De huidige definities

Informeel leren is een thema waarover verschillende experts regelmatig publiceren. Vanuit de praktijk van leren en (bedrijfs)opleidingen is er bijvoorbeeld door de Internet Time Alliance veel gepubliceerd over dit thema, evenals door George Siemens. Enkele experts uit de wetenschappelijke hoek zijn bijvoorbeeld Stephen Downes en Graham Attwell.

Voor een uitgebreid artikel, reeds geschreven in 2006, met een poging tot definitie van informeel leren verwijs is ik naar Jay Cross (lid van de Internet Time Alliance). Cross gaat ook in op de business case voor informeel leren. Jane Hart (een ander lid van de Internet Time Alliance) heeft zeer recent een uitstekend artikel gepubliceerd met een heldere verdeling in vijf categorieën van ‘leren’. Dit zijn ze:

1. Formal Structured Learning (FSL)
2. Personal Directed Learning (PDL)
3. Group Directed Learning (GDL)
4. Intra-Organisational Learning (IOL)
5. Accidental & Serendipitous Learning (ASL)

Dat wat hier “Formal Structured Learning (FSL)” wordt genoemd, is wat de meeste mensen nog steeds onder leren, of eigenlijk onder onderwijs, verstaan. Dit is wat we dagelijks zien in scholen en bedrijven: een groep mensen bij elkaar, een docent (of een inhoudelijke expert), en een vastgesteld (les)programma, een rooster etc. Zie ook bijvoorbeeld Harald Jarche. Hij spreekt van Self-Directed, Undirected en Directed Learning. Waarbij Directed Learning dus gelijk is aan Formal Structured Learning.

De uitdaging voor ons

Er is dus maar één categorie van formeel leren en dat is dus FSL. De andere vier categorieën van Hart zijn de verschillende vormen van “informeel leren”. Het essentiële verschil is dat er bij deze vier categorieën sprake is van een minder vooraf bepaalde structuur en een ander soort sturing, namelijk voornamelijk vanuit de lerende zelf. Dit ‘gebrek’ aan structuur is waarschijnlijk tegelijkertijd de moeilijkheid voor ons onderwijs(des)kundigen. De onderwijskundig ontwerper (of docent) is namelijk getraind en ervaren in het het vormgeven (“structureren”) van leertrajecten (met bijeenkomsten), in het formuleren van leerdoelen, in het creëren van testsituaties en in het vormgeven van verschillende werkvormen etc.

Voor informeel leren is en blijft dit allemaal ook relevant. Laat daarover geen misverstand bestaan. Er komt echter één extra aspect bij, dat veel meer aandacht zou moeten krijgen in de ontwerpfase. En dit kan het beste omschreven worden als “faciliteren”. Wij als onderwijskundig ontwerpers moeten de omstandigheden scheppen, de randvoorwaarden zo u wilt, om leren mogelijk te maken. We moeten de rijke leeromgeving aan proberen te bieden waarin het leuk wordt om te leren van elkaar. We moeten de bronnen beschikbaar stellen. De juiste leervragen formuleren. Maar vooral moeten we het klassikale paradigma proberen los te laten bij het ontwerp van een leersituatie. Ook belangrijk in deze: de gewenste competenties van de docent zijn heel anders dan 20 jaren geleden.

Welke ICT?

Nu we informeel leren nader hebben gedefinieerd is het niet meer zo moeilijk om te weten welke ICT middelen we zouden kunnen gebruiken om informeel leren in onze organisatie te faciliteren. Dit betreft allerlei nieuwe ICT toepassingen, zoals micro blogging, wiki’s en social bookmarking. Deze toepassingen maken het mogelijk dat we kennis met elkaar kunnen delen en elkaar kunnen aanvullen en versterken.

Mocht u meer willen weten over wat informeel leren voor uw organisatie zou kunnen betekenen en de huidige ICT mogelijkheden, neem dan gerust contact met mij op.

Een zeer geschikte manier om informeel leren te faciliteren, is het zogenaamde microbloggen, kortgezegd het uitwisselen van korte (meestal) tekstuele boodschappen. Twitter is een bekende manier om dit te doen, maar Twitter is moeilijk af te schermen. Het wordt mede daarom niet altijd even gewaardeerd in de context van een school of een bedrijf. En Twitter gaat binnenkort ook nog worden voorzien van advertenties! Gelukkig zijn er zijn zeker alternatieven, zoals ik al eerder schreef. In Chemnitz (Duitsland) is onlangs een onderzoek verschenen naar een groot aantal alternatieven voor Twitter die binnen een bedrijf of instelling zouden kunnen worden gebruikt. De studie is zeker interessant voor diegenen die graag meer willen weten over de mogelijkheden en de verschillen tussen de verschillende platforms. Er is ook aandacht voor open source alternatieven, voor diegenen die dat interessant vinden. Er is een uitgebreide vergelijking te vinden in het onderzoek op basis van meer dan 40 criteria en kenmerken. Aanbevolen leesvoer dus!

Marcel Kampman

Persoonlijk vond ik de inleiding van Marcel Kampman erg interessant. Kampman is een echte duizendpoot, dat bleek wel. Hij is bijvoorbeeld betrokken bij de innovatieve projecten bij Stad & Esch, een school in Meppel. Kampman kwam met een aantal inspirerende filmpjes en prikkelende stellingen zoals “Moet een school een gebouw zijn? Is dat echt nodig?”. Uiteindelijk kwam Kampman natuurlijk met een verhaal om eens anders te kijken naar onderwijs en leren en jezelf vragen te stellen bij de zekerheden waar we al tientallen jaren van uit gaan (“Leiden we op voor de beroepen voor gisteren? Of voor nog niet bestaande beroepen van morgen? En hoe doen we dat dan?”). Al met al een inspirerend begin van de echte proeverij met de nieuwe technologieën, waar iedereen dan ook met veel interesse op dook.

De proeverij werd enthousiast opgepakt! Ik heb ook vooral mijn tijd besteed om weer eens met verschillende oude bekenden te spreken. Sommigen had ik al 15 jaar niet gezien (toen we nog samen studeerden in Enschede)! En ook heb ik weer wat nieuwe contacten kunnen leggen, wat ook een belangrijk doel was van de bijeenkomst. Al met al een geslaagde bijeenkomst!

Meer foto’s van de NT Proeverij vindt u bij Flickr. En wilt u meer weten over Google Wave voor het onderwijs , dan kunt u de flyer over Google Wave downloaden (deze heb ik samen met Jan Nieuweboer, David Berg en Corné van Delft heb geproduceerd).

Samenwerking

De conferentie is bedoeld voor docenten, lerarenopleiders en schoolleiders. De conferentie had als thema Samenwerking. En daarmee wordt bedoeld samenwerking tussen voortgezet onderwijs (VO) en hoger onderwijs (HO). Ook een belangrijk subthema was de aansluiting tussen VO en HO, en dan met name de wens om ervoor te zorgen dat er genoeg leerlingen een technische studie (kunnen) gaan volgen.

De conferentie werd gehouden op de campus van de UT en was druk bezocht. Er waren zo’n 150 deelnemers, in grote meerderheid docenten uit het voortgezet onderwijs. In de morgen was er onder andere in de bomvolle plenaire zaal een interessante presentatie van prof. dr. ir. Albert van den Berg, hoogleraar Nanotechnologie aan de UT, met als titel ‘Small is beautiful’ (zie foto). Van den Berg nam ons mee naar de nabije toekomst van de mogelijkheden van de nanotechnologie. Na zo’n enthousiast verhaal, gebracht met humor en deskundigheid, wordt techniek weer echt leuk en interessant!

DocentenOntwikkelTeams

Ik bezocht twee interessante sessies. Eentje van Adam Handelzalts, die in 2009 promoveerde aan de UT. Scholen hebben de afgelopen jaren steeds meer ruimte van de overheid gekregen om hun eigen curriculum in te vullen. Docenten kunnen daarbij een belangrijke rol spelen. Adam onderzocht wat de rol van docentontwikkelteams (DOTs) is bij ontwikkeling van een nieuw curriculum en nieuwe leermaterialen. Adam heeft gedurende een jaar op verschillende scholen deze DOT’s nauwkeurig gevolgd en vastgelegd wat daarin gebeurde.

Adam had geen standaard presentatie waarin hij zijn onderzoek en zijn conclusies presenteerde, maar hij zette de aanwezigen echt aan het werk met enkele vragen uit zijn onderzoek. De voornaamste conclusies van zijn onderzoek zijn:

• de schoolleiding moet voldoende betrokkenheid tonen,

• er moet voldoende tijd en geld beschikbaar zijn om de docenten daadwerkelijk effectief te kunnen laten zijn, en

• de docenten zijn vooral succesvol in hun ontwikkelactiviteiten, als ze praktisch aan het werk gaan met leermaterialen en voorbeelden die ze zelf zouden willen gaan toepassen.

Al met al een goed opgezet onderzoek en relevante en praktisch bruikbare resultaten. De conclusies zijn wellicht niet heel verrassend, maar daarom niet minder relevant. Met name de veranderende rol van de schoolleiding is in de praktijk nog wel een weerbarstige, bleek ook de discussie in de groep.

Twente Academy

In de middag bezocht ik een workshop van Jan Volbers en Wouter Potters, die nauw betrokken zijn bij de activiteiten die de Universiteit Twente uitvoert ten behoeve van het voortgezet onderwijs. Deze activiteiten zijn samengevoegd onder de noemer “Twente Academy”. Hieronder vallen onder andere de succesvolle bijspijkerkampen die de UT elk jaar organiseert. Een ander onderdeel van de Twente Academy is de Online Leeromgeving (OLO) van de UT. Dit is eigenlijk een grote databank waarin leerlingen in het voortgezet onderwijs (vooral het VWO) zeer veel interactief leermateriaal (animaties) kunnen vinden voor de technische vakken. Leerlingen kunnen dit geheel zelfstandig via internet, thuis of op school, bekijken en bestuderen. In de OLO zijn verder luistertoetsen te vinden voor de verschillende talen. Ook alle eindexamens van voorgaande jaren, plus natuurlijk de uitwerkingen ervan, zijn beschikbaar op de OLO.

De materialen zijn allemaal vrij beschikbaar voor iedere leerling, na registratie van enkele persoonsgegevens. De OLO voorziet duidelijk in een behoefte. Dit blijkt onder andere uit het feit dat het gemiddelde bezoek van een gebruiker van de OLO meer dan 16 minuten bedraagt. Er wordt daadwerkelijk gestudeerd met behulp van de OLO. Belangrijke succesfactor van de OLO is de gebruikersvriendelijkheid. De animaties in de OLO worden gemaakt door studenten van de UT. Een grote meerwaarde van de OLO zit er in dat de leermaterialen eenvoudig te vinden zijn, omdat de zoekfunctie ook de mogelijkheid heeft om te zoeken in alle lesmethoden van uitgevers die er in het onderwijs gebruikt worden.

Wouter presenteerde een volgende stap in de OLO. De UT wil namelijk een zogenaamd docentenportal gaan ontwikkelen, ook weer voorzien van een grote gebruikersvriendelijkheid. Wouter presenteerde een aantal mockups van nieuwe functies voor docenten en vroeg de aanwezige docenten om feedback. Er wordt ondere andere gedacht aan functionaliteit om het voor docenten mogelijk te maken om leerarrangementen te maken met materiaal uit de OLO en (bijvoorbeeld) eigen materiaal. Ook wordt er gedacht aan een SCORM-export. Een andere uitbreiding zou de mogelijkheid kunnen zijn om leerarrangementen beschikbaar te stellen voor andere docenten (en leerlingen), waarbij het dan ook mogelijk zou zijn om feedback en reacties te verzamelen in de OLO. Op die manier zou ook een zekere kwaliteit(scyclus) gewaarborgd kunnen worden.

De reacties van de docenten op de uitbreidingsvoorstellen voor de OLO waren over het algemeen positief. Er werd gesteld dat sommige voorgestelde functies in de OLO lijken op zaken die ook in Wikiwijs mogelijk zullen zijn. Een andere reactie was dat een docent al zo veel verschillende websites moet bezoeken voor online leermateriaal en dat de OLO de zoveelste is of zal worden. In dat laatste zit zeker een kern van waarheid, maar is op zich geen reden om dan maar niet tot uitbreiding over te gaan.

Volgende keer weer!

Wat mij betreft was de conferentie inhoudelijk zeker de moeite waard en beslist voor herhaling vatbaar. De catering was prima verzorgd. De locatie op de UT was niet heel ideaal, maar aan de andere kant was de toegangsprijs van 50 euro natuurlijk heel schappelijk. Ik heb in ieder geval weer heel wat opgestoken van actuele ontwikkelingen in het technische onderwijs in Nederland!

Ik was uitgenodigd om een presentatie (zie hieronder) te geven over open source software. Ik heb in mijn verhaal proberen in te gaan op thema’s als evaluatie van open source software, belangrijke criteria bij de inkoop ervan, leveranciers, licenties en overheidsbeleid met betrekking tot open source en open standaarden. Ik geloof dat mijn opzet wel geslaagd was. Dit bleek wat mij betreft uit de vragen die al snel op mij afgevuurd werden vanuit het publiek. Gelukkig hoefde ik ook niet alle vragen zelf te beantwoorden, maar werd er ook onderling kennis en informatie uitgewisseld.

Op één vraag uit het publiek had ik geen pasklaar antwoord. Dit betrof de eventuele problemen of fouten in open source software. De vraag was wie hiervoor aansprakelijk zou kunnen worden gesteld. Bij closed source software voorzien van een betaalde licentie is dit duidelijk geregeld, werd er gesteld. Dan kan namelijk de producent of leverancier aansprakelijk worden gesteld. Hierna ontspon zich een discussie in hoeverre hier nu echt sprake is van een wezenlijk verschil met closed source software. Bij closed source software wordt immers (ook) vaak in de uitgebreide licentievoorwaarden veel (zo niet alle) aansprakelijkheid uitgesloten. Conclusie: als je open source software gaat gebruiken, doe dit bij voorkeur met een betrouwbare leverancier of implementatiepartner. Deze partij kan dan (indien van toepassing) aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten of problemen. In feite is de manier van werken daarmee precies het zelfde als bij closed source software.

Uit interesse heb ik nog wat onderzoek gedaan op internet naar deze vraag en antwoorden. Mijn zoektocht leverde niet heel veel op. In de door mij gevonden documenten komt de analyse en het advies neer op wat hiervoor is weergegeven. In de handreiking “Het verwerven van (open source) software” van het programmabureau Nederland Open in Verbinding (NOiV) vindt u nog wat gedetailleerde adviezen met betrekking tot open source software, indien u meer wilt weten. Als u meer weet over aansprakelijkheid, reageer dan gerust hieronder.