Þetta las maður í menntaskóla og eitthvað af því rifjast upp en flestu var maður auðvitað búinn að gleyma.

Eins og venjulega er maður of heimskur til þess að átta sig á öllu þessu mannanafna- og ættartöluflóði sem reglulega brestur á með en þess á milli er þetta þessi venjulega heimskulega hetju- og örlagasaga um það að maður barasta neyðist til að drepa af því að það var einhver sem drap vin manns eða bróður manns eða eitthvað. Eða bara af því að hann, þarna einhver, móðgaði þig svo mikið að þú neyðist til að drepa hann. Og svo neyðist bróðir hans til þess að drepa þig af því að þú drapst bróður hans.

Nú þarf maður kannski að fara að lesa Gerplu, paródíuna á allan þennan víðáttuheimskulega kúltúr sem Íslendingasögurnar spretta upp úr og var dáður og dýrkaður af Íslendingum langt fram á síðustu öld og það er jafnvel til fólk enn sem í alvörunni finnst þetta ekki heimskulegt heldur hetjulegt og flott.

Þessi karlpunga-drepa-drepa saga endalaust verður voðalega þreytandi eftir því sem á líður og maður hrósar happi yfir því að hafa ekki fæðst fyrr á Íslandi og hafa meira að lesa en þessi eintóna drepleiðindi með þessum kjánalega harðhausaboðskap sem er ekki hótinu skárri eða viturlegri en réttlætiskennd og heimssýn handrukkara eða einhverra álíka rudda.

En ég meina, ég held samt áfram í hefðina á næsta ári. Það er enginn sem segir að hefðir þurfi að meika sens.

Ég á hana í franskri útgáfu og enskri (keypti hana líka í Aix til að svindla aðeins í því að skilja textan í þessari frönsku) og mig hefur lengi langað í íslensku þýðinguna sem kom út fyrir mörgum áratugum.

Aldrei las ég samt nema eitthvað smotterí af þessum sögum og þá mikið glósað. Þær heilluðu mig þó á einhvern hátt og þess vegna hefur það lengi verið á stefnuskránni að lesa þetta nú.

Og nú hálf-efni ég það loforð með því að hlusta bara á þetta á sænsku (meira að segja skánsku, upplesarinn hefur ansi þykkan hreim).

Margt af þessu er fínt en svo er ýmislegt af þessu líka alveg greinilega 150 ára gamalt. Húmorinn í þessu eldist t.d. misvel.

En gott að hafa efnt þetta lestrarloforð eftir ellefu ár.

Ansi hreint frábært og eftir þetta skil ég enn verr nöldrið í þeim sem líta á rafbókavæðinguna sem eitthvað slæmt. Þetta er einfaldlega viðbót við pappírsbækurnar. Frábær viðbót.

Tímamótabókin, fyrsta rafbókin sem ég les, var Tysk höst eftir Stig Dagerman.

Þetta er bók sem mig hefur langað að lesa í dálítinn tíma eða frá því að hún var endurútgefin nýlega í enn eitt skiptið.

Í bókinni fer skáldið Stig Dagerman til Þýskalands rétt í kjölfar Seinni heimsstyrjaldarinnar til að skrifa greinar fyrir sænska dagblaðið Expressen og lýsa í þeim sem fyrir augu ber hjá bugaðri og sigraðri þjóð.

Þetta stendur undir öllum þeim fögru orðum sem hafa verið látin falla um bókina. Þetta er ,,literary journalism“ í hæsta klassa, í sama klassa og stöff frá fólki eins og Ryszard Kapuscinski, Joan Didion, Hemingway, Orwell og fleirum.

Frábær bók.

Við segðum hins vegar flest lítið og bærum harm okkar yfir axlaverknum í hljóði ef við læsum Beton, bók Jakobs Mathiassens byggingaverkamanns, þar sem hann lýsir daglegu lífi byggingaverkamanna í Danmörku. Þetta er þrælavinna þar sem reglur um vinnuvernd virðast helst notaðar sem yfirskyn og menn slíta sér út og verða óvinnufærir langt fyrir eftirlaunaaldur.

Manni virðist Jakob gefa heiðarlega mynd af þessum bransa. Hann er ekkert sérstaklega að barma sér eða setja sig í fórnarlambsstellingar þó hann segi sem er að þetta sé illa borgað skítadjobb sem fáir fari í sem ekki eigi möguleika á einhverju öðru. Ja, og þó – hann á það aðeins til að missa sig í fórnarlambslýsingar, við eigum jú þrátt fyrir allt flest val um það hvaða leið við förum í lífinu þó að vissulega geti utanaðkomandi aðstæður þrengt kosti fólks. Þannig er það t.d. meðal annars einmitt leynt og ljóst markmið þeirra sem fara í áralangt nám að fjölga kostum sínum í lífinu og sleppa við það að þurfa að taka bara verstu störfin sem í boði eru.

Það er þrengt að þessum hópi ófaglærðs verkafólks vegna erlendra verkamanna en það er ekki hægt að kenna þeim um það heldur slappri samstöðu verkalýðsins, ofríki fjármagnins og lítils krafts í því að framfylgja almennum réttindum launafólks.

Jakob er reyndar mjög langt frá því að vera dæmigerður byggingaverkamaður. Hann er vinstri sinnaður maður sem lætur sér annt um réttindi launafólks og hugsar um þjóðfélagsmál – og skrifar bók. Hann lýsir flestum félögum sínum þannig að þeir hafi meiri áhuga á sögum af fræga fólkinu en hvaða ríkisstjórn situr í landinu, hafi nákvæmlega engan áhuga á baráttu fyrir eigin kjörum, hvað þá verkalýðssamstöðu, þvert á móti kjósi þeir hægri flokka sem hafa það á stefnuskrá sinni að minnka réttindi þeirra. Svo er (enn) kúltúr fyrir því að fá sér bjór og jafnvel feita jónu öðru hvoru í vinnutíma eða mæta skelþunnur í vinnuna eftir gott fyllerí.

Það er engin andúð eða mannfyrirlitning í þessum lýsingum Jakobs á félögum sínum en það er blessunarlega ekki heldur þessi rómantíska upphafning sem maður verður stundum var við í umræðunni þar sem snobbað er niður á við fyrir fólkinu í ófaglærðum störfum og því haldið fram að þetta sé ,,raunverulega fólkið“ til móts við okkur, veruleikafirrta menntapakkið. Staðreyndin er nefnilega sú, samkvæmt Jakobi, að fæstir byggingaverkamannanna ganga dreymnir í augum til vinnu, þeir væru flestir til í eitthvað skárra en þetta hark og púl. Vitandi það, þá verður þessi rómantíska mynd af manninum sem hálf-vinnur sig til dauða meira en lítið hallærisleg.

Mjög fín bók sem opnar augu manns fyrir heimi sem fyrirfram var mér lokaður.

Hér hefur hann sest niður einn kaldan vetrardag í upphafi árs og fer að rifja upp hitt og þetta frá lífshlaupi sínu. Þar kemur margt fram sem kunnuglegt er lesendum Paul Austers, sérstaklega þeim sem hafa lesið The Invention of Solitude, The Red Notebook og Hand to Mouth (þá hef ég reyndar ekki enn lesið).

Þetta er fínt og gott hjá Auster. Hann setur frásögnina fram í annarri persónu og ávarpar þar með sjálfan sig í einhvers konar innra samtali um lífshlaupið til þessa.

Hann hættir að punkta þessar minningar hjá sér þegar farið er að vora en lýkur bókinni á því að komast að því að nú sé hann hins vegar kominn inn í vetrarárstíð lífs síns. Maður vonar að sá vetur gefi margt gott af sér og það er raunar ekki ástæða til að óttast annað eftir lestur þessarar nýjustu bókar Pauls Austers.

Hér mótast greinilega strax þessi nýja hefð og að mörgu leyti kemur það manni á óvart hvað þessi bók, sem er um það bil hálfrar aldar gömul, eldist vel. Þó verður hún að teljast frekar takmörkuð að mörgu leyti og plottið og lausn glæpsins myndi þykja hvort tveggja þykja fremur stuttaralegt í dag. Það er ekki beinlínis hægt að segja að það sé mikil dramatík í þessari bók eða óvænt framvinda.

En ágætt samt og athyglisvert fyrir margra sakir.

Það er mikilvægt að bækur eins og Stasiland og The File séu skrifaðar því það er allt of mikið til af fólki, líka í frjálslyndum lýðræðisríkjum, sem er haldið því illskiljanlega umburðarlyndi að stundum sé réttlætanlegt að svipta borgara heils ríkis tjáningarfrelsi, grundvallarmannréttindum og réttinum til að kjósa sér ráðamenn í lýðræðislegum kosningum. Þetta umburðarlyndi er jafn óskiljanlegt hjá hægri mönnum sem vörðu fasískar herforingjastjórnir í Suður-Ameríku í nafni stöðugleika og efnahagslegra framfara og það er hjá vinstri mönnum sem fara mildilegum höndum um einræðisforingja eins og Kastró á Kúbu, valdhafa Austur-Þýskalands og nú síðast Chavez í Venesúela (sem að vísu hefur ekki komið á einræði en teygt verulega til og togað hugtakið ,,lýðræði“). Hjá vinstri mönnum er þetta afsakað með því að þarna takist að tryggja svo mikinn jöfnuð og félagslegt réttlæti. Það tvennt réttlætir s.s. mannréttindabrot, tjáningarhöft og einræði.

Það felst í þessu undarlega kaldlynt mat: Það er í lagi að annað fólk taki á sig þjáningar til að gera tilraunir með þjóðskipulag sem formælendur þess í vestrænu lýðræðisríkjunum væru ekki sérlega hrifnir af að giltu um sjálfa sig.

Stasiland byggir á veru áströlsku blaðakonunnar Önnu Funder í Berlín upp úr miðjum tíunda áratugnum, þegar einungis örfá ár voru síðan Múrinn, með stóru M-i, féll. Hún auglýsir beinlínis eftir fólki sem deilt getur reynslu sinni frá gamla Austur-Þýskalandi, bæði fórnarlömbum og böðlum, ef svo má segja.

Margar sögurnar kannast maður við eftir kynni af öðru efni um Austur-Þýskaland en þær eru jafn sláandi, hversu oft sem maður heyrir þær.

Auðvitað lifði fullt af fólki ágætis daglegu lífi í Austur-Þýskalandi – maðurinn er skepna með afbragðsaðlögunarhæfni og sjálfsagt hafa margir hugsað með sér ,,ef ég veld engu veseni, þá lendi ég ekki í neinu veseni“. Og Austur-Þýskaland var ekki heldur versta einræðisríki sem 20. öldin ól af sér. Þetta var engin Kambódía með Pol Pot eða Úganda með Idi Amin.

En þetta var samt alveg nógu fjári slæmt. Nógu fjári slæmt t.d. til að rökin um að valda engu veseni og lenda þá ekki í veseni, héldu ekki einu sinni. Fólk varð fórnarlamb aðstæðna, eins og það verður í ofsóknarbrjáluðum einræðisríkjum (einræðisríki eru auðvitað ofsóknarbrjáluð í eðli sínu, annars gengju þau ekki upp). Það var þvingað út í fyrirlitlegar aðstæður og aðgerðir og yfir það voru færðar skelfilega hörmungar. Bókin vitnar vel um það. Kerfið drap fjölda saklausra  borgara sinna, beint og óbeint, í nafni algóðs sósíalisma.

Allir sem haldnir eru hinni barnalegu ,,Ostalgie“ (fortíðarþrá eftir Austur-Þýskalandi) eða byrja með endemis bullið um að ýmislegt hafi nú samt verið betra í Austur-Þýskalandi eiga að lesa bók eins og þessa.

Ég er reyndar enn á því að The File eftir Timothy Garton Ash sé töluvert betri. Þessi líður t.d. fyrir það að vera frekar klunnalega skrifuð (nema þar sé íslensku þýðingunni um að kenna). En það er gott mál að hún fari sem víðast, meðal annars til íslenskra lesenda í þýðingunni frá því fyrr í ár, og lesist af öllum til að rifja upp muninn á því að búa í lýðræðisríki og einræðisríki.

Hér er það björgunarafrekið mikla við Látrabjarg sem er í brennidepli. Þetta verður sérstaklega lifandi fyrir mér vegna þess að ég var á ferð um þessar slóðir í fyrsta sinn í sumar. Svona sögur tendra enn meira í nördinum í manni og maður fer að leggjast í gömul blöð á tímarit.is og gúggla hingað og þangað og nú langar mig mikið að sjá þessa heimildarmynd sem að Óskar Gíslason gerði um slysið.

Maður hefur þessa sögu enn betur í huga í næstu ferð út að Látrabjargi.

Þetta er mikill lykilróman þar sem Sigrún notar sér þá reglu að manni leyfist oft að segja meiri sannleika og láta fleira koma í ljós í skáldskap en í t.d. útvarpspistlum þar sem ávallt þarf að gæta þess að ekkert sé ofsagt, svo að til dæmis lögfræðingateymi útrásarsnillinga sé ekki sigað á mann.

Sagan er athyglisverð fyrir það sem fram í henni kemur og sjálfsagt hefur Sigrún því miður ekki endilega þurft að hafa fyrir því sjálf að dikta upp margar ófögrustu lýsingarnar. Sögugerðin er kannski ekki í neinum verðlaunaflokki en það dugar manni vel að hér er um ákaflega athyglisverðan lykilróman að ræða.

FC Barcelona er „Més que un club“, eins og þeir segja sjálfir, og sagan er því líka meira en bara saga fótboltafélags. Hér kemur inn saga borgarinnar, saga þjóðar undir oki frankóískra fasista og saga rígs milli katalónskrar þjóðerniskenndar og miðstýrða Madrídar-aflsins.

Fín bók, sem sagt.

Einvígið sannfærir mig enn frekar um þá þegar mótuðu skoðun mína að Arnaldur er margfalt betri í bókunum sínum um Erlend en í hinum bókunum. Þessar hinar hafa alltaf verið frekar svona miðlungs bara og sumar jafnvel ekki einu sinni það.

Mér finnst þetta aldrei komast á almennilegt flug og vera frekar svona mikið inn um annað og út um hitt. Og eiginlega ekkert meira um það að segja.

Nú væri ég alveg til í að búa til aðra hefð úr því sem ég hef nú gert annað sumarið í röð: að taka til við bók eftir Gyrði Elíasson meðan maður dvelst í íslensku sumarumhverfi. Það rímar einhvern veginn fullkomlega við íslenskt sumar að lesa Gyrði. Ekki biðja mig um að útskýra af hverju.

Í fyrra las ég verðlaunabókina hans Milli trjánna og nú hef ég verið að láta hann lesa fyrir mig nóvelluna (maður á víst ekki að segja það heldur eitthvað allt annað) Sandárbókina sem kom út 2007. Þetta er bók sem ekkert hefði síður átt Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs skilið en verkið sem verðlaunað var í fyrra, þetta er alveg í sama stíl og klassa.

Afskaplega djúphugult og gott, finnst mér, og kannski ég hafi bara ekkert þolinmæði fram á næsta sumar með að steypa mér í næstu Gyrðisbók. Sjáum til.

Vonandi að hann láti ekki líða svona langan tíma milli ljóðabóka hjá sér næst.

Bragi eins og hann er bestur.

Hin sem ég hafði áður hlustað á fannst mér nú betri og nú er þetta orðið ansi gott. Ég þarf ekkert að vita neitt sérstaklega mikið meira um Jesú.

Þessa bók um Berlínar-tímabilið pantaði ég mér á Amazon í vor og hún er bara ansi fín. Ég hefði kannski kosið aðeins meira um borgina sjálfa og stemninguna þar og aðeins minna um díteilaðar pælingar um nánast hvert lag þessa tímabils. En Bowie þarf bara að fara að drattast til að setjast niður og skrifa langa og þykka ævisögu þar sem hann tekur m.a. þetta tímabil fyrir. Rosalega myndi maður lesa hana.

Þetta er skrifað á hráu götumáli, í miklum skeytastíl og með fullt af slettum og styttingum.

Mér skilst að þetta sé á toppnum í útlánum í fangelsunum í Svíþjóð, þannig að eitthvað bendir til þess að Lapidus nái ágætlega utan um að fanga eitthvað satt og rétt í efnistökum sínum um stokkhólmsku undirheimana.

Kannski er ég ekki alveg nógu mikið í sama markhópnum og lánþegar í sænskum fangelsum. Alla vega varð ég fljótt þreyttur á þessari bók númer tvö en kláraði hana þó í einhverri þrjósku (eins og stundum áður). Ég er reyndar með hálfa myndasögu eftir Lapidus einhvers staðar ókláraða og sjálfsagt klára ég hana en að öðru leyti held ég að ég nenni ekki Lapidus meir.

Rannsóknin er auðvitað mótsagnakennd í sjálfu sér, því þar með er auðvitað búinn til einn stór hópur úr þeirri ótrúlega fjölbreyttu grúppu sem rúmlega einn milljarður múslima er. En aftur á móti sýnir rannsóknin auðvitað það sem hver heilvita maður á að geta sagt sér sjálfur, að múslimar eru auðvitað gjörólíkir eftir þeim gjörólíkum stöðum sem þeir byggja á jörðinni, uppruna, kynslóðum, þjóðerni, etnískri stöðu o.s.frv.

Þetta er mjög fínt og gagnlegt rit út á tölfræðilegu niðurstöðurnar en túlkanirnar eru kannski stundum aðeins of relatívar þar sem reynt er að gera lítið úr eða gera afstæðar neikvæðar niðurstöður, séðar úr vestrinu, meðan jákvæðu niðurstöðurnar eru dregnar fram.

En annars um margt ágætis rit.

Þessa bók keypti ég mér í Stokkhólmi þegar ég var þar fyrir 2-3 árum en tók loks skurk í því að lesa hana núna.

Bókin gefur sig út fyrir það að taka fyrir rök Sverigedemokraterna í ýmsum málaflokkum og færa fram mótrök. Henni tekst vissulega að sýna fram á hversu ósamhangandi, illa rökstudd, mótsagnakennd og stundum óskiljanleg stefna Sverigedemokraterna er.

En hún er samt allt og gildishlaðin og oft byggð á veikum rökum til þess að hægt sé að kalla hana solid fræðirit. Það er of mikið um alhæfingar út frá einstökum dæmum og ummælum og of mikill vilji til að skilja það sem kann að orka tvímælis á versta veg. Ég efast reyndar ekkert sérstaklega um það að niðurstaða bókarinnar sé í sjálfu sér rétt og sönn, þ.e. að Sverigedemokraterna sé eins máls flokkur sem kenni innflytjenda,,vandamálinu“ um öll vandamál í Svíþjóð og hafi ekkert vitrænt fram að færa í öðrum málaflokkum. Það vantar hins vegar góðan rökstuðning fyrir þessari niðurstöðu.

Þannig að þetta er mun frekar veikt debatrit en nokkurn tíma almennileg fræðibók.

En flest heldur nú samt, sérstaklega það sem byggir á formi aðildarviðræðnanna og reynslu annarra ríkja af ferlinu.

Ekki er að sjá af bókinni að Ísland hafi sérstaka ástæðu til svartsýni. Það eru ekki margir kaflar sem verða miklir átakakaflar í þessum viðræðum (nú veit maður samt auðvitað lítið hvað er að gerast í raun við samningaborðið þessi misserin) og höfundur bendir á mörg rök því til stuðnings að lausnir kunni að vera við helstu ásteitingarsteinana, t.d. um sjávarútvegskaflann.

Hann leynir því samt ekkert þegar hann telur að þetta og hitt gæti orðið erfitt að semja um. Það leikur lítill vafi á því að höfundi finnst það skynsamlegur kostur að Ísland sæki um aðild að ESB en honum tekst samt vel að skila fremur hlutlausum texta þar sem hann byggir á staðreyndum og reynslu annarra. Kannski er ég reyndar ónæmur fyrir einhverju sem kann að stuða harða ESB-andstæðinga, enda er ég ekki einn af þeim.

Bókin geldur fyrir það hjá mér að vera hálfpartinn handbók og þess vegna forgangsraðaði ég því ekki að lesa hana í einu rykk. Úr varð því fyrsta törn einhvern tíma árið 2009, önnur törn í fyrrasumar og svo hespaði ég henni af núna.

Kannski er þessi bók reyndar við það að verða úreld þar sem hið raunverulega samningsferli er nú aðalviðmiðið um hvað er að gerast í raun og veru. En það er auðvitað ekki höfundinum að kenna – meira lesandanum sem slóraði í þrjú ár við að klára þunnt kver. En þetta er, eftir sem áður, góð handbók um hvernig samningaferlið gengur fyrir sig.

Blaðamaðurinn Niklas Orrenius hefur alla vega ákveðið að gera það ekki, svo sannarlega ekki, því að hann hefur nánast helgað sig flokknum í röð umfjallana fyrir dagblað sitt, hið skánska Sydsvenskan.

Þessum umfjöllunum var safnað saman í bókina Jag är inte rabiat. Jag äter pizza, sem kom út fyrir tveimur árum.

Hér kennir margra grasa. Orrenius er alls ekki í neinni varnarstöðu fyrir Sverigedemokraterna en hann er samt að reyna að fjalla um flokkinn á sanngjarnan hátt og velta hlutum upp eins og þeim hvort að réttlætanlegt sé, eins og gerst hefur, að meðlimum flokks sem starfar lýðræðislega sé sagt upp störfum hjá hinu opinbera vegna þátttöku sinnar í flokknum. Við sem ekki höfum samúð með Sverigedemokraterna eða öðrum álíka flokkum með afgerandi skoðanir í t.d. innflytjendamálum höfum gott af því að velta þessu fyrir okkur líka.

Maður verður margs fróðari um þennan flokk sem reynt hefur undanfarin ár að gera hreingerningu og verða það sem heitir á danskri stjórnmálatungu ,,stueren“, þ.e. húsum hæfir. Að ýmsu leyti hefur það alla vega tekist það vel að Sverigedemokraterna eru komnir inn á sænska þingið en Orrenius sýnir samt sem áður fram á það hversu örþunnt lag maður þarf að skrapa af til að koma niður á ansi skítugt og ólekkert undirlag.

Þetta er ágætis greinasafn, kemur reyndar kannski ekkert rosalega sterkt út á bókarformi, en er samt um margt fróðlegt og fínt.

En þannig er það í tilfelli Olofs Palme sem var myrtur snemma árs 1986 og lá eftir það hálfóbættur hjá garði í ævisöguflokknum þangað til að sænski blaðamaðurinn og sagnfræðingurinn Henrik Berggren sendi frá sér mikið verk um Palme árið 2010.

Og það er, satt að segja, kannski ekkert svo skrýtið. Í mjög mörg ár eftir morðið á Olof Palme varpaði hið óleysta morðmál sjálft svo stórum skugga yfir allt líf Palmes að það var nánast ógerningur fyrir nokkurn mann að nálgast manninn án þess að eiga á hættu að fótumtroða hið tilfinningalega jarðsprengjusvæði sem skelfilegur dauðdagi forsætisráðherrans fyrrverandi skildi eftir sig. Ekki þótti lengur passandi að gagnrýna orð eða verk Palmes en að sama skapi voru fyrrum samherjar hans áskynja þess hversu illa það þótti eiga við að hefja sig upp á minningunni um hann.

Um Olof Palme, arfleið hans og morðmálið skrifaði ég raunar opnuumfjöllun fyrir Morgunblaðið árið 2006 þegar 20 ár voru liðin frá dauða Palme. Ég vísa til hennar hér en læt annars staðar numið um Palme sjálfan og sný mér að ævisögunni frá 2010.

Henrik Berggren fer allt aftur á 19. öld til að rekja ævi Olofs Palme í þessari bók, þ.e. langt aftur fyrir fæðingu hans. Kannski má því segja að sagan byrji eins og Íslendingasögurnar gera oft, með forsögu forfeðranna og hvernig hún leiðir til örlaga aðalpersónunnar.

Palme-fjölskyldan var háborgaraleg, virt og rík fjölskylda sem settist að í ríkra manna hverfinu Östermalm í Stokkhólmi og þar ólst Olof Palme upp. Svo ítarleg er þessi forsaga rakin að á tímabili var ég farinn að hugleiða hvort nokkurn tíma stæði til að kynna sjálfa aðalsöguhetjuna til sögunnar í hennar eigin ævisögu. Þessi forsaga var því, með öðrum orðum, kannski óþarflega ítarleg. Það hefði mátt koma forsögunni til skila á mun knappari hátt en samt leiða lesandanum það fyrir sjónir sem sjálfsagt var tilgangurinn: að sýna úr hversu háborgaralegu umhverfi Olof Palme kom og hversu mikið uppbrot það var að hann skyldi rífa sig út úr þeim hægri sinnaða fílabeinsturni og gerast leiðtogi sjálfra höfuðandstæðinganna, aðalmálsvara verkalýðsstéttarinnar.

Það sem frábært er við svona epískar ævisögur merks fólks er hvernig þær segja í leiðinni sögu samfélagsins sem sögupersónurnar lifa og hrærast í og, í tilviki manna eins og Olof Palme, eiga þátt í því að móta. Við lesum í þessari ævisögu um Svíþjóð sem breytist úr stéttskiptu og bláfátæku samfélagi (einu fátækasta í Evrópu á tímabilinu í kringum aldamótin 1900) og til þess að verða öld síðar orðið forgangsland í heiminum hvað varðar félagslegan jöfnuð, mikla velsæld og ríkidæmi og víðfeðmt velferðarkerfi.

Fyrir sérstakt áhugafólk um sænsk stjórnmál er þessi bók svo auðvitað algjör konfektkassi. Hér fylgist maður með því hvernig sænski sósíaldemókrataflokkurinn festist í sessi sem lykilafl í sænsku samfélagi og aðalmótandi þess. Það er líka athyglisvert að sjá í samhengi sveiflurnar fram og til baka á hægri vængnum þar sem vægi sósíallíberalíska Folkpartiet og miðsækna dreifbýlisflokksins Centerpartiet dvínar eftir því sem líður á á 7. og 8. áratug síðustu aldar og frjálslyndi flokkurinn Moderatarna verður stóri hægri flokkurinn.

En áhugaverðast er auðvitað að sjálfsögðu að fylgja eftir ferli stjórnmálamannsins Olofs Palme. Kannski kemur mest á óvart við lestur þessarar bókar hversu mikið allt sem hann gerir hangir saman, hvort sem hann er alþjóðlegur stúdentaleiðtogi, sáttasemjari á vegum SÞ, að berjast gegn vígvæðingu og Víetnam-stríðinu eða að berjast í pólitíkinni innanlands. Alltaf er hann í rauninni að boða sömu pólitíkina og hún er í raun alltaf í anda klassískrar jafnaðarstefnu. Margir hafa kannski þá ímynd af Olof Palme í dag að hann hafi verið róttækur á öllum sviðum og alltaf brotið blað en svo var alls ekki. Stundum var það vissulega svo en yfirleitt einkenndist hans pólitík af hreinni raunhyggju og pragmatisma.

Annað sem kemur á óvart er hversu veldi hans stóð í raun alltaf tæpt. Oft eru sósíaldemókratarnir á mörkunum að tapa völdunum yfir til hægri armsins í kosningum í Svíþjóð og því má heldur ekki gleyma að það var í tíð Olofs Palme sem að eina uppbrot samfelldrar valdatíðar sænskra sósíaldemókrata kom þegar að borgaraflokkarnir í Svíþjóð náðu völdum 1976-1982. Síðan hefur það gerst aftur frá og með árinu 2006 en það er önnur saga. Olof Palme var ekki heldur óumdeildur í eigin flokki, á öllum tímum valdatíðar hans voru markbær öfl innans flokks hans sem vildu annan í hans stað.

Ævisaga Henrik Berggrens er fyrst og fremst pólitísk ævisaga. Ekki er mikið farið í einkalíf viðfangsefnisins og morðmálið kemur ekkert við sögu, nema rétt í formála. Sögunni lýkur einfaldlega þegar Palme hnígur niður á Sveavägen í Stokkhólmi eftir skotárásina alræmdu, síðasta kvöld febrúarmánaðar 1986.

Ég get vel skilið þá ákvörðun höfundarins að einblína með þessum hætti á sjálfan stjórnmálamanninn, mótun hans, skoðanir og verk. En ég hefði samt ekkert haft á móti enn þá umfangsmeiri stúdíu sem dregur inn alla þessa þætti. Ég býð því enn spenntur eftir enn meiri ,,definitive“ ævisöguverki um Olof Palme, þó að þessi sé án nokkurs vafa þangað til sú sem gerir tilkall til þess að vera stóra og mikla ævisagan, með ákveðnum greini, um Olof Palme.

Þegar maður hlustar svona þétt á þessar bækur allar þá fer maður að átta sig betur á flatneskjunni í stílnum og fátæklegri persónusköpun, eiginlega leti höfundar við að búa til karaktera. Birtist í álíka persónueinkennum, sömu frösum sem allir nota og svo framvegi.

Breytir því þó ekki að þetta er, eftir sem áður, hið fínasta krimmadót.

Ævisaga Zlatans kom út síðasta haust í Svíþjóð og feykti gjörsamlega öllu um koll. Hún rann út eins og heitar lummur og fór, held ég, langt með það að vera lausnin á vandamálinu um lítinn lestraráhuga drengja því að allt í einu voru strákar mættir út í búð að kaupa bók í harðspjaldi og lesa upp til agna.

Bókasöfnin í Svíþjóð lentu í þeirri dílemmu að rafbókaútgáfa bókarinnar sprengdi svo alla skala og sló öll fyrri met að hið umsamda gjald sem þau þurfa að greiða fyrir hverja rafbók var komið upp í svo miklar upphæðir að söfnin voru að hugsa um að taka rafbókina úr útláni. Það hefðu þó verið undarleg skilaboð til almennings – að taka bók úr umferð af því að hún hefur valdið of miklum vinsældum bókasafna. Sem betur fór varð ekkert úr slíkum hlægilegum plönum.

Ævisagan hefur auk þess getið af sér sitt eigið ,,app“ þar sem lesa má bókina og fara inn á ýmist tengd efni, s.s. myndefni.

Þá kom skrásetjarinn úr nokkuð óvæntri átt en það var blaðamaðurinn og rithöfundurinn David Lagercrantz sem er af mikilli menningarelítu-ætt í Svíþjóð. Myndi samsvara því að Guðmundur Andri Thorsson yrði fenginn til að skrá ævisögu Eiðs Smára.

Þannig hefur bókin valdið merkilegu umróti í menningarlífinu og sýnt fram á möguleika og slagkraft bókmennta í nýjum, stafrænum veruleika sem allt of margir eru hræddir við í stað þess að umfaðma og nýta sér. Hún er líka liður í því að færa bóklestur til þjóðfélagshópa sem ekki eru vanir lestri, krakkar sem aldrei áður hafa stigið fæti inn á bókasöfn koma inn og fá sér kort til að geta tekið bókina. Hún hyllir hetju sænskra innflytjenda, mann sem sýnir að það er hægt að komast alla leið á toppinn – líka þó maður komi úr brotinni fjölskyldu í Rosengård í Malmö.

Svo hefur þessi bók líka auðvitað valdið umtali vegna alls þess sem Zlatan lætur flakka í henni. Það fá ýmsir það óþvegið, t.d. eiginlega allir hjá Barcelona, sérstaklega þó Guardiola þjálfari liðsins, en líka hinir og þessir sem annað hvort trúðu ekki á hann eða misnotuðu aðstöðu sína gegn honum heima í Malmö á sínum tíma.

Þá er bókverkið sjálft flott – þetta er töff bók.

Þessi ævisaga hefur fengið frábæra dóma og verið hyllt sem ein besta fótboltaævisaga sem komið hefur fram. Það er reyndar verðlaunaflokkur sem ekki er sérstaklega erfitt að vinna enda eru fótboltaævisögur sjaldnast miklar listasmíðir.

Sagan er athyglisverð framan af, ekki síst út frá reynsluheimi innflytjandans sem ekki beinlínis finnst hann eiga samleið með Svíþjóð eða Svíum og það er erfitt að segja hvort honum finnist hann vera Svíi yfir höfuð. Hann segist ekki hafa vitað neitt um sænskar fótboltahetjur fyrr en seint á unglingsárum, sá ekki sænska kvikmynd fyrr en hann var tvítugur og kveðst fyrst hafa komið niður í miðbæ Malmö einhvern tíma 16-17 ára. Heimur hans fram að því var Rosengård.

Nú er þetta reyndar að einhveru leyti uppsettur veruleiki, ímynd, því að Zlatan bjó alls ekki í Rosengård öll sín uppvaxtarár. Stundum bjó hann t.d. ekkert svo langt frá miðbæ Malmö þannig að sjálfsagt hefur hann nú komið þangað fyrir 16-17 ára aldur og annað er sjálfsagt líka eftir því. En að slíkum smámálum slepptum þá er engin ástæða til að rengja heimsmynd innflytjendastráksins sem lifir utan við sænska samfélagið og á ekki sérlega greiða leið þangað inn.

Það er því ekki skrítið að hann finni fjendur í hópi sænsku milli- og efri stéttarinnar og vilji sýna þeim í tvo heimana, ekki síst inni á fótboltavellinum. Stundum verður þessi óvinavæðing hans samt nokkuð yfirskyggjandi, hann er aðeins of upptekinn af því að allir aðrir en hann séu algjörir fávitar. Þetta litar eiginlega alla bókina. Zlatan er nefnilega ansi oft sjálfur algjör fáviti og í staðinn fyrir að reyna að þroskast og hætt að vera fáviti þá kennir hann umhverfinu og fólki í kringum sig um.

Þegar hann er búinn að meika það verður frásögnin frekar rislítil tímalínufrásögn í anda hefðbundinna fótboltaævisagna þar sem hvert tímabil er rakið á eftir öðru, hvorki með meiri eða minni tilþrifum en á sínum tíma í ,,Arnór, bestur í Belgíu!“. Þegar þar er komið við sögu fer það að rifjast upp fyrir manni af hverju fótboltaævisögur henta kannski best fyrir kynþroska. Fyrir okkur sem búnir eru að átta okkur á því að líklega verðum við aldrei atvinnumenn í fótbolta úr þessu og lítum þess vegna ekki á menn eins og Zlatan sem óskoraðar hetjur í lífi okkar – ja, þá verður þessi hluti frásagnarinnar svona frekar endurtekningasamur og takmarkað spennandi.

Sem sagt um margt áhugaverð bók en kannski þarf maður að vera aðeins yngri en 33 ára til að finnast hún algjörlega stórkostleg.

Það er einhver ofuranalýsering alltaf í gangi, alltaf eins og honum finnist hann vera að skrifa mikilvægustu bók í heimi og þurfi að koma öllum málefnum veraldarinnar fyrir og svo er þetta gjörsneytt húmor (þó þetta eigi að heita kómedía – sem ég skil reyndar ekki, fyrir mér er þetta tragedía). Kannski er það versta við Ian McEwan, og það sem súmmerar þetta allt upp, hvað bækurnar hans eru eitthvað dauðhreinsaðar, það er búið að pakka öllu svo ofboðslega ferkantað og úthugsað inn að þetta verður dálítið eins og koma inn á heimili sem er svo óverdesæjnað að maður getur ekki ímyndað sér að fólki líði vel þar.

Þar hafiði það. Sem sagt, leiðindi.

Annað var nú ekki markvert. Ég næ ekki enn þá utan um það af hverju Harry Hole-sögurnar hans Nesbø þykja svona góðar. Hlustaði á þá fyrstu fyrir nokkur og varð ekki hrifinn en var til í að gefa afslátt út á að fyrsta verk er oft vont.

Mér fannst þessi númer tvö eiginlega bara eins vond. Svona einhver nett harðhausa-noir-stemning í þessu sem ég hef aldrei verið mikið fyrir.

Það getur verið að ég geri einhvern tíma lokatilraun með þessa seríu en ef það virkar ekki heldur fyrir mig, þá gefst ég endanlega upp á Harry Hole.

Þetta fór allt saman fyrir ofan garð og neðan hjá mér, ég náði engu samhengi, vissi aldrei hver var að drepa hvern og út af hverju. Rétt í lokin að maður næði draugasögunni um Glæsi.

Meðalgreindur maður, eins og ég, á að þekkja sín mörk. Eyrbyggja virkaði ekki.

Samkvæmt tölum frá Flóttamannastofnun SÞ sem sagðar eru frá því í ársbyrjun 2010 voru flóttamenn á Íslandi 62 og á landinu voru 22 hælisleitendur. Við þetta bætast 133 einstaklingar án ríkisfangs. Hér var því um 217 einstaklinga að ræða í heild.

Talan er allnokkuð hærri hjá frændum okkar Svíum. Þar eru flóttamenn sagðir 81.356 talsins, samkvæmt sömu heimild, hælisleitendur 18.953 og fólk án ríkisfangs 7.758. Alls 108.067.

Hvernig skýrist þessi gríðarlegi munur? Nærtækast er að benda á að Svíþjóð er stórt land og landfræðileg lega þess gerir það að verkum að flóttamenn eiga greiðari leið til landsins. Svo eru Svíar auðvitað um það bil þrjátíu sinnum fjölmennari en Íslendingar og hagkerfi þeirra er eftir því stærra og burðugra.

En skýrir það allt?

Ég leyfði mér að fara í þann leik, sem lengi hefur verið leikinn á Íslandi, þ.e. höfðatöluleikinn. Hvað kom þá út? Samkvæmt tölum Hagstofunnar voru íbúar Íslands 317.630 1. janúar 2010. Í Svíþjóð sýna sambærilega tölur að þar bjuggu 9.340.682 manns á síðasta degi ársins 2009. Íbúar Svíþjóðar voru því nákvæmlega 29,40743 sinnum fleiri en Íslendingar í ársbyrjun 2010.

Deilum svo þessum 108.067 einstaklingum í Svíþjóð sem eru á skrá Flóttamannastofnunar SÞ í 29,40743. Útkoman er sú að Íslendingar ættu í raun að taka á móti 3675 manns ef þær ætluðu að fylgja í fótspor Svía. Svíar taka sem sagt við tæplega 17 sinnum fleiri flóttamönnum en við Íslendingar – miðað við höfðatölu, vel að merkja!

Hvernig ætli standi á þessum mun?

Erum við svona fátæk og illa stödd en Svíar ekki?

Gáum.

– – –

Margir mælikvarðar eru til sem mæla velsæld þjóða en sá sem er einna almennastur er mæling Þróunarstofnunar SÞ (UNDP) sem á ensku kallast Human Development Index (HDI).  Þar erum við númer 14 af öllum þjóðum heims í nýjustu mælingunni frá því í nóvember 2011. Svíar eru númer tíu.

Danir (þessir sem taka á móti flestum okkar) eru númer sextán. Finnar (þessir með besta skólakerfið) eru númer 22.

Séu grafin upp yfirlit HDI-mælingarinnar annars vegar frá árinu 2007 og hins vegar frá árinu 2008, þá kemur dálítið athyglisvert í ljós. Við erum efst á listanum, heimsmeistarar í velsæld og þróun!

Þá – þegar við stóðum auk þess „framar á flestum sviðum“ ríkjum eins og Svíþjóð – tóku Svíar samt á móti sirka 17 sinnum fleira fólki í nauð en við. Jafnvel þó að Svíar hafi búið við „ofvaxin velferðarkerfi sem framleiða bókstaflega vandamál á ýmsum sviðum“, eins og segir á sama stað. Við hefðum átt að vera í lykilstöðu til að gera 17 sinnum betur en Svíar, framleiðandi ekki vandamál á ýmsum sviðum, eins og Svíar gerðu á þessum árum.

Kannski vantaði pláss, landfræðilegt rými. Það þótti reyndar einum þingmanni fyrir örfáum árum sem fannst nokkur ástæða til að velta vöngum yfir því hvort æskilegt væri að um það bil 400 þúsund manns byggðu Ísland eftir nokkra áratugi, þar af 80 þúsund innflytjendur. Aðrir hafa kannski ekki haft af þessu eins miklar áhyggjur enda sýna tölur að Íslendingar eru langstrjálbýlasta þjóð í Evrópu, hér búa einungis tæpir þrír Íslendingar á hverjum ferkílómetra.

Þá er eiginlega spurning hvað stendur eftir fyrst að hvorki höfðatalan, fátækt né plássleysi getur skýrt sautjánfaldan muninn á fjölda fólks á lista UNHCR á Íslandi annars vegar og í Svíþjóð hins vegar.

Ein góð ástæða er þó eftir. Landfræðileg lega Íslands er óneitanlega stór þáttur í því hvers vegna mun fleiri flóttamenn enda í Svíþjóð en á Íslandi. Það gæti e.t.v. réttlætt tvöfaldan mun, jafnvel fjórfaldan. En réttlætir það sautjánfaldan mun?

– – –

Við getum þá leikið okkur að því að víkka út myndina aftur. Staðreyndin er auðvitað sú að lönd verða fyrir mismiklum þrýstingi flóttamannastraums. Sum Afríkuríki fyllast jafnvel af milljónum flóttamanna frá nærliggjandi ríkjum þar sem óbærilegt ástand ríkir, vegna stríðs, náttúruhamfara eða annars.

Annars staðar er þrýstingurinn minni og kannski má halda því fram að þrýstingurinn sé óvíða minni en ákkúrat á Íslandi, einmitt vegna hinnar landfræðilegu stöðu en einnig þar sem nánast engir flóttamenn eru hér fyrir og ásókn í að hitta fyrir vandafólk sitt á Íslandi því mun minni en víða annars staðar.

En hvernig geta Íslendingar sjálfir haft eitthvað að segja ef við látum svo vera að afstaða þeirra ráði einhverju um það að í Svíþjóð séu sautján sinnum fleiri flóttamenn miðað við höfðatölu? Er þessi sautjánfalda tala Svía bara tilkomin vegna þess að sautján sinnum fleiri sækja það fast að komast í skjól innan sænskra landamæra?

Höfum við Íslendingar sjálfir einhvern tíma sýnt vilja til þess að taka á móti nándar nærri jafnmörgum flóttamönnum og Svíar? Eða höfum við kannski unnið gegn því að hingað komi aðrir en bara örfáir tugir sérstaklega útvalinna af og til?

Hvernig myndum við sjálf vilja að aðrar þjóðir brygðust við ef að t.d. meiriháttar náttúruhamfarir myndu gera lífið á Íslandi óbærilegt, alla vega tímabundið?

Leggur alþjóðasamstarf okkur einhverjar skyldur á hendur? Á það eins við um flóttamannastarf og annað alþjóðastarf? Svari fólk því neitandi þá er út af fyrir sig áhugavert að heyra af hverju það sé, hvort það sé til dæmis af því að betur fari á því að flóttamenn sæki annað en til Íslands. Haldi fólk fram slíkum rökum þá er í sjálfu sér athyglisvert að heyra hvað í þeim felst.

– – –

Finnist fólki hins vegar að við eigum að taka jafnmikinn þátt í því að veita flóttamönnum aðstoð, jafnvel meiri út frá ríkidæmi okkar, þá má spyrja sig af hverju við gerum það ekki? Ef okkur finnst einfaldlega að aðrir en við eigi frekar að veita þurfandi fólki skjól, þá væri athyglisvert að heyra rökin að baki því. Af hverju fer betur á því að fólk setjist að í sænskum borgum og bæjum en íslenskum til að bjarga lífi sínu og barna sinna undan borgarastyrjöldum eða úr jarðskjálftarústum? Er það af því að við höldum að fólk vilji frekar horfa upp á börnin sín deyja en að þurfa að berjast við íslenskan útsynning, beygingu nafnorða og að losa bíl úr skafli og að þess vegna líði því miklu betur í óbærilega ástandinu heima fyrir?

Hvað ætli þeir sárafáu sem hingað hafa komið hafi um það að segja? Allt ætlaði um koll að keyra (alla vega í kollum nokkurs hóps Íslendinga) þegar að íslensk stjórnvöld ákváðu að örfáir tugir palestínskra flóttamanna frá Írak fengju að setjast að á Akranesi árið 2008. Miklar dómsdagsspár voru hafðar uppi, bæði um það að sveitarfélagið myndi illa ráða við hlutina og að fólkinu myndi engan veginn ganga að aðlagast á Íslandi.

Nú rúmum þremur árum síðar hefur ekki enn frést af dómsdegi á Akranesi – ekki nema kannski í fótboltanum þar síðustu árin.

Sjálfsagt eru Magnús Þór Hafsteinsson og aðrir þeir sem urðu sér til skammar í fyrirlitlegum áróðri þeirra gegn komu þessa fólks til Akraness dálítið skúffaðir yfir því að allt hefur þetta gengið svo stóráfallalaust að þeir voru sjálfsagt fleiri en ég sem hálfpartinn höfðu gleymt komu þessa hóps á sínum tíma. Þeir hafa ekki einu sinni skandalíserað nóg til þess að komast í svæsnar fréttir í Skessuhorni, hvað þá meira.

– – –

Það var því ágætis upprifjun að frétta af því á haustdögum að á leiðinni væri heilmikil stúdía Sigríðar Víðis Jónsdóttur blaðakonu á konunum sem mynduðu þennan hóp sem hingað kom og börnum þeirra.

Skemmst er frá því að segja að þetta er gríðarlega metnaðarfullt verk og að að baki því liggur óhemju mikil vinna. Sigríður lætur ekki duga að skrá sögu aðalpersóna sinna, þeirra tveggja flóttakvenna sem eru í brennidepli þessarar bókar. Hún fer líka á staðinn, meðal annars í flóttamannabúðirnar í Írak sem konurnar dvöldu í, til að upplifa hlutina á eigin skinni.

Sigríður færir okkur þannig heiminn heim í stofu. Hún segir okkur sögu kvennanna, rekur raunirnar aftur til kynslóðar foreldranna, og sýnir okkur af hverju það var brýnasta nauðsyn að losa þessar konur úr þeirri skelfilegu klemmu sem þær voru í sem ofsóttar í ríki sem þær höfðu samt engan möguleika til að flýja úr.

Sjálfur tæpti ég eitt sinn á annarri slíkri sögu sem sögð var af Ali Nayef, íröskum flóttamanni sem átti lítinn strák uppi á Íslandi. Danir ætluðu að senda hann í ofsóknirnar til Íraks aftur. Þrátt fyrir forsíðuviðtal í Mogganum og ýmis konar þrýsting á íslensk stjórnvöld – núverandi vintri stjórn – gerðu þau ekkert. Ekkert.

Hann sagði mér um og ofan af sinni sögu í því spjalli og hvaða örlög biðu hans ef hann yrði sendur til baka til Íraks. Hann var mjög, mjög hræddur. Eftir lestur bókar Sigríðar Víðis Jónsdóttur ætti enginn að efast um að frásögn Ali Nayefs var jafnsönn og frásögn kvennanna á Akranesi.

– – –

Sjálfsagt munu einhverjir fyllast stolti yfir góðmennsku Íslendinga við að koma þessum fjölskyldum úr prísund sinni og alla leið upp á Skaga. Allt endaði vel.

Hjá mér skilur hún eftir óbragð í munni. Smánarlega lítill fjöldinn er okkur, einu best setta þjóðfélagi í heimi, til háðungar og skammar. Hann sýnir ekki þjóð sem nærir í brjósti náungakærleik. Sérstaklega þegar horft er til þess að viðbragð okkar við skitinni fjármálakreppu, þar sem allir neyddust til að aka á notuðum bílum í stað nýrra jeppa í örfá misseri, var það meðal annars að skera niður gagnvart þeim sem miklu meira eru þurfandi en við. Taka við enn þá færri flóttamönnum og veita enn minna til þróunarsamvinnu.

Aðrir eiga að hjálpa okkur, svo við getum aftur keypt jeppa, en við eigum ekki að hjálpa öðrum.

Ísland hefur ekkert efni á að monta sig yfir móttökum þess á flóttafólkinu á Skaganum. Það var sjálfsagt mál og álíka hallærislegt að setja sig á háan hest yfir því og því að maður hafi, af góðmennsku sinni, ekki siglt framhjá drukknandi manni úti á rúmsjó.

Ísland á miklu frekar að skammast sín niður í tær fyrir þá smán að skilja eftir í eyðimörkinni systur hennar Línu og fjölskyldu hennar, dóttur hennar Aydu og fjölskyldu hennar og marga tugi aðra. Svo ekki sé minnst á allt hitt fólkið víðs vegar um heiminn sem finnst alveg ábyggilega langtum skárra að takast á við svellbungur og skammdegismyrkur en það að þurfa daglega að rembast við að halda lífi í sjálfum sér og börnunum sínum við hörmungaraðstæður.

Ríkisfang: Ekkert er tímamótaverk á sínu sviði á Íslandi og nauðsynlegur lestur, ekki síst fyrir þá sem eru svo kaldbrjósta að finnast friðsælasta og eitt best stæða ríki heims eiga að standa lokað og læst fyrir fólki í sárri nauð. Lengi skal vissulega manninn reyna, en ég neita samt eiginlega að trúa því að til sé það fólk sem enn efast, eftir lestur þessarar bókar, um að konurnar á Akranesi hafi nóg reynt til þess að eiga skilið að búa þar frekar en í Al Waleed-flóttamannabúðunum og það sama eigi við um fjölda annarra sem ekki fékk að koma.

Ritið sjálft er vel unnið, textinn er nokkuð lipur og frásögnin rennur yfirleitt vel þó að mér hafi þótt uppbygging hennar dálítið höktandi stundum. Palestínukaflinn fannst mér t.d. nokkur útúrdúr, þar á meðal með óþarflega langri frásögn af fremur almennt þekktri þróun sögunnar um stofnun Ísraelsríkis og afleiðingum þess fyrir Palestínumenn. Höfundurinn hefði líka að ósekju mátt vera enn beittari í gagnrýni á námundað-við-núll-flóttamannastefnu íslenskra stjórnvalda.

Við höfum nefnilega engar afsakanir. Við bara viljum ekki.

Og þetta kom skemmtilega á óvart. Prýðilegasta ævisaga hjá Guðjóni Friðrikssyni en þó var það aðallega viðfangsefnið sem kom skemmtilega á óvart. Hannes þekkti ég svo sem ekkert í þaula en einhvern veginn hefur maður alltaf haft það á tilfinningunni að þetta hafi verið einhver svona uppblásinn karlfauskur af íhaldssortinni. Kannski fordómarnir hafi helgast af því hverjir hafa dáð hann og dýrkað gegnum tíðina sem hafa aðallega verið einhverjir svona útbelgdir karlpungar í Sjálfstæðisflokknum.

Raunar er það meira að segja skrýtið að sjálfstæðismenn skuli halda Hannesi á lofti því að raunin er sú að Hannes er frekar radíkal í skoðunum, teldist líklega sósíallíberalisti í dag og er best að skilgreina út frá þeirri dönsku stjórnmálahefð sem mótaði hann sem klassískan Radikal Venstre-mann. Hann er framfaramaður í flestu, yfirleitt langt á undan sínum samtíma og kynnir ýmislegt fyrir sveitalubbunum á Íslandi sem þeir eru jafnvel ekki móttækilegir fyrir nú öld síðar. Hann ruddi brautina í kvenréttindamálum, realisma í bókmenntum, georgisma, vildi hlutfallskerfi í kosningum (því var að sjálfsögðu hafnað af sveitalubbunum) og stóð fyrir persónufrelsi og mannréttindum í stað þjóðfrelsiskergjunnar sem enn sigrar alltaf alla rökræðu á Íslandi. Þá, eins og nú, þarf lítið til að magna upp í Íslendingum ofsakennda þjóðernisstefnu. Það er ótrúlegt að heyra t.d. af umræðunum um Uppkastið 1908 og heimfæra beint yfir á samtímann, t.d. í Icesave-málinu, um hvernig Íslendingum tekst alltaf að láta útlönd líta út fyrir óvininn og þann sem landráðamann sem fær ekki allt í gegn í samningum við útlönd. Íslendingar náðu þar að fresta fullveldi landsins um tíu ár með sínu dæmigerða innihaldslausa þrasi um ekkert. Þar, eins og nú, með því að hengja sig í eitthvert lagalegt orðalag og leggja það út á sinn eigin veg, langt frá túlkunum annarra, og hanga svo á því út í hið óendanlega, sjálfum sér til mests tjóns og leiðinda.

Hannes var auðvitað hluti af embættismannaklíku og gekk inn í stöður út á ætterni sitt og vensl. Hann naut því nepótismans og tók þátt í honum sjálfum. Og það er frekar dæmigert fyrir stjórnmálamenningu þeirra sem hafa dáð hann síðar meir að það sem helst lifir eftir hann er hvað hann hafi verið glæsilegur í stað þess að minnast brautryðjendastarfs hans í hugmyndafræði og framlags til framfara.

En þetta er afskaplega athyglisverð og skemmtileg ævisaga og mjög góð heimild um hið fremur kaotíska heimastjórnartímabil í íslenskum stjórnmálum og aðdraganda baráttunnar fyrir heimastjórninni.

Á undanförnum árum hefur farið fram heilmikil endurskoðun á fyrri viðhorfum hvað varðar íslenska sögu og sjálfsmynd. Íslenska þjóðríkið eftir Guðmund Hálfdanarson frá 2001 hefur þar ákveðna lykilstöðu en einnig má nefna önnur markverð rit, eins og Understanding Nationalism, doktorsritgerð Birgis Hermannssonar frá 2005 (Birgir mætti endilega fara að gera eitthvað í því að gera þær niðurstöður sínar aðgengilegri almenningi, ritgerðin er enn óútgefin í almennri útgáfu) og svo má nefna safnritin Þjóðerni í þúsund ár? frá 2003 og Uppbrot hugmyndakerfis frá 2008. Fleiri mætti líka týna til af nýlegum dæmum sem koma inn á þessa sömu endurskoðun út frá ýmsum fræðasviðum, s.s. í rannsóknum Jóns Ólafssonar, Ragnheiðar Kristjánsdóttur, Bjarka Valtýssonar, Sigríðar Matthíasdóttur, Vals Ingimundarsonar og Eiríks Bergmanns Einarssonar.

Sá síðastnefndi hefur raunar verið einkar iðinn við að kanna þessi mál öll sömul á undanförnum árum og kynna bæði með fræðistörfum og þátttöku í opinberri umræðu, bæði heima við og erlendis. Segja má að Eiríkur hafi gegnum tíðina nálgast þetta umfjöllunarefni frá nokkrum ólíkum áttum en í þeim hefur alltaf verið undirliggjandi gagnrýnið viðhorf gagnvart þjóðernislegum hugmyndum en jákvæð afstaða gagnvart virkri þátttöku í yfirþjóðlegum samtökum á borð við ESB. Kannski er ekki alltaf jafn óhætt að blanda saman persónulegum skoðunum (líkt og þeim sem Eiríkur kynnir til sögunnar í debatriti sínu Opið land frá 2007) en þó er í raun enn barnalegra að halda að þetta tvennt sé algjörlega aðskilið í sitt hvoru heilahveli eða hjartahólfi fólks.

Eiríkur hefur helgað sig mjög rannsóknum á Evrópusamrunanum en einnig látið nokkuð mikið að sér kveða í umræðunni um innflytjendamál og þar hefur rauði þráðurinn í síauknum mæli beinst að könnun á sjálfsmynd Íslendinga og á allra síðustu árum þeirri sannfæringu hans að áherslan á fullveldið hafi miklu ráðið í afstöðu íslenskra stjórnmálamanna þegar kemur að spurningunni um þátttöku í ýmis konar yfirþjóðlegu samstarfi.

Doktorsritgerð Eiríks um þetta málefni kom út 2009 og segja má að alþýðleg og nokkuð útvíkkuð útgáfa hennar hafi komið út í vor – bókin Sjálfstæð þjóð: Trylltur skríll og landráðalýður.

Ég ætla aðeins að renna yfir mat mitt á þessari bók en get þess að þetta er auðvitað ekki fræðilegur dómur og að lesturinn geldur þess að einhverju leyti að ég las hana í tveimur áhlaupum með nokkuð löngu millibili, fyrst í sumar og svo aftur núna um daginn.

Hér er um fróðlega yfirferð að ræða þar sem athyglisvert er að sjá hvernig orðræðan í stjórnmálunum virðist alltaf leita í svipaðan farveg þjóðernisstefnu og klifana (eða stagls, kannski öllu heldur) á fullveldinu þegar kemur að því að takast á um þátttöku okkar í alþjóðasamstarfi eða öðrum meiri háttar samskiptum við útlönd, hvort sem um er að ræða vinsamlega alþjóðasamninga eða harðskeyttar alþjóðadeilur. Þessi yfirferð gefur Evrópusinnum t.d. ekki miklar vonir um árangur þegar kemur að því (ef það verður þá ekki stoppað á leiðinni) að Íslendingar greiði atkvæði um það hvort ganga skuli í Evrópusambandið eða ekki. Eiginlega sannfærist maður enn betur eftir lestur þessarar bókar um það að raunar sé sama hvaða himnadýrð mun standa í hinum hugsanlega samningi: Íslendingar muni alltaf segja nei og byggja það á þjóðernisrökum um að samhengi sé á milli vaxtar og velferðar Íslands og sem minnstra afskipta yfirþjóðlegra stofnana. Velferðin og sjálfstæðið séu óaðskiljanlegt tvíeyki.

Alltaf fer þetta í sama farveg: Allt mun farast og vondir útlendingar yfirtaka landið ef við semjum um aðild að NATO, EFTA, EES, ESB o.s.frv. Merkilegt er hvernig í raun mætti segja að sama ræðan sé flutt af andstæðingum þessara aðilda í öll skiptin þar sem ekki þarf annað en að skipta út nöfnum samtakanna sem á að ganga til liðs við á hverjum tíma. Jafnmerkilegt er auðvitað hversu oft Ísland hefur átt að sökkva í sæ og gjöreyðast af vondum erlendum öflum og enn merkilegra hversu illa það hefur gengið eftir. Vitnað er í þingræðu eftir Sighvat Björgvinsson í bókinni þar sem hann hæðist að rökum andstæðinga aðildar að ýmsum alþjóðasamtökum gegnum tíðina og telur það til að líklega sé búið að selja sjálfstæði Íslendinga sjö eða átta sinnum á lýðveldistímanum. Sú ræða var flutt árið 2000 og síðan þá má sjálfsagt telja til allmörg fleiri dramatísk tilvik slíkrar sölu, ekki síst upp á það allra síðasta.

Æsingurinn var sami í Icesave-deilunum en þar hefði Eiríkur að ósekju mátt draga meira inn í umræðuna rannsóknir Guðna Th. Jóhannessonar á umræðuhefðinni í Þorskastríðunum þar sem stuðningsmenn samningaleiðar voru úthrópaðir sem nákvæmlega sömu níðingarnir og landráðamennirnir og þeir sem vildu semja um Icesave. Kaldhæðnislegt er að heyra síðan andstæðinga samninga um Icesave tala um hetjudáðir við útfærslu íslensku fiskveiðilögsögunnar en niðurstöður þeirra hetjudáða byggðust yfirleitt að lokum á samningum sem úthrópaðir voru sem svik af þeim sem frekar vildu magna upp ofsa og átök.

Þrátt fyrir að hér sé því um að ræða fræðandi rit, þá sakna ég þess nokkuð að dýpra sé kafað í bókinni og að skýringa sé leitað lengra en í augljósustu heimildir. Þannig má til dæmis spyrja sig að því hvort ekki sé tími til kominn að einhver íslenskur fræðimaður fari raunverulega að skora Guðmund Hálfdanarson á hólm með sjálfstæðri skoðun á því sem leiðir til kenninga hans um íslenskt þjóðerni, þjóðernisstefnu og sjálfsmynd. Sú endurskoðun sem Guðmundur og fleiri áttu þátt í í kringum síðustu aldamót hefur nefnilega staðið tiltölulega óhögguð í u.þ.b. áratug og eftir því sem árin líða er maður farinn að sakna nýrrar endurskoðunar í stað þess að niðurstöður Guðmundar séu alltaf teknar blindandi upp og lagðar til grundvallar, eins og Eiríkur gerir að miklu leyti í þessu riti. Eini fræðilegi dómur sem rit Eiríks hefur fengið, eftir Gunnar Þór Bjarnason sagnfræðing í ritinu Stjórnmál og stjórnsýsla, bendir til þess að þessu fylgi ýmis vandamál en Gunnar Þór setur mörg og stór spurningamerki við þann grunn sem Eiríkur gefur sér og virðist mest megnis byggður á rannsóknum Guðmundar.

Niðurstaða höfundar er einkum byggð á þeim afmörkuðu dæmum sem hann tekur, einkum af umræðum innan þings í deilum um tiltekin aðildarmál að ýmsum alþjóðlegum samtökum. Það hefði stutt niðurstöðurnar ef fanga hefði verið leitað víðar í svipuð átök og umræður. Áður voru nefndar rannsóknir Guðna Th. Jóhannessonar en einnig má nefna rannsóknir á afstöðunni til varnarliðsins og önnur augljós dæmi má nefna, s.s. um alþjóðlegar fjárfestingar í stórvirkjunum á Íslandi, en einnig leita fanga í skyldar rannsóknir, t.d. þær sem íslenskir stjórnmála- og mannfræðingar hafa gert á íslenskri kynþáttahyggju, svo maður nefni nú eitthvað af handahófi. Margt í þeim rannsóknum endurómar nefnilega í umræðunum sem sagt er frá í bók Eiríks, s.s. um einhvers konar hreinleika Íslands og Íslendinga gagnvart umheiminum.

Þá sakna ég þess sama í þessu riti og í fleiri íslenskum rannsóknum, að niðurstöðurnar séu bornar saman við önnur lönd. Okkur Íslendingum hættir stundum til að halda að við séum ein á báti varðandi ákveðin einkenni, þetta og hitt sé „týpískt íslenskt“ sem svo, við nánari athugun, reynist furðulega algengt annars staðar líka. Þarna hefði t.d. verið gagnlegt að prófa þá kenningu hvort að helstu einkennin í umræðunni í þeim málum sem til eru tekin í bókinni séu alltaf svo ólík því sem gengur og gerist erlendis. Og séu þá annað hvort eða ekki alltaf eins „týpískt íslensk“ og þau líta út fyrir í fyrstu.

Þarna má t.d. nefna að rannsóknir á sænskri sjálfsmynd og þjóðareinkennum benda að mörgu leyti til þess að þar sé sjálfstæðis„áráttan“ ekkert síðri, og jafnvel miklu meiri (sjá t.d. Är svensken människa (2006)). Ýmis einstök dæmi úr bókinni mætti líka nefna þessu til stuðnings sem kannski hefðu mátt við nánari greiningu út frá tilfellum annars staðar frá. Þar má t.d. nefna þá fyrirvarastefnu íslenskra stjórnvalda sem Eiríkur talar um í sambandi við EES-samninginn. Hann kennir þá afstöðu við hugmyndina um sérstöðu Íslands og íslensku þjóðarinnar en á svipuðum tíma var „fodnotepolitikken“ eitt af mest áberandi einkennum danskra utanríkisstjórnmála sem einmitt byggðist á svipaðri fyrirvarastefnu. Hún einkenndist þó varla af hugmyndinni um sérstöðu Íslands og íslensku þjóðarinnar.

Á einstaka stað eru líka fljótfærnisleg mistök, eins og þegar Kvennalistinn er sagður fyrst hafa komist inn á þing 1987 (s. 115) en ekki 1983, eins og rétt er.

Þetta er þó um margt mjög fróðlegt rit og höfundi skal að lokum hrósað fyrir það að skrifa ævinlega læsilegan og aðgengilegan texta og í raun ekki síður fyrir það framtak sitt, nú sem áður, að leggja sig eftir því að koma rannsóknum sínum á framfæri meðal lærðra sem leikinna.

Þannig að þrátt fyrir nokkra annmarka þá er þetta gagnlegt rit með heldur sorglegu innihaldi, að mínu mati, sem því miður styrkir mann ekki í trúnni á að málefnaleg umræða sé ein af sterkustu hliðum Íslendinga eða að mikils sé að vænta fyrir þá sem styðja aukna formlega aðild Íslands að alþjóðlegum ríkjabandalögum eða samningaleiðir í deilum við erlend öfl.