Hieronder volgt een beschrijving van en toelichting bij de workshop, die ik met veel plezier heb samengesteld en uitgevoerd. De bijbehorende Engelstalige presentatie is hieronder integraal opgenomen (en is via Slideshare ook te downloaden).

Opdracht

Deze klant verzorgt zeer regelmatig meerdaagse opleidingen en cursussen voor groepen internationale cursisten, waarvan de uitvoering meestal ergens op een cursuslocatie plaatsvindt onder leiding van een trainer. De cursisten vragen echter steeds vaker naar mogelijkheden om online bijgespijkerd te kunnen worden, en worden ook steeds kritischer op reistijd en reiskosten. Al met al voldoende aanleiding voor mijn klant om eens serieus naar het concept van blended learning te willen kijken en op zoek te gaan naar een expert op dit gebied. Marcel de Leeuwe (www.leerbeleving.nl) was in eerste instantie benaderd hiervoor, maar had onvoldoende tijd en was zo vriendelijk om de klant naar mij door te verwijzen. Marcel: dank!
De vraag aan mij was om voorbeelden en mogelijkheden te laten zien van online leren en uitleg te geven over mogelijkheden van blended learning. Tevens wilde men graag de betrokken trainers ervaring op laten doen met het zelf produceren van online leermateriaal.

Inhoud van workshop

Ik heb in overleg met de klant uiteindelijk een workshop van zo’n 4 uren voorbereid. Ik ben de workshop begonnen met wat theorie over blended learning van  Betty Collis en & Jef Moonen. Hun publicaties zijn wat mij betreft nog steeds actueel. En vooral ook leesbaar en bruikbaar. Verder heb ik de deelnemers ook het één en ander proberen mee te geven over de tegenwoordige mogelijkheden rond informeel leren. Daarna heb ik laten zien dat er al enorm veel digitaal leermateriaal beschikbaar is op het internet op allerlei vakgebieden, en meer specifiek heb ik voorbeelden Conexxions en OpenCourseWare Consortium laten zien. Wat ik vooral duidelijk wilde maken hiermee is dat het zelf helemaal ontwikkelen van leermaterialen in veel gevallen helemaal niet nodig is. Je kunt beter slim gebruik maken van bestaande materialen. In dat verband heb ik natuurlijk ook aandacht besteed aan Creative Commons licenties.

Ook heb ik wat structuur proberen te geven aan het begrip blended learning door de verschillende soorten software (‘tools’) die we kunnen onderscheiden voor blended learning, zoals electronische leeromgevingen en productiesoftware, te benoemen en voorbeelden te laten zien.

Oefeningen

Ik heb gelukkig niet zelf de 4 uren zitten volpraten. In de workshop zaten drie oefeningen voor de deelnemers. De belangrijkste oefening was het zelf produceren van digitaal leermateriaal door de deelnemers. Dit ging eigenlijk wel zoals ik had verwacht: iedereen was eigenlijk wel enthousiast en kon er tot op zekere hoogte mee uit de voeten.

Ik had voor deze oefening drie tools vooraf laten installeren op de notebooks van de cursisten, te weten een proefversie van Articulate Studio, Hot Potatoes (freeware) en eXe Learning (open source). De keuze voor deze tools was vrij arbitrair, maar de klant liet wel blijken dat men geen enorme budgetten heeft voor de aanschaf van software. Ik heb nog wel andere alternatieven overwogen en bekeken, maar daar waren twee probleempjes. Zo waren er geen proefversies beschikbaar voor commerciële alternatieven zoals Lectora, Wimba Create, Toolbook of EasyGenerator. In de open source hoek heb ik gekeken naar onder andere Xerte en GLO Maker, maar die waren niet bepaald intuïtief in gebruik.

In de afgelopen maanden heb ik een bijdrage mogen leveren aan het ontwerp en de ontwikkeling van een nieuwe website, die als uithangbord zal gaan dienen voor alle 11 regionale steunpunten. We hebben ook het woord ‘portal’ wel gebruikt in het projectteam, want de site is bedoeld als een toegangspoort tot alle activiteiten van alle regionale steunpunten.

Uiteindelijk hebben we de meeste tijd besteed aan het ontwerp en realisatie van de achterkant van de website. Er is een online invulformulier ontworpen en gerealiseerd, waarmee een regionaal steunpunt de inhoud voor de site meteen kan invoeren in de vorm van een activiteit die men organiseert. Verder is er een werkwijze bedacht voor het invoeren van de activiteiten van de 11 steunpunten, die ook afgestemd is met de regionale steunpunten.

Op de onlangs gelanceerde website http://www.betasteunpunten.nl kunnen de steunpunten dus zelf hun activiteiten invoeren via een inlogprocedure, waarna er een online invulformulier verschijnt. Er is geen centrale redactie, of een beheerder, voor de website. De website bevat de verschillende activiteiten van de regionale steunpunten en per vak ook een lijst met interessante (inspiratie)bronnen. Dat zijn websites waar docenten of leerlingen interessant (les)materiaal kunnen vinden voor de verschillende vakken in het voortgezet onderwijs, zoals Natuurkunde (zie schermafbeelding), Biologie, NLT, Scheikunde enzovoort.

De website is gerealiseerd in opdracht van de SLO. De hoofdaannemer van het project was ELAN, het instituut voor lerarenopleiding van de Universiteit Twente, die ook deelnemer is in het regionale steunpunt Bèta Oost. De techniek van de website is Ariadne Pro, een product van Muze. Het grafisch ontwerp van de site is gemaakt door Peuscher Design.

Definitie van digitale boeken

Laten we beginnen met iets concreter te definiëren wat digitale boeken eigenlijk zijn. Allereerst een veelgebruikt synoniem: e-boek, of in het Engels e-book. Eigenlijk kunnen we een relatief simpele definitie hanteren: elke tekst die je digitaal op een beeldscherm kunt lezen, kun je een e-boek noemen. Er is nog één ander belangrijk kenmerk wat mij betreft. Dat is de ‘draagbaarheid’ van een digitaal boek (net zoals een gedrukt boek). Het  is immers niet meer dan een computerbestand, dat je dus heel goed goed kunt lezen op een draagbaar apparaat.

Elektronische inkt

Er is dan ook specifieke hardware te koop voor het lezen van e-boeken. Dit zijn de zogenaamde e-readers, veelal uitgerust met elektronische inkt (e-ink). Deze e-readers wegen vaak veel minder dan één kilo, en ze hebben meestal een schermafmeting tussen 5 en 9 inch. Het voordeel van e-ink ten opzichte van LCD schermen is dat e-ink veel minder stroom verbruikt. Het stroomverbruik van een e-reader wordt meestal uitgedrukt in het aantal pagina’s dat kan worden omgeslagen met één acculading. En 1 acculading kan gemakkelijk 3000 tot 8000 pagina’s mee, oftewel tientallen boeken. Een goede tablet met LCD scherm kan maximaal 10 uren werken op 1 acculading. Mijn Pocketbook IQ 701 (met LCD scherm) houdt het maximaal drie uren vol, afhankelijk van wat ik er mee doe.
Bij het lezen van e-boeken heb je dus de keuze uit een apparaat met e-ink of een apparaat met een LCD scherm. Maar dat is niet de enige keuze waar je als lezer voor gesteld wordt. Zoals wel vaker in deze wereld, zijn er verschillende standaarden, bestandsformaten en bijbehorende leveranciers als we het hebben over digitale boeken. Dat maakt het leven, ik bedoel het lezen van e-boeken, er niet eenvoudiger op.

Digitale boeken in soorten

Digitale boeken heb je dus in vele soorten, of correcter geformuleerd: in vele bestandsformaten. Een  rijtje: MobiPocket, EPUB, PDF, pdb, fb2, en AZW (en er zijn nog meer formaten, zie Wikipedia). De meeste e-readers kunnen enkele bestandsformaten aan.
Om het nog ingewikkelder te maken is er vaak ook nog sprake van een soort kopieerbeveiliging in de vorm van Digital Rights Management (DRM). Want ook de boekenbranche is natuurlijk bang dat boeken verspreid worden zonder dat er voor betaald wordt.
Een e-boek kun je bij vele internetwinkels kopen, in en buiten Nederland. Daar moet je wel wat voor doen. Een e-boek dat bijvoorbeeld bij Bol wordt gekocht, is voorzien van DRM. In DRM is het alom bekende Adobe een grote speler. Om boeken van Bol te kunnen lezen, heb je namelijk software van Adobe (Digital Editions) nodig op de gewone computer om te ‘bewijzen’ dat je het boek rechtmatig in je bezit hebt. Je kunt het vervolgens maar een bepaald aantal keren op een e-reader zetten. De e-reader moet gekoppeld zijn aan je zogenaamde Adobe ID. Zie voor nog meer uitleg de website van Bol.
En om het nog wat moeilijker te maken, heeft Amazon haar eigen bestandsformaat ontwikkeld (AZW) dat eigenlijk alleen goed op haar eigen e-readers kan worden gelezen. Maar er zijn wel weer apps die ervoor kunnen zorgen dat je boeken van Amazon op bijvoorbeeld een Android apparaat of een iPad kunt lezen. Maar het lezen op bijvoorbeeld een Sony e-reader van deze AZW bestanden is moeilijk, zo niet onmogelijk. Amazon wil namelijk graag dat je hun e-reader koopt, en dan ook dus de e-boeken uit hun assortiment.

Wat nu?

Ik zal hier verder maar niet ingaan op wat andere hete hangijzers bij e-boeken. Op een e-boek wordt in Nederland bijvoorbeeld 19% BTW geheven, en op een gedrukt boek maar 6%. Of wat te denken van de vaste boekenprijs?
Ondanks al die mitsen en maren, is het e-boek natuurlijk een interessante ontwikkeling. Ook voor onderwijs en leren. We staan nog maar aan het begin van de ontwikkelingen. In een volgend artikel zal ik enkele van mijn ideeën voor het gebruik van e-boeken voor leren met jullie delen. Kernwoorden: HTML5, EPUB en PDF. Wordt vervolgd!

Sakai OAE is beschikbaar

Ik schreef al eerder over twee aparte producten die onder de vlag van de Sakai Foundation worden ontwikkeld. Ik heb in Amsterdam een demonstratie gezien van de New York University (NYU) die versie 1.0 van de Sakai Open Academic Environment in gebruik heeft genomen en daar behoorlijk tevreden over is. De NYU heeft campussen over de hele wereld, en zocht dus een oplossing die aanpasbaar en toepasbaar was in redelijk verschillende settings.

Wat mij bijzonder verraste was de vergaande integratie die men liet zien met Google Apps. Binnen Sakai OAE was het mogelijk om groepen aan te maken en die waren dan ook meteen in Google Apps beschikbaar, en vice versa. Maar eigenlijk zou ik niet verbaasd moeten zijn, maar juist deze eenvoudige mogelijkheden tot integratie is een belangrijk pluspunt van Sakai OAE.

Kies voor samenwerking

Het hoogtepunt van de dag was wat mij betreft de presentatie van Bradley Wheeler. Wheeler is een veteraan in de academische wereld en de manier waarop ICT daar ingezet wordt. Wheeler is inmiddels al weer enkele jaren Chief Information Officer van de Indiana University (en hij is ook nog professor en dean aan dezelfde universiteit) en was betrokken bij de start van het Sakai project en vele andere vergelijkbare community source projecten in de afgelopen jaren.
Wheeler keek terug op wat er in de afgelopen jaren is geleerd in de grote community source projecten (zoals uPortal, Kuali en Sakai) en wat dat betekent voor de toekomst. Wheeler is positief over de toekomst van community source en open source voor het hoger onderwijs, al was het alleen maar omdat tegenwoordig het kostenbewustzijn steeds meer ingang begint te vinden als er gekeken wordt naar ICT in het (hoger) onderwijs.

Wheeler beweert niet dat open source altijd zou moeten worden gekozen, maar hij vindt wel dat het altijd serieus onderwerp van evaluatie en onderzoek moet zijn bij een keuze voor nieuwe software. Uiteindelijk kan elke dollar (of euro) maar één keer worden uitgegeven. Wheeler legde ook nog even het model van Community Source uit aan de aanwezigen. Eigenlijk heel simpel: als twee partners beide 1000 euro inleggen, is er 2000 euro om te investeren. Daar kunnen ze beiden wellicht meer uit krijgen dan de investering van 1000 euro. Wellicht krijgen beide partners niet elk iets ter waarde van 2000 euro, maar dan toch tenminste wel iets van 1500 euro. En dat is toch 50% meer dan die ingelegde 1000 euro. Die overige 500 euro gaat dan op aan beheer, coördinatie en overleg. Dat is eigenlijk in een notendop het model van de Sakai Foundation en de software die het onder beheer heeft. Of met een Nederlands spreekwoord: 1 + 1 =  3 (of tenminste meer dan 2).

Verder nam Wheeler duidelijk stelling tegen de praktijk (ook in Nederland heel gebruikelijk) om software op basis van lijstjes met mogelijkheden en functies te selecteren. Ook hier weer een vergelijkbare argumentatie van Wheeler: je zou verder moeten kijken dan het hier-en-nu van je eigen instelling. Je moet een keuze durven maken voor een pad ergens naartoe, wellicht samen met andere vergelijkbare instellingen. Samen kun je heel goed je eigen pad bepalen en gaan bewandelen. Bij een gemiddelde closed source leverancier wordt het pad grotendeels ingericht door de leverancier en niet door de klant, hoe goed de leverancier ook luistert naar zijn klanten.

Zie ook de volgende artikelen (in het Engels) van Wheeler: Open Source 2010: Reflections on 2007 (2007) en Above-Campus Services: Shaping the Promise of Cloud Computing for Higher Education (2009).

Meer foto’s via http://www.flickr.com/photos/wytze/tags/eurosakai

Niels Maes heeft reeds verslag uitgebracht over het seminar, en heeft wat bedenkingen en openstaande vragen in zijn verslag staan. Hij rept vooral over de onvolwassenheid, net als de sprekers, van het thema. Ik heb een andersoortige bedenking bij het thema Learning Analytics. Hieronder leest u meer.

Definitie

De verschillende sprekers lieten duidelijk zien dat van een eenduidige definitie nog geen sprake is. Dat geeft ook wel aan dat Learning Analytics nog in de kinderschoenen staat. Learning Analytics gaat in essentie om drie zaken:
1) het verzamelen en opslaan van allerlei gegevens uit de geautomatiseerde systemen die we gebruiken in het onderwijsleerproces, zoals een Electronische Leeromgeving (ELO) of een StudentInformatieSysteem (SIS)
2) het zinvol presenteren en visualiseren van de verzamelde gegevens
3) op basis van een analyse van de presentatie en visualisatie zinvolle conclusies kunnen trekken over het onderwijsleerproces
Van het seminar heb ik het meeste opgestoken van de inleiding van Prof. Dr. Erik Duval. Duval is expert op het gebied van Technology Enhanced Learning (TE Learning) in Leuven, en doet onderzoek op het gebied van learning analytics en is tegelijkertijd ook nog steeds zelf een docent die onderwijs verzorgt. Hij kan dus vanuit zijn eigen wensen als docent goed de (on)mogelijkheden van learning analytics relativeren. Duval ging vooral in op het belang van het visualiseren van de gegevens. Maar dan nog: wat doe je dan met die mooie visualisatie? Volgens Duval moet je altijd een verband zien te leggen met je oorspronkelijke (leer)doel. En uiteindelijk zou learning analytics je moeten helpen bij het leerproces, dus bij het veranderen van gedrag of attitude bij je studenten of lerenden. Maar zover is het dus nog lang niet. En zo kon Duval, maar ook de andere sprekers, eigenlijk alleen maar concluderen dat er nog veel onontgonnen gebied is. Werk te doen dus voor wetenschappelijke onderzoekers dus. Ook niet verwonderlijk want de sprekers van de eerste dag waren ook allemaal wetenschappers.

Alle sprekers lieten interessante voorbeelden zien. Waarbij er ook voorbeelden werden getoond waar niet de docent, of de student, maar juist het management van een organisatie de primaire gebruiker zou zijn van Learning Analytics. Wolfgang Greller en Hendrik Drachsler presenteerden een Learning Analytics Framework (zie foto).  Maar toch bleef, zoals gezegd, iets knagen bij mij.

Aandachtspunt

Je kunt met de huidige stand van de techniek heel veel gegevens opslaan, analyseren, interpreteren en visualiseren. Dat werd door de sprekers beaamd. Dat kan met de huidige stand van de techniek niet meer het probleem zijn. Je kunt met gemak alle acties van al je studenten in de ELO opslaan voor vele jaren. Geen enkel probleem. Wat is dan wel het probleem? Dat je set gegevens een incomplete set met gegevens is en blijft. Conclusies daaruit trekken kan natuurlijk best, maar een waarschuwing lijkt mij op zijn plaats. En waarom dan? Omdat het gemiddelde onderwijsleerproces nog steeds grotendeels een proces is tussen docent en student(en) in de collegezaal, tussen studenten onderling in de projectgroep, of van een student alleen met zijn neus in de studieboeken. En over die interacties heb je geen of weinig gegevens.