मिनेट पहिलानै मुख्यालय नजिकैको Toyota Kaikan Museum मा पुग्यौं हामी बूढा-बूढी। आफू आईपुगेको जानकारी गराएर आगन्तुक पास लिएपछि खास टूर शुरु हुने समय ११ बजे सम्म म्यूजियमभित्रै घुम्नु थियो।

म्यूजियममा पस्ने बित्तिकै टोयोटाका दुई बिशिष्ट उत्पादनहरु देखिन्छन्। टोयोटाको भविष्योन्मुख उत्पादन -दर्शनलाई झल्काउने यी दुई उत्पादनमा एउटा "i-unit" नाम दिईएको Concept Vehicle हो। यो एक सिटे गाडी भविष्यको सबैभन्दा लोकप्रिय सवारी साधन हुने अनुमान रहेछ टोयोटाको। "i-unit" बारेको केहि मिनेटको प्रदर्शन हेरियो।

दोश्रो चाहिँ "Toyota Partner Robot" हो। यो रोबोटले ट्रम्पेट बजाएको पनि हेर्न पाईयो। बेलाबखत यस्ता धेरै रोबोटहरु मिलेर कन्सर्ट पनि गर्दा रहेछन्:), हामी पुगेको दिन त्यो संयोग भने परेन। "i-unit" बारेको प्रदर्शनी र ट्रम्पेट बजाईरहेको Toyota Partner Robot यो लेखको अन्त्यमा राखिएका दुई भिडियोहरुमा हेर्न सक्नुहुन्छ।

म्यूजियम भित्र पसेपछि एक खण्डमा टोयोटाका बिभिन्न मोडेलका गाडीहरु प्रदर्शनीका लागि राखिएका थिए भने अरु खण्डमा टोयोटाको इतिहास र उत्पादनप्रणाली संबन्धी टोयोटाको दर्शन झल्काउने तस्बिरहरु, रेखाचित्रहरु टांगिएका थिए। २०-२५ सीटका मिनि थिएटरजस्ता पनि थिए र तिनमा टोयोटा बारेका जानकारी प्रसारण भईरहेका थिए। ठाऊँ-ठाऊँमा राखिएका कम्प्युटरहरु चलाएर पनि टोयोटाको उत्पादन प्रणालीको virtual tour गर्न सकिन्थ्यो। दोश्रो तल्लामा टोयोटासम्बन्धी उपहार-सामानहरुको पसल रहेको छ।

ठिक एघार बजे हामीजस्ता ४० जना मिसिएर बनेको हुललाई लिएर टूर बस टोयोटाको मोतोमाची प्लाण्टतिर लाग्यो। जापानभित्र टोयोटाका यो सहित १२ प्लाण्टहरु रहेछन्। ती सबै १२ प्लाण्टहरु टोयोटा शहर रहेको प्रान्त (आईची)मै रहेछन्। मोतोमाची प्लाण्टमा तोयोताका Crown, Mark X, Estima आदि मोडेलका गाडीहरु उत्पादन गरिँदो रहेछ।

मोतोमाची प्लाण्टसम्म पुग्न लाग्ने लगभग १५ मिनेटको समयमा टूर गाइडले टोयोटाको इतिहास र वर्तमान स्थितिका बारेमा कुरा गरिन्।

वर्तमान टोयोटा शहरको पुरानो नाम कोरोमो हो। उन्नाईसौं शताब्दीमा यो शहर रेशम उत्पादनका लागि प्रसिद्ध थियो र रेशमकै कारण एउटा धनी शहर मानिन्थ्यो। जापान र बिश्व बजारमा रेशमको माग घटेपछि शहरको आर्थिक स्थिति पनि खस्कियो। यो स्थितिमा एउटा रेशम उद्यमी परिवारकै उत्साही युवा किइचिरो तोयोदा सन् १९३० मा साना ग्यासोलिन ईञ्जिनहरुको अनुसन्धानमा संलग्न भए र सन् १९३३ मा उनको परिवारको रेशम उत्पादन कम्पनी Toyota Automatic Loom Works को एउटा शाखा Automobile Department को रुपमा गाडी उत्पादन शुरु गरियो। यहि शाखाले सन् १९३७ मा 'तोयोता मोटर कम्पनी लिमिटेड' को रुप लियो।

कम्पनी शुरु गर्ने परिवारको थर तोयोदा हो र अहिलेसम्म पनि उच्च तहको ब्यवश्थापनमा त्यहि परिवारका सदस्यहरुको बहुमत छ। कम्पनीको नाम 'तोयोदा' नै नराखेर 'तोयोता' राख्नुमा भने तीन प्रमुख कारणहरु देखाईएका छन्।

१) जापानी भाषाको काताकानामा 'तोयोदा' लेख्दा दश स्ट्रोक आबश्यक पर्छ भने 'तोयोता' लेख्न आठ स्ट्रोकमात्रै आवश्यक पर्छ। आठ जापानी संस्कृतिमा शुभ मानिन्छ। यसैले कम्पनीको नामको रुपमा तत्कालीन ब्यबश्थापनले 'तोयोता' लाईनै अपनाउने निर्णय गरेछ। यहि 'तोयोता' बिदेशी उच्चारणमा 'टोयोटा' बन्न पुगेको हो।

जापानमात्र नभएर चीन, ताइवान, हङकङ, कोरीया आदि चिनियाँ साँस्कृतिक प्रभावक्षेत्र भित्रका सबै ठाऊँमा आठ शुभसूचक अंक मानिन्छ।

२) दोश्रो, 'तोयोदा' नै राख्दा एउटा परिवारको बर्चस्व देखिने र 'तोयोता' राख्दा त्यस्तो कम हुने धारणा रहेछ।

३) तेश्रो, 'तोयोदा' भन्दा 'तोयोता' उच्चारण गर्न सजिलो र श्रुतिमधुर भएकोले।

तलको तस्बीर तोयोताको लोगो हो। यो लोगोको बारेमा पनि गाइडले केहि कुरा गरेकी थिईन्। ती कुराहरुको सारको रुपमा तोयोताको आधिकारिक ब्याख्यालाई यहाँ राख्न चाहन्छु;

The current Toyota Mark consists of three ovals: the two perpendicular center ovals represent a relationship of mutual trust between the customer and Toyota. These ovals combine to symbolize the letter "T" for Toyota. The space in the background implies a global expansion of Toyota's technology and unlimited potential for the future.

थप कुरा यहाँ क्लिक गरेर बुझ्न सक्नुहुन्छ।

शहरको आर्थिक स्तरलाई फेरि उच्च बनाउन तोयोता कम्पनीले दिएको योगदानको कदर गर्दै मार्च १, १९५१ मा कोरोमो शहरको नाम फेरेर तोयोता बनाईयो।

टोयोटा कम्पनी र यससंग जोडिएका अरु साना-ठूला धेरै कम्पनीहरु र उद्योगहरुका कारण टोयोटा शहर एउटा अटोमोटिभ शहर (Automotive City) बनेको छ। टूर गाईडका अनुसार टोयोटा शहरको जनसंख्याको लगभग १० प्रतिशत टोयोटा कम्पनीमा काम गर्छ।

मोतोमाची प्लाण्टभित्र क्यामेरा, मोबाईल फोन लान दिईँदो रहेनछ।

गाडी उत्पादनका मुख्य ४ प्रकृयाहरु (stamping, welding, painting and assembly) मध्ये welding र assembly मात्र आगन्तुकहरुलाई देखाईँदो रहेछ। हाम्रो भ्रमण assembly line बाट शुरु भएको थियो। welding भएर आएको car body मा electronic parts बाट शुरु गरेर ईञ्जिन, सिटहरु, स्टेयरिङ्ग, झ्यालका शिशाहरु आदि धेरै भागहरु क्रमैसंग assemble हुँदै गएको हेर्दा उत्पादन प्रकृयामा लागू गरिएको अधिकतम स्वचालनले जो कोहिलाई पनि प्रभावित बनाऊँछ। भ्रमणको अन्त्यमा welding प्रकृया हेरियो, जहाँ सैयौं रोबोटहरु गाडीलाई (body) आकार दिन खटिरहेका थिए। welding प्रकृया ९६% स्वचालित रहेछ। ती रोबोटहरु हामीले साईन्स फिक्सनमा देख्ने/पढ्ने जस्ता मान्छेकै आकारका (humanoid) निश्चयपनि थिएनन्, तर तन्केर, निहुरेर हतार-हतार काम गरिरहेका तिनीहरुलाई देख्दा साँच्चै मान्छेहरु देखेजस्तो भावना जन्मियो मेरो मनमा। जनसंख्या घट्दै गएको जापानका भावी कामदारहरुको रुपमा यस्ता रोबोटहरुको संख्या अझ बढ्दै जाने निश्चित छ।

समग्र उत्पादन प्रकृयामा तोयोता उत्पादन प्रणाली (Toyota Production System, छोटकरीमा TPS) कसरी लागू भईरहेको छ भनेर गाइडले ब्याख्या पनि गरिरहेकी थिईन्। TPS का दुई प्रमुख धारणाहरु JIDOKA र Just-In-Time (JIT) रहेछन्।

JIDOKA: जापानी भाषाको यो शब्दको सोझो अर्थ 'स्वचालन' हो। गाइडका अनुसार तोयोताको उत्पादन-दर्शनमा यसले Automation with human like intelligence जनाऊँछ।

Just-In-Time (JIT): यसको अर्थ चाहिँ Make what is needed when it is needed, and only as much as needed

Toyota Production System(TPS) र Toyota Way औद्योगिक क्षेत्रमा धेरै अध्ययन र चर्चा-परिचर्चाका विषय हुन्। सवा एक घण्टाको भ्रमणमा धेरै जान्न/देख्न निश्चय पनि भ्याईन्न। फेरि तस्बीर खिच्न नपाईने हुँदा आफ्नो सीमित स्मरण-शक्ति बाहेक भर पर्ने अरु कुरा केहि हुन्न।

गाइडका अनुसार मोतोमाची प्लाण्ट हरेक २ मिनेटमा एउटा कार assemble गरेर निकाल्ने क्षमता राख्दछ। अहिले दिनमा औसत ३०० गाडीहरु बन्छन् रे (मेरो स्मरण गलत छैन भने)। यो मोतोमाची प्लाण्ट चीन, भारत, भियतनाम आदि १३ देशहरुमा रहेका २९ तोयोता प्लाण्टहरुको mother plant पनि हो रहेछ।

टोयोटा एउटा बिश्व प्रसिद्ध कम्पनी समूह भएकोले यसका बारेमा तपाईँहरु सबैलाई पनि पक्कै केहि न केहि थाहा छ भन्ने कुरामा म विश्वश्त छु। अहिले टोयोटा यसका केहि मोडेलका गाडीहरुमा देखिएको समस्याका कारण अझ बढी चर्चामा छ। एक हिसाबले अहिले टोयोटा यसको इतिहासकै सबैभन्दा कठिन मोडमा उभिएको हुनुपर्छ। यसका गाडीहरुको बिक्री ब्यापक रुपले घटेको छ र चर्चा अनुसार हालै यसले एक जापानी बैंकसंग ३ बिलियन अमेरिकी डलर बराबरको ऋण लिएको छ। गाडीमा देखिएका समस्याहरु र तिनले सृजना गरेका दुर्घटनाका बारे अमेरिकी कंग्रेसले तोयोताका वर्तमान अध्यक्ष आकिओ तोयोदा स्वयँसंग स्पष्टीकरण लियो (आकियो तोयोदा कम्पनी संस्थापक किइचिरोका नाती हुन्।)

तोयोता डुब्नु भनेको यसमा काम गर्ने/लगानी गर्ने लाखौं मान्छेहरुमात्रै डुब्ने होईन, यसकै भरमा चलेका हजारौं अरु साना-मझौला कम्पनीहरु र तिनले सृजना गरेका करोडौं रोजगारीहरु पनि डुब्नु हो। त्यसो भयो भने तोयोता शहर र नागोयामात्रै होईन, पूरै जापानको अर्थतन्त्रमा ठूलो धक्का पुग्नेछ। यसको असर बिश्वब्यापी र ब्यापक हुनेमा पनि शंका छैन।

तोयोता खाइकान म्यूजियम र मोतोमाची प्लाण्ट घुम्दा भने पूर्ण रुपमा सकारत्मक उर्जा मात्रै अनुभव गरें मैले, तोयोतामाथि मडारिईरहेको बादलको कुनै संकेत देखिन। तोयोता आफ्ना समस्याहरुलाई समाधान गर्न र अझ फैलिन समर्थ छ भन्ने अनुभूति लिएर फर्किएँ म।

-----------------------------------------------

र अन्त्यमा खाईकान म्यूजियममा खिचिएका दुई छोटा भिडियोहरु राख्दैछु।

टोयोटाको Concept Vehicle, "i-unit" बारेको प्रदर्शनी।

तल चाहिँ टोयोटाको "Partner Robot" ट्रम्पेट बजाऊँदै। "Partner Robot" हरुको कन्सर्ट हेर्ने धोको भने अझै बाँकी छ।

जिन्दगी - अब शुरु हुन्छ

2010-04-12T17:54:00.002+09:00

छोरीको किण्डरगार्टेनकी प्रिन्सिपल उएदा सान (नाम परीवर्तीत) को जागिरे जीवन गत मार्च ३१ बाट सकिँदै थियो। त्यो ताका म छोरीलाई लाने-ल्याउनेमा परेको थिईँन, त्यसैले उनीसंग मेरो भेटघाट भएन त्यो ताका। सोवितासंग केहि कुराकानी भएको रहेछ। सोविताले "सेन्सेई अब के गर्नुहुन्छ?" भनेर सोध्दा सेन्सेई "'अब के गर्ने?' होईन, 'अब के नगर्ने?' हो।" भनेर हाँस्दै थिईन् रे। उनका "गर्न मन लागेका तर जागिरको कारण गर्न नभ्याएका कुराहरु धेरै छन्।" रे र अब ती कुराहरु, आफ्नो रुचिका कुराहरु, गर्ने रे। उनको 'वास्तविक जिन्दगी' अब शुरु हुन्छ रे।

चार वर्षअघि यस्तै कुराकानी इमाइ सेन्सेई (नाम परीवर्तीत) संग भएको थियो मेरो। इमाइ सेन्सेइको मूल जागिर/पेशा के हो भनेर मैले सोधेको थिईन, उनी, (म त्यतिखेर बस्ने) शहरमा रहेका बिदेशीहरुका लागि काम गर्ने एक स्वयंसेवी संस्थामा सकृय भएका कारण चिनजान भएको थियो। निवृत्तिभरणमा जाने प्रसंग चलेपछि मैले सोधेको थिएँ, अब यसपछि के गर्नुहुन्छ भनेर। उनको जवाफको आशय पनि उएदा सेन्सेईकै जस्तो थियो। इमाइ सेन्सेइले साठी वर्षबाट शुरु हुने आफ्नो जीवनलाई निबन्धकार (essayist) को 'क्यारीयर' दिने निश्चय गरेकी थिईन्।

यस बीचमा धेरै अरु त्यस्तै मानिसहरुसंग भेटघाट भएको छ मेरो। सबैको सोचाई उस्तै भेटिन्छ, दोश्रो जीवनमा खुशीका साथ जमिरहेकाहरुसंग काम पनि गरेको छु मैले। ल्याबको अफिसका अहिलेका मेरा सहकर्मी खावाखुबो-सान विगत दश वर्षदेखि चराहरुको पछि कुदिरहेछन्। एउटा कम्पनीको जागिरमा ३६ वर्षभन्दा बढी बिताएर सेवानिवृत्त भएपछि उनी चराहरुको तस्बीर खिच्ने आफ्नो बच्चैदेखिको रुचिमा डुबे। उनी अहिले हप्ताको तीन दिन मात्रै काम गर्छन्, त्यो पनि आफ्ना पूराना हाकिम र मित्रको विशेष अनूरोधका कारणमात्रै। नयाँ-नयाँ प्रजातिका चराहरुको खोजीमा उनी जापान र विदेशका जंगली क्षेत्रहरुको भ्रमणमा हिँडिरहन्छन् र उनीसंगको कुराकानी चराहरु र क्यामेराले भरिएको हुन्छ:) अलिक समय अघिसम्म यसैगरी आंशिक समय आउने खावासाकी-सान पनि थिए ल्याबमा। उनी चाहिँ साठी वर्ष भएर सेवानिवृत्त भएपछि बाइक रेसर्स क्लबमा आबद्ध भएका थिए र महिनामा दुई-तीन पटक लामो दूरीका बाइक टूरमा निक्लन्थे।

सामाजिक चिन्तनको यस्तो 'ट्रेण्ड' लाई हुर्काउन/सफल बनाउन दुई कुराको सबैभन्दा बढी महत्व छ शायद। पहिलो, आर्थिक स्थायित्व/निश्चितिता हो। निवृत्तिभरणको आम्दानीले दैनिक जीवन राम्ररी बित्न सक्ने भएपछि आफ्नो 'सपना' को काममा ढुक्कले लाग्न सकिने भयो। दोश्रो चाहिँ, जापानीहरुको स्वस्थ जीवन र लामो आयू हो। धेरै जापानीहरु ९० वर्षसम्म सजिलै बाँच्छन्। ६० बाट शुरु हुने तीन दशकको जीवन पूरै नभएपनि कम्तिमा दुई तिहाईसम्म शारीरिक/मानसिक रुपमा सकृय हुन गाह्रो हुँदैन उनीहरुका लागि। दुई दशक भनेको छोटो समय होईन, धेरै सृजनात्मक काम गर्न सकिन्छ। एक दशक मात्रैमा पनि धेरै गर्न सकिन्छ।

आधुनिक समाजको एउटा ठूलो रोग यहि हो कि यहाँ धेरैजसो मान्छे आफ्नो रुचिभन्दा बाहिरको क्षेत्रमा रोजगार छन्। ती सबैका 'सपना'हरु भौतिक जीवनको स्याहार-सुसारका लागि 'शहीद' भएका छन्। यसका लागि दोष कसलाई दिने? पारिवारिक/सामजिक चिन्तनको दबाबलाई कि आफैंलाई? यो प्रश्न आफैं धेरै चिन्तन-मननको विषय भईसकेको छ, धेरै साहित्य र कलात्मक रचनाहरुको स्रोत बनिसकेको छ। मैले एक महिना पहिला हेरेको "थ्री ईडियट्स" पनि यस्तै विषयमा रहेछ (तपाईँले पनि हेरिसक्नुभयो होला पक्का पनि)।

अर्कोतिर, आफ्नै रुचिसंग केहि मिल्ने 'जागिर'मा पुगेपनि सबै कुरा आफूले चाहेजस्तो हुन सक्दैन। जागिर भनेको सम्झौताको नाम हो, जसमा लगभग सधैंजसो रचनात्मकता र आत्मसन्तुष्टिभन्दा पैसो माथि पर्छ। यहाँसम्म कि आफ्नै सृजनाका भरमा बाँच्ने लेखकहरु, चित्रकारहरु वा संगीतज्ञ आदि समेतले बजारको नाडी छामेर त्यसै अनुसारको सृजना नगरी बाँच्न गाह्रो हुन्छ।

अचेल मेरो मनमा यस्तो तर्कना अलिक बढी चल्न थालेको छ:) लाग्छ, उएदा सेन्सेई र इमाइ सेन्सेईजस्तै म पनि आफ्नो 'सपना'को जीवन बाँच्न 'बूढेशकाल' कुरिरहेछु:) तर मेरो 'बूढेशकाल' उनीहरुको जस्तै सामाजिक रुपले सुरक्षित, आर्थिक रुपले निश्चिन्त, र मलाई केहि दशकको नयाँ जीवन दिन सक्ने गरी पूर्ण स्वस्थ- यति अवसरसम्पन्न होला-नहोला, त्यो भने अनुमान गर्न गाह्रो छ।

तर सकेसम्म आफ्नो उर्जालाई, आगोलाई जोगाएर राख्ने कोशिशमा भने छु।

र एक दिन म पनि घोषणा गर्नेछु; "जिन्दगी - अब शुरु हुन्छ!":))
********************************************

(सेन्सेई- शिक्षकलाई सम्मानपूर्वक गरिने सम्बोधन। डाक्टरहरुलाई पनि सेन्सेई भन्ने चलन छ।)

हानामी - एक उत्सव जीवनको

2010-04-06T18:46:00.004+09:00

जापान यतिखेर हानामीको मूडमा छ। पूरै जापान त भन्न नमिलिहाल्ला किनभने साकुरा फूल्ने समय दक्षिणतिरबाट शुरु भएर क्रमैसंग उत्तर लाग्छ। तर आफू बसेको ठाऊँ छपक्कै साकुराले ढाकिएको देखेपछि जापान त के पूरै पृथ्वीनै यस्तै होला जस्तो लागेको छ मलाई।

हानामी (पुष्प दर्शन) जापानी जीवनको एउटा महत्वपूर्ण भाग हो, एउटा प्रमुख उत्सव हो। आठौं शताब्दीतिरै शुरु भईसकेको मानिन्छ यो चलन। कुन क्षेत्रमा कहिले साकुरा पूरै फक्रन्छ, ('मान्खाई', पूर्ण प्रस्फुटन, full blossom) त्यो सबैको चासोको विषय हुन्छ। कतिपय विशेष उद्यान आदिका साकुराका बोटमा कोपिला देखिएको कुरा राष्ट्रिय समाचार हुन्छ जापानमा।

ढकमक्क साकुरा फक्रेको समय पारेर हानामी आयोजना गरिन्छ। साकुरा फक्रेको केहि समय पछि झर्न थालिहाल्छ, यसैले समय छोपिहाल्ने हतारो हुन्छ सबैलाई।

छोटो समयको लागि फक्रेर झर्ने सुन्दर साकुरा शायद हाम्रो जीवनको प्रतीक हो, जीवनको क्षणभंगुरताको। हाम्रो जीवन पनि क्षणभंगुर छ, तर यो सुन्दर छ। जीवन क्षणभंगुर हुनालेनै शायद सुन्दर छ। हानामी त्यहि सुन्दर जीवनको उत्सव हो, क्षणभंगुर भएपनि साकुराजस्तै पूर्ण रुपमा फक्रेर, सार्थक रुपमा फक्रेर जीउने चाहनाको प्रतिबिम्ब हो।

नागोयामा गत शनिबार देखिको केहि दिन हानामीका लागि सबैभन्दा उपयुक्त मानिएको छ यसपालि। मार्चको अन्त्यतिर जाडो बढेकोले साकुरा फूल्न केहि दिन ढिला भयो रे।

शनिबार हामी पनि नजिकैको यामाजाकीगावा (यामाजाकी खोला) को साकुराले छपक्कै छोपिएको किनारै-किनार हिँड्यौँ धेरै बेर। यो ठाऊँ हानामीका लागि नागोयाभित्र नाम चलेका ठाउँहरुमध्ये एक हो। साथमा एकजना परिचित स्थानीय मिजुनो-सान पनि हुनहुन्थ्यो, साकुरा हानामीका बारेमा केहि नयाँ कुरा पनि जान्न पाईयो मिजुनो-सान बाट।

त्यहि दिन खिचेका केहि तस्बीरहरु राख्न चाहन्छु आज। म आफूलाई पेशेवर त के सौखिन फोटोग्राफर पनि मान्दिन, तस्बीरहरुको गुणस्तर एकदम तल्लो छ; त्यसकारण यी तस्बीरहरुलाई त्यसै अनुसार हेरिदिनुहुन अनूरोध गर्दछु:)

हिजो नागोया नजिकैको इवाकुरा भनिने शहरमा आफ्नै श्रद्धेय प्राध्यापकको परिवारका साथ हानामीमा सहभागी हुने मौका मिलेको थियो। तलका दुई तस्बीरहरु इवाकुराको हानामी-स्थलबाट। पछिल्लो चाहिँ रातिको हो। दश दिने रात्रि-हानामीलाई "इवाकुरा महोत्सब (Iwakura Festival)" को नाम दिएर भब्यसंग मनाईँदो रहेछ।

(यो फोटोका लागि सोवितालाई धन्यबाद!)

(हानामीबारे केहि कुरा मैले पोहर यहि ताकाको एउटा टाँसो "यसपालि त अचम्मै भयो गाँठे!" मा पनि लेखेको छु।)

संविधान त लेख्छन्, लेख्छन्-----

2010-04-01T17:47:00.004+09:00

संविधान त लेख्छन्, लेख्छन्

ल जा, मैले ठोकेर भन्दिएँ-

संविधान त लेख्छन्, लेख्छन्!