Aptap

Yighlaymen - Sobbing

2012-08-30T16:42:00.001+06:00

Yighlaymen - Sobbing

Yighlaymen ultra awazda,

Undin özgige ne amalim bar?!

I am sobbing with Ultrasound,

Because no other way can I found!

Uyghur Zamani

2012-03-06T19:03:00.001+06:00

Uyghur Zamani

I.N. Aptap

ئۇيغۇر زامانى

Uyghur Zamani ____

Uyghurlar dunyada keng tonulidighan zaman;

Uyghur naxsha-küyliri jahanda keng tarqilidighan, moda bolidighan zaman;

Uyghurlar yashawatqan zimin qaytidin Jahan Bazarigha aylinidighan zaman!

Uyghurlar gerche Junggoda bir "azsanliq millet" bolsimu, biraq, Dunya miqyasidiki 5000din artuq tilda sözlishidighan milletler (buning ichide "millet" dep étirap qilin'ghinimu 2000din artuq) arasida 50 nechchinchi orunda turidu.

Uyghurlar uzaq zamanlardin tartip ichkiy quruqluqta, yeni, dengizdin yiraq, ahale tarqaq (buni bir tereptin shu zimindiki nisbiy su azliq, ikkinchidin köchmen turmush belgeligen) bolghan sharaitta yashap kelgen. Yashash muhitidiki asansizliq we turmushtiki yalghuzluq Uyghur xelqini neghme-nawagha hérismen qilghan. Buni chüshinish nahayiti asan __ müshkül turmush muhiti we keng zimin ata qilghan yalghuzluq tuyghusi bilen toxtimay küresh qilishqa giriptar xelqimiz, peqet naxsha-küyler arqiliqla özining psixikasini tengshiyeleydu! Hetta Uyghurlar Islam dinigha kirishtimu, "Neghme-nawa we bashqa sen'et türliridin qol üzmeslik"ni shert qilip kirgen iken. Shunga Uyghurlar sanaqsiz güzel küylerning sahibidur, bolupmu Uyghur Xelq Naxshaliri uzun zamanlarda xelqning üzlüksiz ilghashi, mukemmellishidin ötken.

Ademning iqtidari köp tereplimelik bolup, ashu köp iqtidarlar ichide eng yuquri derijede tereqqiy qilghan melum bir yaki ikki xil iqtidar, kishini jemiyetke tonutidu. Melum bir milletmu, oxshashla, özidiki alahide xislet-iqtidar arqiliq jahan'gha tonulidu. Uyghurlarni dunyagha tonutidighan "milliy iqtidar"larning biri, hich bolmighanda bügünki ehwalimizda, elwette naxsha-muzikadur! Yaqinqi bir mezgilde, naxsha-küylirimizde mung terkibi artip ketti, urghup turghan roh kemip ketti, buning sewebi hemmege ayan! Biraq, rohiyetimizni urghitish üchün, naxsha-küylirimiz yenela aldida mangishi zörürdur! (Qaysi bir jhornaldin körishimche, yol yaqasida yatip qalghan, yardemge muhtaj bir kishige kim qol sunidu? dégen sualning A, B ikki xil jawabidin, B jawap toghra bolidiken: A. Yénik musika anglap keliwatqan bir yigit; B. Jez muzikasi anglap keliwatqan bir yigit.) Rohiyetimizni urghitayli!

Millitimizning yene bir iqtidari __ soda-sartiq ishliri __ bolup, bu xil iqtidar tarixta bir mehel millet nami "Sart"ning ishlitilishigimu sewep bolghan.

Elwette, bu ikki milliy iqtidarning tughma ipadelinish sewiyesi bilen mesile hel bolmaydu! Buning üchün choqum kichikidin sistémaliq terbiye körgen, hazirqi zaman kespiy bilimliri bilen qorallan'ghan bir top sen'etkarlirimiz, sodagerlirimiz, karxanachilirimiz bolushi kérek!

Ejdatlirimiz yashighan zimin "Yipek Yoli"ning merkezige __ dengiz qatanashi téxi achilmighan, insanlar öz'ara alaqe we soda munasibetliridiki birdin bir yol, quruqluq yoli, bolghan ashu zamanlardiki Asiyawropa quruqliqining merkezige __ jaylashqan. Bu xil ehwal, eyni zamanda, Ziminimizning Xelq'ara Bazar bolush teghdirini belgeligen.

Dunyada dengiz qatnashining omumlishishigha egiship, tennerxi töwen, yük toshush miqdari yuquri bolghan Dengiz Soda Yolining shekillinishi bilen, eslidiki "Quruqluq Xelq'ara Bazari" tarqap ketken.

Quruqluq qatnashi qaytidin ewzellik körsetishke bashlighan, hawa qatnashi toluqlima rol oynap, kishilerning menzilge yetmeki asanlashqan, hetta Yershari bir "kent"ke aylan'ghan bügünki künde, Ziminimizde "Quruqluq Xelq'ara Bazari"ning qaytidin ronaq tapishi bir muqererliktur.

Zaman bizni kütmekte!

Undaqta, biz shu Uyghur Zamani üchün teyyar bolduqmu?

Alem Yaziqi

2011-12-21T22:31:00.001+06:00

Alem Yaziqi

Ilham Nizam (2011.12.21)

CGACUCACUAGACGACCCUCCCUAAACAUACAUAGCUCCCGACUGCGAAUUUCCCCUAAACCCAGCCUACAUAAAUAAUCCCAGAAACCCAUAAAACAUUCCAUCAACACAAACAUUAGCCUCAACCCUAGUAACUCCAGCACUAACUCCCGAAUACGAACUAGAUCCCUAAACAUACAUUAC

Bu yaziqni oquyalidingizmu?

Eger siz Biologiye oqughan kishi bolghiningizda, bu yaziqni tonuysiz __ Yersharidiki barliq janliqlarda ortaq ishlitilgen Irsiy Kod (Genetic Code)! Biraq siz uni oqup chüshinelishingiz mumkin emes, chünki u bir yaziq bolush süpetide emdila wujutqa keldi, u del men sizge deyishke aldirawatqan Alem Yaziqi!

Yuquriqi Kod yaziqning örümesi mundaq:

Uyghur xälqi uzun tarixqa, parlaq mädäniyätkä igä ulugh xälq!

Hemmemizge melum, 2012- yil __ "Zaman Axiri Yili" __ kirish aldida turidu. Qedimki Maya Medeniyetidin qalghan Palsözi boyiche bolghanda, 2012- yil 12- ayning 21- küni "Zaman Axiri Küni"dur. "Zaman Axiri" __ Alemdiki, bolupmu Yersharimizdiki, barliq janliqlarning hemde Insanlar yaratqan Medeniyet Jughlanmasining axirqi nuqtasi, hich bolmighanda ashundaq bolush ehtimalliqi nahayiti chong.

"Alem Büyük Partlash Nezeriyesi" boyiche, Alem eslide massasi ghayet zor, hejmi ghayet kichik (kichiklikte uni bir "nuqta" dep qarash mumkin) bir Jisimning partlishidin hasil bolghan bolup, Alemdiki planet-metoritlar ene shu partlashtin chiqqan Jisim parcheliri we tozanliridin ibarettur; Alemdiki shu parche-tozanlar haman bir küni bashqadin yighilip, heliqi "Nuqta Jisim"ni qayta hasil qilghusidur, xuddi biz chüshineleydighan uqumdiki Asman'gha atilghan tash haman Yeryüzige qaytip chüshkinige oxshash!

"Nuqta Jisim" hasil bolghamda, elwette, "Alem Axiri" bolidu. Insanlarning "Alem Axiri"ni bashtin kechürishi mumkin emes. Biraq "Zaman Axiri", yeni Yersharimizning talapetke uchrishi, Yershari tarixida nurghun qatim yür bergen ishtur. 2011- yilda "Zaman Axiri" kelmeydighan teghdirdimu, Kelechekte Insanlar uni choqum bashtin kechüridu! Nurghun pakitlar Yershari tarixida 4-5 qatim "Zaman Axiri" yüz bergenlikidin bisharet beridu. Peqet Insanlar, yaki aldinqi zamandiki Insanlar, özliri yaratqan medeniyetni xatirelesh üchün yaxshi bir waste tapalmighanliqtin, biz burunqi "Zaman Axiri" toghriliq aniq melumatqa ige bolalmighan bolushimiz mumkin, we yaki bolmisa, Aldinqi Medeniyet Yaratquchilar qaldurghan yazma materiallarni biz texi chüshinelmigen bolushimizmu mumkin!?!

Yersharidiki barliq janliqlar irsiyet qaldurushta Nukleik Kislata (Yadro Kislata = Orda Kislata)din, yeni DNA we RNA'lardin paydalinidu. Maqalening bashidiki Kod yazma "RNA yaziqi" bolup, bu xil yaziq janliqlarda DNA'din köchürüp kelin'gen, öz nöwetide "RNA yaziqi" janliqlardiki xilmu-xil aqsil-peptidlar we nurghun hormonlarning yasalishi üchün rejhissorliq qilidu __ Orda Kislatadiki tört xil nukleotid (A, U, C, G) üch-üchtin gruppalinip, jemiy 64 xil kodni teshkil qilidu, yeni 64 xil menani ipade qilalaydu. (Biraq, aqsillarni sintezlash üchün 20 xil Amino Kislata ishlitilgen, shunga "Aqsil Yasash Zawuti"da ikki xil, hetta köp bolghanda alte xil kod bir xil Amino Kislatani ipade qilidighan ehwalmu mewjut.)

Undaqta, janliqlar irsiyeti üchün ishlitilgen "64 herplik yaziq"ni insanlar medeniyetini xatirelesh üchün ishlitishke bolamdu?

Meningche bolidu!

Töwendikisi 64 xil belgedin tüzülgen "Alem Yaziqi":

Eger biz insanlar medeniyetining jewherlirini ashu "64 herplik yaziq" bilen yazip teyyarlisaq, u halda bir yürüsh RNA yaki DNA zenjirlirige erishimiz; andin bu zenjir molekulalarni her xil janliqlarning, bolupmu mikro organizmlarning Genomi (gen gruppasi)gha qoshuwetsek bolidu. "Zaman Axiri" yüz bergen teghdirdimu, bu xil "irsiy yaziq"tiki mezmunlar saqlinip qalishi mumkin. Chünki, "Zaman Axiri" bolghanda haman bir qisim maslishishchanliqi yuquri janliqlar yoqap ketmey, Yershari üchün "hayat uruqi" bolup qepqalidu. Shundaq bolghanda, men bu maqalide "Alem Yaziqi" dep atighan 64 herplik irsiy yaziq, Insanlar bu xil yaziq bilen yazishqa ülgürgen uygharliqlarni Keyinki Insanlar (yeni, "Zaman Axiri"din keyin bashqidin Darwinning "Tedrijiy Tereqqiyat Telimati" boyiche barliqqa kelgen eqil igeliri)ge yetküzüp berishke xizmet qilishi mumkin. [Janliqlar Genomida hazirche "roli yoq" dep qaralip, "gen qumluqi (gene deserts, 基因沙漠)" dep nam berilgen DNA bölekliri bar. Shu Gen Qumluqliri rastinla qumluqtek kereksizmu? Yaki Aldinqi Insanlar qaldurup ketken medeniyet izlirimu!?]

Eger Maya Palsözi rast bolsa (undaq bolmighay!), undaqta Insanlarning mushu yaziq arqiliq öz medeniyetini "Zaman Axiri"ning sinaqlirigha berdashliq bereleydighan qilip qaldurmaqi üchün aran bir yil (Ötüp ketken bügünni chiqiriwetsek 364 kün) waqt qaldi!

Yene bir gep: Bu Alem Yaziqi bilen dunyadiki herplik yaziqlarning hemmesini yazghili bolidu __ peqetla Xensochini yazghili bolmaydu.

__ Undaqta "mol-bay-sehirlik" Junghwa medeniyetini qandaq qaldurush kerek?

__ Buning ishi asan __ barliq Xensoche medeniyet bayliqlirini Englishchigha terjime qilsa bolidughu!

__ Nede uche köp terjiman!?

__ Bolmisa, terjiman yetmigen qismini Uyghurchigha terjime qilghuzsa bolidu, "Qoshtilliq Maarip"ni bikargha yolgha qoymighandu?! Hazir, büshüktiki balalarni hisapqa almighandimu, boway-momaylar qoshulup az degende 15 milyon terjiman teyyar!

Yershari Ependi - Mr. Earth

2011-10-28T08:21:00.001+06:00

Yershari Ependi

I. N. Aptap

Insanlar jemiyetining tereqqiy qilishigha ergeship, Yersharining ixtisadiy jehettin bir pütün gewdelishiwatqanini hemmemiz bilimiz, hemde mas halda "Yershari Kenti" degen isimni otturagha chiqarip ishletkimu xeli uzun boldi; Yene bir tereptin, Insanlarning Xelqara mesilelerni hel qilishtiki pikir ortaqliqlirining shekillinishi, Internet torigha oxshash uchur wasitelirining kamalet tapishi bilen, Yersharimiz xuddi bir organizmgha aylanip barmaqta...

Organizmgha aylan'ghan bu planetimizni "Yershari ependi" dep atap turayli (Burun uni "Bioearth" depmu atighan idim). Yershari ependining herqaysi organik ezaliri alliburun shekillinishke bashlighan...

Amerika Qoshma Shtatliri & Canada - Chong minge (Mukemmel qanun we demokratik ijtimaiy muhit arqaliq, bu ikki döwlet dunyadiki eng ilghar eqliy küchlerni özige tartip turidu)

En'giliye - Minge asti bezi (Bu döwlet gerche zimin jehettin nahayiti kichik bolsimu, biraq dunyadiki eng ilghar idiyelerning böshükidur)

Yehudilar - Bez (Hormon) (Yehudilar dunyaning hemme jayigha degüdek tarqalghan bolup, ular özining tirishchanliqi we eqil-pareseti bilen her jaylarning ixtisadiy we ijtimaiy tereqqiyati üchün zor töhpilerni qoshqan, xuddi adem tenidiki hormonlargha oxshash)

Erebiye & Iran - Jiger (Dunya neft zapasining 60%i mushu rayon'gha mujessem)

Hindistan & Junggo - Börek (Ahalisi alahide köp bolghan bu ikki döwlet, qandaqla qilishidin qet'iy nezer, maddiy bayliqlarni, mesilen suni, imkaniyetning bariche tejep ishletmise bolmaydighan teghdirdin qutulalmaydu)

Afriqa & Jenubiy Amerika - Öpkening ikki qanati (Bu ikki qit'ediki keng tebiiy ormanliqlar yersharidiki asasliq oksigen teminligüchidur, elwette, yene dengiz asti ösümlüklirimu bar)

Rusiye & Mongghuliye - May toqulmasi (Rusiyening sherqidiki keng zimin we Mongghuliye Xelqaragha nisbeten mewjutluqimu bilinmey kelmekte)

Türkistan - Qan aylanish sistemasi (Türkiy döwletler Yawro-Asiya chong quruqluqining merkizige jaylashqan bolup, döwlettler arasidiki munasibet "dengiz zamani"din "quruqluq zamani"gha yötkiliwatqan bügünki künde, bu zimin qaytadin herqaysi döwletlerni tutashturidighan qatnash tügünige aylan'ghusi)

Germaniye & Yaponiye - Ashqazan & üchey (Bu ikki döwlet insaniyetning eqil-parasetini turmushta ishlitishke bolidighan mehsulatqa aylandurushta alahide iqtidargha ige)

Yawropadiki bashqa döwletler we Okyaniye - Ilik

Internet - Nerwa sistemasi

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Mr. Earth

I. N. Aptap

US & Canada - Cerebrum (These two countries absorbing first-class intellect power of the World by it's perpect legal system and democratic social environment)

UK - Pituitary (Despite of its small territory, the United Kingdom is the cradle of most of pioneer ideas)

Israel (Jews) - Glands (Hormons) (Jews are sprinkled over the Earth, and they contributed their ability and wisdom to development of local economy and society, just like hormons done in human body)

Arabia & Iran - Liver (60% of world oil reserves are in this area)

India & China - Kidney (Ahalisi alahide köp bolghan bu ikki döwlet, qandaqla qilishidin qet'iy nezer, maddiy bayliqlarni, mesilen suni, imkaniyetning bariche tejep ishletmise bolmaydighan teghdirdin qutulalmaydu)

Africa & South America - Lungs (The original natural forest in this two continent are the main oxygen supplyer of the Earth, of course, sea plants is another source of oxygen)

Russia & Mongolia - Fat tissue (The vast territory of east part of Russia and Mongolia is a forgotten region for the World)

Turkistan - Circulatory system (Turkic nations are located in the center of Eurasia, and with the substitution of marin times by Continental Times, the Area would became a transport hub of the World again)

Germany & Japan - Stormach & Intestines (These two nations have special ability in aspect of change human intelligence into products of life necessities)

The other countries of the Europe & the Oceania - Marrow

Internet - Nervous system

{ Note: This is only a joke __ not a decision by the Congress of UN, that, Please dont be so serious about it! }

Uyghur Yeziqining Basma Shekli Ustide Izdinish

2010-12-23T17:50:00.001+06:00

Uyghur Yéziqining Basma Shekli

Üstide Izdinish

Eger siz Uyghur yéziqini tunji örginiwatqan kishi bolghiningizda, bu addiylashturulghan alipbe siz üchün qolayliq yaritidu: Siz peqet jedweldiki 33 herp sheklini örginiwalsingizla, Uyghur yéziqidin sawat chiqarghan bolisiz! Keynki mesile ashu 33 xil sheklni yézishni we shu asasta Uyghur yéziqidiki mezmunlarni oqushni meshq qilishla qalidu.

Elwette, oqush jeryanida siz yene jedweldikige oxshimaydighan shekllerni (rastini éytqanda, sözlerning keynide kélidighan xilmu-xil "quyruq"larni) uchritishingiz mumkin, Xatirjem bolung, u quyruqlar hich isqa dexl qilmaydu, hemde siz emeliyet jeryanida ularnimu toluq tonuwalisiz!

Koz-bashtin Yurungqashqiche

2010-11-25T10:52:00.001+06:00

"Köz-bash"tin "Yurungqash"qiche

(Bir Qisim Uyghurche Sözlerning Menbesi)

Ilham Nizam

(Shinjang Uniwérsitétidin)

Qischiche mezmuni: Uyghur tilidiki mutleq köp qisim sözler til terqqiyatining qanuniyiti boyiche öz til bayliqimiz asasida shekillen'gen. Mesilen, "yétile" sözi "it" sözidin, "qoghla" sözi "qoy" sözidin, "yangaq" sözi "yanmaq (köymek)" sözidin, "qaymaq" sözi "qaq" sözidin, "achchiq" sözi "ochuq" sözidin… kelgen; "Qashtéshi" peqetla "deryaning qash (qirghaq) qismida bolidighan tash" dégenni bildüridu; shuning bilen birge, "Yurungqash" we "Qaraqash" dégen ikki söz ayrim-ayrim halda derya (éqin)ning "sherqiy qirghiqi" we "gherbiy qirghiqi" dégenni bildüridu…

Achquch sözler: Uyghur tili, til amilliri, qoyla, Yurungqash

摘要：维吾尔语的绝大部分词汇是根据语言发展规律由本语言的资源为基础而形成的。比如，"yétile (引导，牵引)"这一词源自"it (狗)"这一词汇，"qoghla (追赶，赶走)"源自"qoy (羊)"，"yangaq (核桃)"源自"yanmaq/köymek (燃烧)"，"qaymaq (奶皮)"源自"qaq (干尔)"，"achchiq (辣，苦)"源自"ochuq (开着)"；"Qashtéshi (玉石)"这一词最初只表示"河岸上的石头"，而"Yurungqash (玉龙喀什)"和"Qaraqash (墨玉)"两个词分别表示河流的"东岸"和"西岸"．．．

关键词：维吾尔语；语素；qoyla, Yurungqash

Abstract: The vast majority of Uighur vocabulary is evolved on the base of its own language resources according to general law of language development. For example, the word "yétile (guidance, traction)" came from the word "it (the dog)", the word "qoghla (catch-up, force out)" came from "qoy (sheep)", the word "yangaq (Walnut)" came from "yanmaq/köymek (burning)", the word "qaymaq (奶皮)" came from "qaq (dried)", the word "achchiq (spicy, bitter)" came from "ochuq (opened)"; initially meaning of the word "Qashtashi (jade)" is "the rocks on the bank", and the two rever names, "Yurungqash (Yurungkax)" and "Qaraqash", refers "the east side" and " the west side" of a stream respectively…

Keywords: Uighur language; morpheme; qoyla, Yurungqash

Uyghur tili Altay Tilliri Sistémisining Türk Tili Guruppisigha mensup bolup, bu til guruppidiki asasliq bir tildur. U uzun tarixiy zamanlar jeryanida nurghun boran-chapqunlarni, islahat-tasqilishlarni béshidin ötküzgen. Bu jeryanda gerche nurghun yat til amilliri, bolupmu söz terkipliri uninggha singip kirgen bolsimu, yenila özining grammatika alhidiliki we söz ambirini asasiy jehettin saqlighan asasta tereqqiy qilip kelgen.

Til, insanlarning alaqilish qorali bolush süpitide, ijtimaiy turmush we ishlepchiqirish munasiwetlirini özining tereqqiyat uli qilidu. Iptidaiy zamanlardiki nisbiy békinme halette, herqandaq bir tilning tereqqiyati kichik bir dairining ichide bolidu, yeni, adiysi melum bir yéngi sözning meydan'gha kélishi haman aldi bilen ene shu kichik daire ichidin élin'ghan eslidin bar bolghan söz amillirining qayta guruppinilishidin kélidu. Uyghur tilida eslidin bar bolghan til amilliri del men démekchi bolghan söz menbesidur.

A. "-la" ("-le") Qoshumchisining Ulinishidin Shekillen'gen Sözler

Tilimizda söz yasighuchi qoshumchilar intayin mol. Bügünki her küni dégüdek yéngi sözlerni yasashqa yaki chettillardin teyyarsini qobul qilip ishlitishke muhtaj bolidighan uchur dewride, söz yasighuchi qoshumchilarni yekünlesh, tetqiq qilish intayin muhim ehmiyetke ige. "-la" ("-le") qoshumchisi ene shularning ichidiki söz yasash iqtidari intayin küchlük bolghan bir xil söz arqa qoshumchisidur.

1. Adem Bedinining Herqaysi Bölekliridin Yasalghan Sözler

Adem bedinining herqaysi böleklirige "-la/-le" qoshumchisi ulinishtin hasil bolghan sözler birqeder yighinchaq, yeni ularni bash qisimdin ayaq qisimghiche tizish mumkin:

Bash + la = bashla

Oy + la = oyla

Ang + la = angla

Yüz + le + n = yüzlen

Köz + le = közle

Pur + la = purla à pura (Bu söz "burun" dégen söz bilen munasiwetlik bolup, "burun" sözi eslide haywanlar, mesilen at-éshekler, purqirighanda chiqarghan awazgha asasen yasalghan, esli shekli "purun" bolushi mumkin.)

Chish + le = chishle

Til + la = tilla

Gewde + le = gewdile

Boy + la = boyla

Baghir (béghir) + la = baghirla (béghirla)

Qan + la = qanla à qana

Qol + la = qolla

Jeynek + le = jeynekle

Put + la = putla

Tiz + la = tizla (tizlan)

Ayaq + la = ayaqla (ayaqlash)

Aq + la = aqla (göshini shülüp ap-aq ustixinini körsitip qoyushqa qaritilghan)

Ong + la = ongla ("ong" sözi dunyadiki nurghun tillarda utuq-muweppeqiyet (ning yünülüshi)ni bildüridu.)

2. Charwichiliqtin Kelgen Sözler

Uyghurlar uzun zamanlar charwichiliqni asas qilghan millet bolup, Uyghur tilida charwichiliq hayatidin kelgen sözler intayin köp. Bu yerde men peqet "-la/le" qoshumchisining ulinishidin shekillen'gen sözlernila tilgha alimen.

At + la = atla, atlan

Qoy + la = qoyla à qoghla

It + le = itle à yitile à yétile (yétekchi, yétilimek…)

Bu yerdiki "at" sözi tilimizda intayin uzaq tarixqa ige bir söz bolup, esli shekli (Orxun Abidiliridinmu nurghun yillar burunqi shekli) "alt" idi, kéyin "l" herpi chüshüp qélip "at"qa özgergen^[1]. At, charwichiliqni asas qilghan ejdatlirimizning turmushida nahayiti muhim rol oynighan. Seperge yürüsh üchün at kérek bolidu, yeni, "atlinish" --- seperge qedem tashlash démektur. Tilimizda "at-ulaq"tiki "at"qa oxshash teleppuz qilinidighan, emma "isim" dégen menini bildüridighan yene bir shekildash söz bar. Eslini sürüshtürgende, bu sözning yiltizimu yenila "at-ulaq"tiki "at" bolushi kérek: Kündilik turmushta attin ayrilalmaydighan ejdatlirimiz, baliliri "at mingüdek" bolghanda belkim melum bir xil murasim arqiliq balilirigha "at" ata qilishi mumkin --- chonglar balilargha "sen emdi atliq boldung (at min'güdek boldung, yeni adem bolup yétilding)", dep qutluqlishi mumkin. Shuning bilen "atliq bolush" dégen söz adem bolush, el arisida musteqil kishi bolush, öz aldigha nam-shöhretning igisi bolush, dégendek meniler bilen birge, "nam-ataq, isim" dégen menigimu érishken bolushi mumkin.

Qoy, ejdatlirimizning asasliq ozuq menbesidur. Qoylarni yaylaqmu-yaylaq heydep yürüp béqish, ejdatlirimizning kündilik paaliyetlirining biri bolup, kéyinche "qoyni heydigendek heyde" dégenni "qoyla" déydighan bolghan. Turpan shiwiside ta hazirghiche "qoghla" dégen söz "qoyla" péti ishlitilidu.

It, insanlarning dosti we yardemchisi, dep qarilidu. Bolupmu charwichilar üchün élip éytqanda, itning roli téximu chong. Yene bir tereptin, it herqanche "insanlar dosti" déyilsimu, biraq u beribir börining ewladi. Shunga közimiz körüp turghan chaghda qoyup bérip ishletken bilen, bashqa waqtlarda uni yenila baghlap qoyushqa toghra kélidu, bolupmu it üchün natonush bolghan kishiler aldigha barghanda, it igisi choqum aghamcha bilen uni baghliwélishi kérek. Shuning bilen, deslepte "aghamcha bilen baghlap bashqur" dégen menini bildüridighan "itle" dégen bir söz shekillen'gen, waqtning ötüshige egiship "itle" söz "bashqur, yol körset" dégen menilerge érishken.

3. Tebiet Jisimliri we Tebiiy Hadisilerdin Kelgen Sözler

Ay + la + n = aylan

Tash + la = tashla

Buluq + la = buluqla ("bulaq" sözimu elwette mushu söz bilen munasiwetlik)

Ay, bolupmu tolun ay (tolghan ay) yumulaq (chembersiman) bolup, ejdatlirimiz "chembersiman iz qaldurup mangmaq yaki heriket qilmaq" dégen menini "aylanmaq" dep ipadiligen.

Tash, meyli yaylaqta bolsun yaki étizda bolsun, köp hallarda kéreksiz, awarichiliq keltürgüchi jisim bolup, bizning ularni taqashmaydighan bir jaygha chöriwëtishimizgha toghra kélidu. Shundaq qilip, "chörüwét" dégen mena "tashla" dep ipade qilin'ghan, hemde tashqa oxshash étiwarsiz, kéreksiz nersiler "tashlinidighan" bolghan.

Ejdatlirimiz yerning astidin örlep chiqiwatqan suning "buluq, buluq, …" qilghan awazini anglighinida, "buluqla" dégen sözni yasap, suning yerni yérip chiqishini obrazliq ipadiligen bolsa, "bulaq" dégen sözni yasap ene shu buluqlap chiqqan suning menbesini ipadiligen.

Yuquriqilardin bashqa yene, bir qisim sheklini özgertken "-la/-le" qoshumchilirimu bar. Mesilen, "uchra, aldira, konira, eskire" we yuqurida uchrighan "pura" dégen sözlerdiki "-ra/-re"ler del "-la/-le"lerning özgergen shekilliridur.

B. Herplerning Orun Almashturishi Sewebidin Esli Shekli Niqaplan'ghan Sözler

Qaplaq à qalpaq

Payqap à paypaq

Yaghmur à yamghur

Qushchaq à qushqach (Bu söz tilimizda ushshaq qushlargha ishlitilidu.)

Kötlük à költük à kültük

Mayqaq à qaymaq

Qaraghulach à qarghilach^[2] à qarlighach

Yapilaq à yalpaq (yap + i + laq = yapilaq)

Sachret à sachrat à satrach^[3]

Ashqapa à ashpaqa

Ziq à qiz^[4]

Patént à patnét (nöwette yüz bériwatqan ehwal)

Bu sözlerni közetkinimizde, aldinqi tötini chüshinish asan'gha toxtaydu. Chünki, eger biz "qap", "pay", "yagh", erkilitish, kichiklitish menisige ige söz arqa qoshumchisi "-chaq"larning hazirqi tilimizdiki menisini oylighinimizda, "qaplaq", "payqap", "yaghmur", "qushchaq" qatarliqlarning tilning esli mahiyitige téximu yéqin ikenlikini bilimiz.

Men bu yerde yene artuq ketmes, dep, söz yasighuchi qoshumche "mur/mür"ni qisturup ötmekchi: Bu qoshumche, péillardin shu péillar ipadiligen ish-heriketlerning igisini ipadileydighan sözlerni yasaydu, yeni, uning menisi "…ghuchi"din ibaret. Mesilen,

Yagh + mur = yaghmur

Köy + mür = köymür (hazirqi tilimizdiki shekli "kömür")

Ös + mür = ösmür

Kültük Uyghur xelqi uzun zamanlardin béri ishlitip kéliwatqan büshükning bir jabduqi. "Kültük" sözining esli shekli "kötlük"tur. Méningche, pakize, qolay bolushni közlep, bowaqning "köt"ige ésip qoyulghan nerse, choqum "kötlük" dep atilidu, kéyin "kötlük" sözining qurulmisida özgirish bolup, yeni "t" herpi bilen "l" herpi orun almashturup, yenimu ilgiriligen halda sozuq tawushlarning maslishihschanliqi sewebidin "ö" herpi "ü" herpige almiship "kültük" shekillen'gen.

Süt ejdatlirimiz turmushida kem bolmaydighan ozuqluq. Kishiler eger ishlitip tügitelmigen sütni qacha bilen qoyup qoyghinida, sütning yüzide bir qewet mayning qétiwalghinini sezgen, hemde uni "mayqaq" dep atighan, kéyin bu sözde herp almishishi yüzbérip "qaymaq"qa özgergen.

Hazirqi "Uyghur Tili Iimla Lughiti"de "qarilighach" dep muqimlashturulghan sözning shekli emiliy ehwaldin yiraqliship ketken. Men Türkiy Tillar Diwaning 1- tomida ushbu sözning "qarghilach" dep xatirilen'genlikini kördüm. "Qarghilach"ni estaidil tehlil qilidighan bolsaq, bu sözning esli sheklining "qaraghulach" bolush éhtimalliqini oylap yétimiz, yeni bu sözning esli menisi "qap-qara ghulichini achquchi" bolidu. Ish bu yerde toxtimaydu --- "ghulach" digen nime? Menche "ghulach" sözining eslisi "qol ach" bolushi kérek. Yeni "Qarilighach" sözining özgirish yoli mundaq:

Qara + qol + ach = qaraqol'ach à qaraghulach à qaraghilach à qaralighach à qarlighach à qalighach à qaralighach (axirqisi yéqinqi tilni qéliplashturushta békitilgen)

(Dimek, bu qushchaqning nami hazirqi zaman tilshunaslirimizning chüshenchiside özining esli mezmunidin yiraqliship ketken, gerche shekil jehettin tarixtiki bir halitige oxshap qalghan bolsimu.)

Emdi "yapilaq" sözige kéleyli. "Yapilaq"ning tomuri "yap"ning menisi "birer nersining yüzini, tashqi körünüshini tosmaq yaki etmek"tur (Uyghur Tili Imla Lughiti). Yépish üchün elwette népiz, yüzi keng nerse ishlitilidu, "yapilaq" sözi del mushundaq nersining teswiridur. Népiz, yüzi keng nersiler adette nahayiti yénik bolup, shamalda asanla hawagha kötürüleleydu. Shu wejidin, Turpanda "képinek", "leglek"ler "yopulaq" déyilidu. "Yopulaq" sözining "yapilaq"tin kelgenliki éniq. Emiliyette, "yopulaq" sözi Turpanda "ucharqanat" digen sözge oxshap kétidighan téximu keng menige ige. Mesilen, Turpanda "shepereng" digendek atalghular ishlitilmey, "chashqanyopulaq", "müshükyopulaq"lar ishlitilidu. Uyghur Tili Imla Lughitide bu ikki söz "chashqanyapilaq", "müshükyapilaq" dep élin'ghan. Méning bu toghriliq talashqum yoq. Lékin démey turalmaydighinim: Bu ikki sözdiki "yapilaq" isim emes, belki süpettur. Süpet bolghan iken, Uyghur tilining qaidisi boyiche, bu ikki söz choqum "yapilaqchashqan", "yapilaqmüshük" sheklide bolushi kérek! Peqet keynige ulan'ghini isim bolghandila, yeni, "ucharqanat" menisidiki "yopulaq" bolghandila, andin Uyghur tili grammatikisigha uyghun kélidighan "chashqanyopulaq", "müshükyopulaq"larni yasash mumkin.. "Yapilaq" bilen munasiwetlik yene bir söz "yalpaq". Bu sözmu yuqurida éytilghan qanuniyet boyiche "yapilaq"tin özgergen: Yapilaq à yaplaq à yalpaq. "Yopurmaq" söziningmu "yap" sözi bilen bolghan munasibiti xéli roshen --- "yopurmaq" derexqe nisbeten quyash nurini yighip ishlitish aparatidur, ademlerge nisbeten bolsa, quyash nurini tosiwalghuchi, yeni ademlerni yépiwalghuchidur: yapurmaq à yopurmaq.

"Sachret"ning chüshendürülüshini Shinjang Uniwérsitéti Gézitining 2007- yilliq 1- sanida élan qilin'ghan "Heyzdin Tarimghiche" dégen maqalidin körgeysiz.

"Ashpaqa" sözi, méningche bolghanda, "qapqa oxshash asan toshmaydighan" dégen menini béridighan "ashqapa" déydighan bir sözdin özgirip kelgen.

"Ziq à qiz", "aquz à azuq (ozuq)" özgirishliri "Türkiy Tillar Diwani (1- tom)"ning bash qismi (7- bet)da xatirilen'gen. Bu yerde peqet sözde herplerning orun almishishining bir ispati qilip yézip qoydum.

Tilimizda herplerning orun almashturush hadisisi hazirning özidimu yüz bérip turidu. Mesilen, "patént" bir In'glizche söz bolup, nurghun kishilerning "tili kelmeslik" sewebidin "patnét"qa özgermekte. (Yuqurida déyilgen maqalemde "patént" uqumi üchün "xasnep" déydighan bir sözni qurashturup chiqqan idim.) Oxshashla Gerp tilliridin kirgen yene bir söz "sistéma"mu herplerning orun almashturushidin "séstima"gha aylinip qélishqa yüzlen'gen.

C. "Qap" Sözidin Yasalghan Sözler

"Qap" sözi tilimizdiki eng burun ishlitilgen sözlerning biri bolup, uni söz yiltizi qilip yasalghan sözler intayin köp.

Qap + laq à qaplaq à qalpaq ("qaplaq" --- bashni qaplap turghuchi)

Pay + qap à payqap à paypaq ["payqap" --- pay (put)ni qaplap turghuchi]

Mu + qap + a à muqawa ("qap" sözige kücheytish rolini oynaydighan söz aldi qoshumchisi "mu-"ning qoshulushidin yasalghan.)

Qap + z à qapz à qepez^[3]

Qap + a à qapa à xapa

Qap + cha à qapcha à qacha

Qap + aq à qapaq

Qap + uq à qapuq à qawuq à qowuq

Ni + qap à niqap

Qap + qan à qapqan

Ash + qap + a à ashqapa à ashpaqa

Qap + tal à qaptal

Qap + sa à qapsa

"Qepez" sözi 1982- yili "yéngi yéziq"ta neshr qilin'ghan UYGHURCHE-XENZUCHE LUGHET'te "qepez" dep élin'ghan bolsa, 1984- yili Uyghur erep yéziqi ("kona yéziq")da neshr qilin'ghan HAZIRQI ZAMAN UYGHUR EDEBIY TILINING IMLA LUGHITI'de "qepes" dep élinip, söz menbesi "Erepche" dep bérilgen…

"Xapa" sözining esli shekli "qapa" bolup, "küchlük naraziliq tüpeyli qursaq köpüp qaptek bolush"ni bildüridu.

Qalghan sözler toghruluq chüshenche bérishning hajiti bolmisa kérek?

D. Hékayilik Sözler

Achchiq

Ach à achiq à achchiq

Bu sözning deslepki yasilish ehwalini mundaq qiyas qilish mumkin: Birkim murch türidiki melum bir nersini uqmastin yewélip, uning küchlük ghidiqlash temige chidiyalmay aghzini yoghan achqiniche bashqilargha öz halini awazsiz bayan qilidu; bashqilar u kishining halitige qarap, "qaranglar, uning aghzi achiq boluptu!" deydu; netijide kishiler murch türidiki nersilerni yise ademning aghzi "achiq bolidu"ghanliqini bilidu; waqtning ötüshige egiship, "achiq" dégen söz murch türidiki nersilerning temini bildüridighan xas sözge aylinidu; uzun yillar dawamida "achiq" sözi "achchiq"qa özgiridu…

Sur (reng)

Su + reng à sureng à surreng à sur (reng)

Hemmimiz bilimiz, su rengsiz, temsiz bolidu. Emma siz déngizgha oxshash keng su yüzige qarisingiz suning rengsiz emeslikini bayqaysiz. Ejdatlirimiz choqum Baykal köli boyida yashighan zamanlarda "su reng" digen sözni ishletken, hemde yuquriqidek özgirish jeryanini bésip, "sur" dégen rengnam shekillen'gen.

Yangaq

Yan + ghaq à yan'ghaq à yangghaq à yangaq

Yangaq zéminimizning bir alahide mehsulatlirining biri. Turpan yerlik tilida yangaq "yangghaq" déyilidu. Menche bundaq atash hergizmu "buzulghan shiwe" emes. Yangaq méghizining asasliq terkibi may bolup, eger siz uninggha ot yaqsingiz^[5] uning nahayiti asan yanidighanliqini hem uzaq köyidighanliqini bayqaysiz. Elwette, buni ejdatlirimiz qedimdila bayqighan, hemde bu alahidilikke asasen uninggha "yan'ghaq" dep nam bergen.

El bolmaq

"El bolmaq" dégen söz birikmisining "teslim bolmaq" dégen bilen oxshash menige ige ikenlikini hemmimiz bilimiz. Lékin "el" sözining menisi elwette "teslim" sözi bilen oxshash emes! "El" sözi ezeldin "puqra, xelq, awam" dégen bir xilla tüp menige ige bolghan, qalghan meniliri bolsa eshu tüp menisidin kelgen "tughunda" menilerdur. Shu menidin alghanda "el bolmaq"ning menisi "puqra bolmaq, (ghaliplarning) hökümranliqini étirap qilmaq" dégen bolidu. Démek, "teslim bolush" bilen "el bolush" mena jehettin azraq perqliq bolushi mumkin. Bolupmu hazirqi zaman urushlirida "teslim bolush" yüzbersimu, lékin "el bolush" asasen yüzbermeydu.

Yurungqash; Qaraqash

Bu ikki söz Xotendiki qashtéshi chiqidighan ikki deryaning ismidur. Gerche bu ikki derya atalghusidiki "qash"ni kishiler hazir "qashtéshi" dep chüshensimu, biraq uning yalghuz kelgen chaghdiki tüp menisi "qirghaq, girwek" bolushi kérek. Chünki ezeldin "Xoten qéshi" déydighan atalghu ishlitilip baqmighan!

Bu yerde men yüreklik halda mundaq bir qiyasni otturigha qoumaqchi: Eger biz Kuénlun téghidin éqip chüshken Yurungqash deryasi bilen Qaraqash deryasining Xoten sheherini ikki tereptin yaqilap ötkendin kéyin qoshulup Xoten deryasini shekillendürgenlikini xeritidin közitidighan bolsaq, Xoten sheherining Yurungqash deryasi bilen Qaraqash deryasini ikki qirghaq ("qash") qilghan ghayet zor bir éqinning otturisida peyda bolghan bir sheher bolush éhtimalliqini tesewwur qilalishimiz mumkin. Undaqta, "yurung", "qara" dégenlerning menisi nime? "Yurung" sözining esli shekli "ürüng" bolup, menisi hazirqi zaman Uyghur tilidiki "aq" digen söz bilen oxshash^[6]; "qara" sözining menisi bolsa "ürüng" bilen qarimu-qarshi, yeni Uyghurchidiki hazirqi istimal menisi bilen oxshash. Bu ehwallarni omumlashturup oylighinimizda, "yurung" sözi "sherq"ni, yeni yoruqluqning yünülüshini; "qara" bolsa "gherp"ni, yeni qarangghuluqning yünülüshini bildürishi kérek! Shundaq bolghanda, "Yurungqash"ning esli menisi "sherqiy qirghaq", "Qaraqash"ning esli menisi bolsa "gherbiy qirghaq" bolidu; "qashtéshi" bolsa "deryaning qirghaqlirida uchraydighan tash", yeni kishiler sugha chüshmey turupla köreleydighan tash bolushi kérek. Démek, deslepte Xoten zéminida yashighan ejdatlirimiz belkim ene shundaq deryaning qashlirida suning yalishi seweplik échilip qalghan chirayliq (kéyinche göher qatarida sanalghan) tashlarni körgili bolidighan zamanlarda, eshu tashlargha "derya qirghiqidiki tash" dégen menide "qashtéshi" dep at qoyghan bolushi mumkin. Bir qeder keng tarqalghan "Qaraqash deryasidin qara renglik qashtéshi chiqidighan bolghachqa shundaq atalghan, Yurungqash deryasi bolsa aq renglik qashtéshi chiqidighanliqi üchün shundaq atalghan," dégen uqumgha kelsek, bu belkim ashu ikki deryaning nami kishilerge bergen yüzekiy xata chüshenche bolsa kérek(?) Chünki méning qashtéshi sodisi bilen uzun muddet shoghullan'ghan Xotenlik qérindashlardin sürüshtürüp bilishimche, Yurungqash deryasidin eng ésil qara renglik qashtashliri chiqidiken, Qaraqash deryasidinmu aq renglik qashtashliri chiqidiken --- qashtéshining rengi bilen derya namining qilchilikmu munasibiti yoq iken.

Tarixta ejdatlirimiz bilen xenz'u milliti arisida sanaqsiz toqunushlar bolghan. Bolupmu tang sulalisi dewride bu xil toqunushlar künde dégüdek yüz bergen --- her küni seherde tang sulalisining hujumigha uchrap, kündiki seherni "tang" tereptin étilghan oqlar ichide bashlighan ejdatlirimiz, "kéche ötüp seher keldi" dégenni "tang atti" dep ipade qilidighan bolghan.

E. Xulase

"Ötmüshni untush asiyliqtur," dégen ibare bir tilning öz qanuniyiti bilen terqqiy qilishi üchünmu oxshashla muhimdur. Tilning ötmüshini, yiltizini tetqiq tilish del uning dawamliq béyishi, terqqiy qilishi üchündur. Uyghur tili bizning tügimes bayliqimiz, gerche "tügimes" bolsimu, biraq u yenila kömülüp qélishtin qorqidu. Tilimizni her tereplime chongqur tetqiq qilish, yuquri maharet bilen ishlitish, dawamliq rawajlandurush --- bizning bash tartip bolmaydighan mejburiyitimiz.

Paydilanmilar:

[1] Ilham Nizam, Abdilim Aburéyim: Latin Yéziqining Orxun Yéziqidin Kelgenlik Éhtimalliqi we Bashqilar. Shinjang Uniwérsitéti Géziti, 2007- yilliq 3- san; Yaki bolmisa mawu torbetke merhemet qiling: http://snipr.com/orkhun

[2] Türkiy Tillar Diwani, 1- tom, 682- bet

[3] Ilham nizam: Heyzdin Tarimghiche. Shinjang Uniwérsitéti Géziti, 2007- yilliq 1- san; Yaki bolmisa mawu torbetke merhemet qiling: http://snipr.com/heyz-tarim

[4] Türkiy Tillar Diwani, 1- tom, 7- bet

[5] Ilham nizam: "Ot" Sözidin Kélip Chiqqan Sözler. Til we Terjime, 2006- yilliq 2- san

[6] Türkiy Tillar Diwani, 1- tom, 181- bet

Bu maqale "Shinjang Univ. Gaziti [CN65-0801/(G)W]"ning 2010- yilliq 8- sani da élan qilin'ghan.

Kultur we Uygharliq

2010-10-27T09:32:00.001+06:00

* * *

Kültür we Uygharliq

I. N. ApTap

"Kültür", "uygharliq" sözlliri Türkche bolup, tilimizda ular taza ayrilmighan __ adette shekil jehettin her ikkisi üchün "medeniyet" sözi ishlitilidu.

Kültür __ bu sözning esli yiltizi Latinche "cultura" bolup, "östürüsh, yetildürüsh" degen meneni ipadeleydu. Yeni, "kültür" (Englishchisi "culture") sözi insanlarning déhqanchiliq jehettiki (yaki iptidaiy) bilim jughlanmasini bildüridu.

Uygharliq __ Türkiy milletler ichide eng baldur sheher medeniyetini yaratqan Uyghur milletining namigha teqliten yasalghan Türkche söz. Bu sözning Erepchisi "medeniyet" bolup, Erep dunyasida eng baldur peyda bolghan Medine sheherining namidin kelgen. "Uygharliq"qa udul kelidighan Englishche "civilization" sözi Latinchidiki "civitas"tin kelgen bolup, oxshashla "sheher" degen meneni bildüridu.

Demek, témamizdiki ikki söz ayrim-ayrim halda "yéza", "sheher" ikki katagoriyege mensup bolup, mene jehettin roshen perqlinidu.

Xulase qilghanda: "Kültür" turmush bilimlirining bir qeder iptidaiy jughlanmasi bolup, bu xil jughlanma peqet kichik bir daire ichide yashaghuchi kishilerge mensup __ uni bashqa kishiler topining bilishi, yaki bilsimu ehmiyetlik dep étirap qilishi natayin. "Uygharliq" bolsa insanlarning her tereplime bilimlirining toplami bolup, u peqet "kültür" jughlanmasidiki, bashqa kishiler topi terepidin étirap qilin'ghan qismini öz ichige alidu. Yeni, "kültür"ning heqiqetke yaqin qismi __ tar dairedin halqip, bashqa qebile-millet-döwletlerge tarqaghan qismi __ "uygharliq"qa aylinalaydu.

Kültür __ shakalliq, tallanmighan, kichik bir kishiler topi terepidin yaratilghan bilim jughlanmasi;

Uygharliq __ insaniyet bilimlirining jewheri.

Termeler: Imla

2010-09-28T14:45:00.001+06:00

Imlaimizdiki Igesizlikler

(Tor termiliri)

*
Alwun:

Towa deymen, xeqler til-yéziq komitéti qilidighan'gha ish tapalmay imla özgertip oynaydu dése néme deydighandu deptimen. Rastla shundaqken emesmu. Ilgiri "Fransye" dep yazattuq, aldinqi qétimliq imla qaidiside Fransiye dep özgertti, endiki 2010- yil élan qilin'ghinida yene bir "i" qoshulup Firansiye bolup qaptu, bu heddidin ashqan mes'uliyetsizlik jumu, bundaq boliwerse héchkim öz imlasigha ishench qilalmaydighan bolup kétidu. Nechche waqittin "Meshq" dep yézip kelgen iduq, mana bu sözgimu bir "i" qisturulup "meshiq" boptu. Til-yéziqtiki qérindashlirimiz öz kespini bilmeydighan oxshaydu. Bizning ademler he désila yéziq dewasi qilghiche imlani qéliplashturushqa bekrek köngül bölse bolatti, bundaq tola imla özgertkenning ziyini yéziq yötkigendin qélishmaydighandek turidu. Pütün millet boyiche imla bilmeslik nomus qilghidek ish. Meyli qandaq yéziqta yazayli, ölchmelik imla bolmisa bikar....

Aptap:

Emeliyette ashu "i"larni azaytqan yaxshi!

Hazir "Tilchi"lirimiz he dese sözlerning Özbékchidiki shekli aldida temtirep qélip, toghrisi shu oxshaydu, dep qalamdu, bilmidim. Englishlarda "humanitarian" deydighan bir söz bar, menisi yochunmu emes _ insanperwer. Özbékler Ruschidin alghanmikin, uni "gumanitar" deptiken (Özbékchide uni tunji körginimde buningda nime guman bardu, dep angqiralmay qalghan idim), keyn qarisam Uyghurchidimu shundaq deydikenmiz!

Ruslarghu "h" herpini deyelmey shundaq deydu;
Özbéklerghu Ruslarning poqini shundaq yeydu;
Uyghurlar nimige shundaq, hich kallamdin ötmeydu!!!

Ashu "gumanitar" degen sözni burun "insaniy/insanperwerlik yardem" dep alar iduqqu deymen(?)

Özbékler tilini yaxshi qéliplighan, biraq (men daim "biraq"ni ishlitimen, chünki u Uyghurche; "emma" - Parsche; "lékin" - Erepche) ularmu nurghun jaylarda sözlerning yiltizi bilen kari bolmay qoyghan. Misalen, "Ay"ni "Oy" dep yazidu, bu toghra, biraq, "aylan" degenni "oylan" demeydu; "talla" degenni "tanla" deydu...

"2010- yil 6- yanwar" degenni Özbékchide "2010 yil 6 yanwar" depla qoyidu. Bundaq deyish elwette toghra emes. Eger "-" belgesini ishletmeymen degende, "yil 2010 yanwar 6" dese toghra bolidu. Amerika Awazi torbetining Özbékchiside, ular ashu mentiqelerni yaxshi bilgechke, "-" belgelirini tashlimaydiken. (U yerdimu qalaymiqanchiliq bar...)

Qazaqche qatarliq bashqa Türkiy milletler bolsa "-nchi/-chi" qilip artuqche böleklernimu qoshiwalidiken...

Bu janggalmu qalaymiqan iken......

Alwun:
*

Bizning bu "tilchi"larning öz aldigha musteqil qarishi yoqtek turidu, neshriyatchiliqta ish sür'iti shunche tézliship ketken waqitta he dése birer "i"ni birde qoshup birde éliwétip, lughetke qarimay ish qilghili bolmaydighan qilip qoydi, men'ghu xizmette "ikki-üch yildin kéyin yene özgiridughu", dep anche perwa qilmaydighan boldum. Rastla shu Özbekche kitablargha qarap özimiz uzaqtin buyan qollinip xéli yuqiri derijide omumliship ketken söz imlalirini muqimlashturushta köngül toxtitalmay, axir özimizningkidin kéchip, özbekchidikini asas qilidighan oxshaydu. Bu qétimqi imla lughitidiki tétiqsiz özgertishlerdin men bekla ümidsizlendim. Hazir Aptonom rayon derjilik organlarning ichide tikip-sökeni köp qilidighan tétiqsiz organ til-yéziq komitéti bolup qalghan oxshaydu, nepret shu komitétqa!

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Boghum Qaideliri Jedweli

Aptap:
*

Hazirqi qaidiliri qarighanda boghum qaidelirimu qalaymiqan bolghili turghan oxshaydu(?) __ he dese "i" herpliri sözlerge orunsiz qisturuliwetiptu __ hetta "waqt" degennimu "waqit" dep yazidighan oxshaymiz, bundin keyn!

Men yuquridiki jedwelde deyilgen boghum qaidisi __ BBA, ABB, BABB, BBAB, BBABB __ ni bilettim. (Emma uning ichidiki "BAAB"ni bilmeydikenmen, belkim bu peqetla Xensochidin kirgen boghumlarni ipade qilishqa ishlise kerek?)

"Tilimiz eslidin mundaq idi..." degen exmeqliq. Tilimizda eslidin bar bolghan qaidiler alliburun eslige kelturgusiz derijide buzulghan. Shu menedin alghanda, "BBA, ABB, BABB, BBAB, BBABB"larni "BiBA, ABiB, BABiB, BiBAB, BiBABiB"largha aylanduriwelish teximu uchigha chiqqan exmeqliq...

Chet'el ismlirini UEY'da yazghanda qaidiler texi xam, biraq, ULY bilen yazghanda elwette eslidiki haliti boyiche alish kerek, dep qaraymen. Bolupmu bir tal chekitmu mene ozgerteleydighan hazirqi uchur dewride, ismlar esli boyiche yazilmighanda toghra uchurni izdep tapish teske toxtaydu.

Bu toghriliq Xenso tilshunaslar chet'elliklerning ismlirini Xensoche yazmay, biwaste esli haliti boyiche yazishni teshebbus qilghan idi, nechche yil burun. Keyn Xenso milletchilerning qarshiliqi bilen sugha chilashti bolghay. (Yaponlar xeli burunla shundaq qilip kelgen.)

Menche bolghanda, UEY'da chet'elliklerning ismlirigha duch kelgende, eng yaxshisi, esli ism igesining yazishi boyiche (Latinche) alghan tuzuk!

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Termeler: AnaTil

2010-09-28T14:21:00.001+06:00

AnaTilni Asrashqan Özimiz Mes'ul

Tor söhbetliridin termiler

Aptap:

Bu qaysi tilgha terjime qilghiningizkin(?)

iptida,
intiha,
wajib,
mizan,
perpugh,
... ... ...

Yuquriqi sözler ichide "wajib", "mizan" degenlerni bilgendek qildim, qalghanlirini asasen bilmeydikenmen.

Tilimizda yat tillardin kirgen nurghun sözler öz sözlirimizge kün bermey yürmekte: "lekin" (Erepche), "emma" (Parsche)lar aldida "biraq"qa kün yoq; "tepekkur" degen uzun paytima aldida "oy" bichare; "sherq (meshriq)", "gherp (meghrip)"lerning zulmidin "ürüng", "qara"lar erwahqa aylan'ghan; "qelb" (Erepche), "dil" (Parsche)lardin "köngül"ge shepqet yoq!
____________________

Alwun:
2010-09-20

Bashqa xelqning tarixiy esiri bolsimu, uni tilimizda ipadileshte uningda eks etken turmush Uyghurning islamgha kirishidin ilgiriki dewrge toghra kelgen iken, islamdin kéyinki atalghulardin xaliy uslubta terjime qilinsa tolimu yaxshi bolghan bolidu, dep oylaymen. Bu qiyin ish bolsimu, éghir körmey izdinilse, terjime jeryanida ana tilimizning sapliqi üchün qoshulghan töhpe bolghusi. Buradirimiz dégendek bir mochen'ge neqla bir mochen toghra kelse yaxshi, riyalgha ayriwashlinip qalmasliqi qimmetlik, dollar, rubligha hem...

____________________

ErkmanDadxah:
2010-09-21

Alwun'gha Jawap: Bir chaghda buraderlerning isim Erebtin kirgen bolsimu hazir bizde Uyghurchilashti, dep yazghanliqliri yadimda!

Biraq, buyruq qamchisi changgilimda-changgilinglarda yoqturler! Yat tillardin kirgenni yoq qilish choqum qoldin kélidu , biraq u chaghda 55 yüz ming yüenlik Xenche pütükni shuninggha teng Uyghurche pütük qilish yoq ishturler ... u chaghda siz-biz ana til ornida körgen bu til til bolmay qalurler ...

puqra basmisining bashi (atini Uyghurche atashqa söz chiqmidi) ... boldila, yüz minglap sözliki bar sap Uyghurche sözlük tüzülse andin yazmisam söz tapalmidim ...

____________________

Alwun:
2010-09-21

Héchbolmighanda yuqirida Aptap buradirimiz qatargha tizip körsetken atalghular "Intiha, iptida..." wahakazalar Uyghur jamaetchiliki asasen chüshenmeydighan, éniqi asas lughet terkibide yoq we bolushiningmu hajiti yoq sözlerdurler, shunga undaq erebiy sözlerdin bash tartmaqni köngülge mehkem ornatquluq. Bundaq atalghularni Perhat Jilan ependi "Mehmut Qeshqeriy" yaki "Idiqut Yultuzi" romanliridimu ishletmigen bolushi mumkin (men téxi uni oqup ülgürmidim), ishqilip bu nahayiti qol tutidighan terjime bolidighanliqi körünüp turidu. Xéli kéyinki dewrge tewe bolsimu, terjime romanlardin "Su Boyida" örnek yaki terjimige ilhamchi bolushi mumkin.

Yüzde-yüz Uyghurche qilish birer ademning tirishchanliqi bilen wujudqa chiqarghili bolidighan ish emes, elwette. Biraq, Erebiy-Parisiy atalghulardin imkaniyetning bariche saqlinishmu zor tirishchanliq we tilgha bérilgen ehmiyetni eks ettürüp béridu! Terjime yérim ijadiyet déyilidughu, bu jeryanda topa bésip ketken kona kitablarning topisini püwlimey ish pütmise kérek. Kona kitablardiki chang-tozan burundin kirse salametlikke paydisi tégemdu-yoq, bu heqte izdinip körsek bolidu. Terjimge paydisi tégishi sheksiz.

____________________

ErkmanDadxah:
2010-09-21

"Alwun：Aghdarma yarim yaritish bolmastin qayta yaritishtur."

Natayin, Newaiy tilini bilgen ademning bilmesliki mumkin emes!

Aghiynilerning yol körsitishi bilen "shang töre desturi"ni "shang töre tüzüki"ge özgerttim, emdi denglarchu "lü buwéy tepsiri"ni néme deymen? "iptida"ni "bashlinishi" Désem "intiha"ni "tügenchisi yaki axiri" demdimen? "erbabbeg"ni qandaq alghuluq? "bash wezir, wezir, san'ghun, kahbégi, waliy, ambal, bash teptish, teptish, erkanbeg, seltenet, emirleshker..." Bunimu tüzetsem qandaq alsam bolidu? Biraq bularni ilgiri békitiwétishken iken. Mutepekkurnichu? Höküma-hökümdarnichu? Danishmennighu biligchi, mutexesis ish bilgüchi
... Bek köpoy aghiyniler, buninggha basmabashi, békitküchi maqul dermu? 55 yüzming xetlikni qayta ishle, dése nedégülükoy buraderler?

____________________

Aptap:
2010-09-22

ErkmanDadxah Jawap:

Hey burader, artuqche ganggirap yürmeng!

Mening degenim, esli Uyghurche (yeni, hazirqi tilimizda ishlitilidighan, biraq bulunglarda turup qalghan) sözlerni qozghitip ishqa salish kerek, menedash sözlerning ichide aldi bilen öz til yiltizlirimizgha yol bermek kerek.

Tilimizdiki "sanaqsiz" Erep-Pasr sözlirini chiqirip tashlash bir exmeqliq. (Bundaq ishni enyi waqtta Osman Türkliri bir qatim qilghan, aqiweti bizler "Türkche"ni chüshenmeydighan halet shekillendi.) Söz terkibimu qan terkibige oxshash bolup, hemme adem chüshineleydighan (awam terepidin qobul qilin'ghan) bolushning özi _ özimizning boldi degen gep!

"Mutepekkur" sözi gerche omumlashqan bolsamu, men uning ornigha "oychi" dep söz yasap ishletishni quwwetleymen.

"-chi" qoshumchi nahayiti küchlük bolup, uni ishletip nurghun sözlerni yasash mumkin. TÜRKIY TILLAR DIWANI'da "yolchi" degen bir söz xatirelen'gen. Uning menesi biz hazir ishletidighan "yol bashlaghuchi" bilen opmu oxshash _ yolning ehwallirini pishshiq bilidighan, yeni qandaq mangish, nimelerge diqqet qilish degendek ishlarda bashqalargha yitekchilik qilalaydighan ademni körsetidu.

"Yolchi" degen sözning neqeder yaxshi bir söz ikenlikini oylaghanimda, "mutepekkur" degen uzun ejnebiy atalghuni peqet ishletkim kelmeydu _ "oychi" nime degen belen söz!.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Alwun:

... karbon töt oksidining qoyuqluqi éship, oksigénning qoyuqluqi özlüksiz töwenleydu ...

Aptap:

Burader, sen yazghan nerside nuxsan körülse bashqiche turidiken: Aldi bilen, "özlüksiz" emes, "üzlüksiz" (buni sen burunmu bir nechche yerde shundaq xata ishletken iding); yene biri, "qoyuqluq" bolmasliqi kerek (buni belkim sendin körgili bolmas _ lughetlerdimu ashundaqtek turidu), toghrisi "quyuqluq". Bu söz esli qélip bilen bir nerse (misalen, kések) quyushqa teqliten yasalghan söz bolup, "bosh orun yoq bolush derijesi" degenni bildüridu.

Alwun:
2010-09-22

Rehmet, özgertip qoydum. Qoyuqluq dégen sözge kelsek, lughette rastla ashundaq, shundaq bolsimu uni ölük halda asas qiliwélishim toghra bolmighan. Uni mushundaq "emeliyet"lerde tüzitip ishletsek, "nezeriye"ge asas bolghusi. Imlada mende azraq hökümetsizlik bash kötürgili turdi, chünki tilkomning imla özgertish sür'itige özleshtürüsh sür'itim yétishelmigili turdi, shunga toghra kelgende "menpeiti" démey "menpeeti" dep jahilliq bilen éliwatimen.

Nimshihitning Terjimihali we Eserliri

2010-08-31T22:57:00.001+06:00

Nimshihitning Terjimihali we Eserliri

Tashpolat

Uyghur hazirqi zaman shéiriyetining asaschilaridin biri, dangliq shair we jamaet erbabi Armiye Eli Sayrami 1906- yil Bay nahiyesining Sayram yézasida Eli Axun (Aqhun) isimlik meripetperwer déhqan aileside dunyagha kelgen. 1922- yildin 1930- yilghiche Bay we Kucha nahiyeleridiki medriseilerde oqughan. Bu mezgilde uning xelq qoshaqlari shekli bilen yazghan «Bazar we Mazar» namliq tunji shéirlar toplami qolyazma haletide xelq ichide tarqalghan. 1930- yil shu zamanning dangliq ilm merkezi - Qeshqer Xanliq Medris - ke kirip oqughan. U bu mektepte Uyghur klassik edebiyati, Ereb, Pars tili we edebiyatini estaidil tetqiq qilip ögen'gen hem «Madara Eizem» (Chong Yarashturush) namliq shéirlar toplami bilen muhebbet témasida yazilghan «Enwarul Hada» (Heqiqet Nurlari) namliq qesidesini élan qilip, jamaetchilikke talantliq shair süpetide tonulghan.

1933- yil Qeshqerde Jin-Shurénning mustebit hökümranliqigha qarshi déhqanlar qozghalangi partlaghanda Armiye Elimu bu qozghalanggha aktip qatnaship, bir qatimliq jengde aghir yaralan'ghan. Doxturxanadin chiqqandin keyn yazghan shéirlarini «Nimshéhit» (yarim jan) degen edebiy texellusi bilen élan qildurghan.

Nimshéhit özining 43 yilliq ijadiy hayatida nurghunlaghan shéirlarni, ballada, dastan, opéralarni yazghan.

Shair azadliqtin burun yazghan «Bilim Ishqida», «Büyük Junggo», «Qizim Yighlimang», «Unutma», «Gazit» qatarliq shéirlarida jahan'girlikke, féodalizmgha we fashistik mustebitchilikke qarshi küresh qilish rohini hem wetenni ulughlash we uningdin pexrlenish, erkinlikke telpünüsh hésyatini merkezlik halda ipadelep, xelqning azadliq köreshlerige ilham bergen.

U yene esrlerdin buyan Uyghur xelqi arasida aghizdin-aghizgha ötüp, qelbtin-qelbke köchüp üzülmey dawamlaship keliwatqan «Ming Öy we Perhat - Shirin» dastanini yazdi. Bu dastan 1945- yil «Shinjang Gaziti»da élan qilin'ghanda xelq ichide xéli küchlük tesir qozghaghan. Shair dastanni qayta-qayta ishlep we toluqlap 1948- yil öz xirajeti bilen kitab qilip basturghan.

«Ming Öy we Perhat - Shirin» dastani mezmunining yengi we mollighi, qurulmasining ixcham we mukemmelliki, bediiy sewiyesining yüksekliki, shekli we uslubining özgechiliki bilen bügünki kündemu kishilerning diqqetini özige jelp qilmaqta.

Nimshéhit azadliqtin burun Aqsuda ishlep yürgen mezgilde «Leyli - Mejnun» dastanining xelq ichidiki birnechche xil wariyantlarini toplap, shu asasta «Leyli- Mejnun» opérasini yazip chiqqan we bu opéra sehneilerde oynalip tamashibinlarning qiziqishini qozghaghan erdi. Epsuski, bu opéraning toluq nusxaisi «medeniyet inqilabi»ning qalaymiqanchiliqi ichide yoqalip ketken. Opéraning peqet üch perdesila saqlanip qalghan.

Azadliqtin keyn shair Nimshéhit shéiriyette özige xas uslub yaratip, qaynaq hissiyatqa, bay pelsepewiy pikrge, ottek qizghinliq we ümidwarliqqa tolghan shéirlari bilen kitabxanlar qelbidin chongqur orun aldi. Uning «Aldida», «Séghindim», «Yürek Sözi», «Ussul», «Tarim Qizi» qatarliq shéirlari xelqimizning wetenperwerlik rohini urghutip, sotsialistik inqilab we sotsialistik qurulush ishlari üchün jeng dumbaqini chaldi. U özining shéirlarida azad yengi dewrni, her millet xelqining ittipaqliqini, emgekchi xelqni küyledi.

Azadliqtin keyn Nimshéhitning shéir ijadiyeti idiyewiylik we bediiylik jehetlerde yengi tereqqiyatqa érishti.

Uning köplegen shéirlari Xensochigha terjime qilinip, «Shéiriyet», «Yenxé», «Shinjang Milletler Edebiyati» qatarliq jhurnallarda élan qilindi. 1981- yil Shinjang Xelq Neshriyati Xensoche «Nimshéhit Shéirliridin Tallanma»ni neshr qildi.

Nimshéhit Uyghur xelq aghiz edebiyatini qizghin söyer erdi, xelq aghiz edebiyatini öz ijadiyetige menbe qilar erdi. U özining ijadiy hayatida köplegen xelq qoshaqlarini, xelq chöcheklerini toplap retlegen erdi.

Talantliq shair Nimshihit 1972- yil wapat boldi.

Péqirning Iqrari

(Museddes)

Patti köksümge zeher tirnaqlaring, ey shum pelek,

Urdi qanliq qamchasin alchaqlaring, ey shum pelek,

Qaqshatip yutti méni patqaqlaring, ey shum pelek,

Aldi gül orni tiken-yantaqlaring, ey shum pelek,

Qan shorap chaqti - zülük chaqqaqlaring, ey shum pelek,

Her qedemde ming tuzaq-qiltaqlaring, ey shum pelek.

Qaysi bir nes künikim men töreldim zimin'gha?!

Qaysi bir dunya jehennem oxshaghay bu türmige?!

Qan yutup her dem zeher-zequm yedim men künige,

Ming ölüp, ming yol tirildim cherxi bidat zulmige.

Basti bashimni bu zulmet taghlaring, ey shum pelek,

Barmikin dunyada adil chaghlaring ey shum pelek?!

Uchti shemi közlerimdin uchti ümidning nurlari,

Ketti sewri ilkimizde ötti hörlük künleri,

Qayda barsam zulumi bidad nale-peryad ünleri,

Közimizni basti zulmet qapqarangghu tünleri.

Qan bilen alude qol-barmaqlaring, ey shum pelek,

Belki qol-puttur sanga qorchaqlaring, ey shum pelek.

Kimgedur rozi-sapa, kimlergedur zulumi - sitem,

Kimgedur bayramlaring, kimlergedur cheksiz elem,

Biz nichün tenglik süyidin behri almay qetre hem,

Sürse shumlar eyshi-ishret biz nichün teshna shu dem?!...

Yoq iken edling bilen insaplaring, ey shum pelek,

Boghuzimizgha sürdi tigh qassaplaring, ey shum pelek.

Boldi zulmingdin juda gülzaridin bulbullari,

Bigunah chüshti qepeske qirilip nurghunlari,

Wetensiz boldi qachip yurtidin oghullari,

Boldi xar boyun qisip yétim -yétime tullari.

Chiqmidi derding bilen armanlaring, ey shum pelek,

Qaydidu exlaq yene wijdanlaring, ey shum pelek?

Qanmidu, marjanmidu, ya qetre shebnem yashimiz,

Tashmidu, ya taghmidu, qayghuda yatqan bashimiz,

Yoqmidu dunyada bizning ich köyer yoldashimiz,

Daima qayghu-elem, hesretmidu qurdashimiz.

Sorulup bash üstige tupraqlaring, ey shum pelek,

Boldighu zindan kebi heryaqlaring, ey shum pelek.

Wah... Ejeb qush uwasigha shum Yilan «méhman iken»!

Bilmiduq awwal dilida bir ghezel pinhan iken,

Aldanip qiltaqqa chüshtuq --- hiliger dewran iken,

Yaki qismetni ezelde mollasi yazghanmiken?!...

Zepmu patti boghuzimizgha qarmaqlaring, ey shum pelek,

Bigunahlar köksini yarmaqlaring ey shum pelek.

Ne gunahliq bende biz zulmette qalduq nagihan,

Jayimiz purqetke toldi, dagh bilen qiynaldi jan,

Yoq adawet-gine birle bizge boldung bedguman,

Körmigendu shungghache héchkim bu ishni héchqachan.

Közüng kichik, tar sening qorsaqlaring, ey shum pelek,

Qan-yiring-zerdapqa tolghan dowsaqlaring, ey shum pelek.

Boldi qoylar pasibani, böriler aghzida xun,

Kim heqiqetni dese, boldi hem hali zebun.

Aylanip tetür hemishe cherxing sening kaj - wajigun,

Basti töhmet-pitniler alemni manendi quyun.

Boldi hakim üstimizde zaghlaring, ey shum pelek,

Öchmigey mehshergiche bu daghlaring, ey shum pelek...

Héch bulut künni tosalmas, perde zulmet chak bolur,

Némshéhit qayghurmighin köp, kelgüsing parlaq bolur,

Nispi ay bolsa qarangghu, nispi roshen aq bolur,

Ta ezeldin béri bu qanun erur, shundaq bolur...

Aqiwet güm bolghusi rawaqlaring, ey shum pelek,

Örtenip kül bolghusi tayaqlaring, ey shum pelek...

Menbe: Tarim Jhurnali, 1985- yil 8- san

Exmetjan Qasimi Heqqide Mersiye

Nime dep qilay, ey kaj pelek, hikayetingni?

Pash eyleyin elge sening shikayetingni,

Körgenmu xelq birer qatim inayetingni?

Tashlarsenmu qilip kelgen riyazetingni?!

Mana bügün hemmege teng qayghu salding,

Karabimni sudin alip laygha salding!

Milletimni birdek bügün waygha salding,

Kimler söysun sening mundaq alametingni!?

Tuyuqsizdin salding bügün bizge matem,

"Qayan ketting, Exmetjan!?" der hemme adem!

Ah jigerim, qarindashim Qasim zadem,

Qizghandingmu bügün bizdin hidayetingni?

Qandaq qilay ah judaliq sendin bügün,

Piraqingda qan yighlasam kündüz we tün,

Zerdab tolghan yürek qandaq bolar pütün?

Xelq qopardi, bügün sening qiyametingni!

Tutti ejel yerde emes, kökte emes,

Tuman-bulut arasida yoluqti bes,

Jesetingni tapmaqmu xop boldiki tes,

Yadlaghansen jan üzgende wilayetingni!

Yashing kichik erdi, biraq qedring ulugh,

Her bir ishqa paraseting erdi toluq,

Kütken erdi, xelq sendin yoruqchuluq,

Arman bilen tashlap ketting sabahetingni.

Wede bergen xelq seni yaqlaymiz dep,

Köz qarasi kebi seni saqlaymiz dep,

Siziqingda tarix betin aqlaymiz dep,

Alip ketting özüng bilen shayaetingni.

Shum qushlardin baghni azad qilghan erding,

Yirtquchlarning yurek-baghrin tilghan erding,

Zeher tilin qarmaq bilen ilghan erding,

Körgen iduq sening qanche karametingni.

Tening ketti, biraq rohing bizge yoldash,

Her saette, her minutta ishta qoldash.

Meyuslenme, sen elingdin, ey wetendash,

Héch buzalmas sheytan sening imaretingni!

Boshqa ketmes bizni qilghan terbiyeting,

Qulaqta bar sening qilghan nesiheting,

Orundalar elge qilghan wesiyeting,

Özüng shundaq üugetkenting jamaetingni.

Hemmege teng keldi bügün derd bilen ghem,

Chare yoqtur, bashqa chüshti aghir elem,

Tarixingni yazar emdi altun qelem,

Hörmet bilen saqlaymiz biz amanetingni!

Ey Nimshehit, dunyada héch kamal barmu?

Mersiyedin özge ishqa majal barmu?

Sebir demey bu qismetke amal barmu?

Hörmet bilen saqlaymiz biz amanetingni!

1949- yil, Ghulja

Bilim Ishqida

Jahan renalari ichre bilimdek bir güzel yar yoq,

Bilimdin özge tutqan yar bolur u gahida bar-yoq.

Qara qashliq tolun aylar sanga bir nechche kün yoldash,

Eger sen puldin ayrilsang, seni tashlaydu. Héch ar yoq.

Kiring keynige nepsingning bilimdin özge yar tutsang,

Bashinggha chüshse bir künler, u chaghda sen kebi xar yoq.

Qulaq salsang muhebbet ehlining peryadi-ahigha,

Yutup zerdab, piraqtin dad demektin bashqiche zar yoq.

Tepekkur eyleseng ishqiy eserlerni oqup herdem,

Qarangghu der yoruq dunyani hem alem kebi tar yoq.

Yürüp menmu güzel izdep jahaletke esir bolghan,

Xalayiq aldida yürsem, meningdek belki eghyar yoq.

Paraghet izdeseng esla bilimdin özge yar tutma.

Séning qedringni saqlashta bilimdek yaxshi hemkar yoq.

Hayatliqta bilim qandaq kishining yoldashi bolsa,

Qeyerge barsa bash qatmas, bilimdek anga ghemxor yoq.

Bilimsiz saq tening mejruh, hemishe nale-peryatta,

Jahan ichre bilimsizning dilidek eski bimar yoq.

Bilimge ashna bolsang oqush ishqida bulbul bol,

Ögenmekke maarip baghchasidek yaxshi gülzar yoq.

Jahanning qaysi yochuq, puchmaqigha bash tiqip yatsang,

Bilim tartip chiqar meydan'gha, héch bir kimge exbar yoq.

Bilim rohiy ozuq insan hayatigha eger bilseng,

Bilimning qedrini bilgüchi ölmes, bunga inkar yoq.

Chapan hörmetleri héch chagh chapandin ayrilip qalmas,

Keter puldin yighilghan hörmeting pul birle, esrar yoq.

Chapan birlen özüngni parqiratsang bir boyaqchisen,

Bilim esri bügün --- sirliq chapanlargha xéridar yoq.

Bulardin qolgha kelgen abruy jinning chüshi oxshash,

Xiyaliy bu tilekte sen kebi baxshigha jindar yoq.

Ümid qilma pelek hergiz sening bextingge chörgülmes,

Bügün bay, ete sendek héch gaday yoq, belki qerzdar yoq.

Bilimdin chette körgen döleting janning japasidur,

Janigha jewri qilmaqqa bilimsizdek sitemkar yoq.

Bilimdin hemme ish royapqa chiqqan bir esrdur bu,

Bilish lazimki bu künde bilimsizlerge xushtar yoq.

Bilimdin batining nurlanmisa, könglüng qarangghu tün,

Quyash nurigha munkir sheperenglerge medetkar yoq,

Ziminni top qilip oynashni sen chaqchaq, guman qilma.

Heqiqettur bügün her ish, kemektek jadu-heyyar yoq.

Ejeblenme bilim nurida nurlansa kishi köngli,

Uninggha kökte, suda, tagh, dengizda yürse dishwar yoq.

Bilimlik taghni bagh eyleshte héch qanche japa körmes,

Bilimsiz qan yutar, nadan kishilerdek japakar yoq.

Özüngni Némshéhit ushbu pikrge eylegin qurban,

Bilimdin rishte üzgenler kebi qattiq gunahkar yoq.

(1936- yil)

(Menbe: «Ghezel we Muxemmesler». Milletler Neshriyati)

Aldida

Weslidin özge kérekmes manga janan aldida,

Arzuyum sen érursen ten bilen jan aldida.

Bir güli rena érursen baghu bostan aldida,

Ta ziyaret qilmisam men seni imkan aldida,

Yüzlerim shermende bolsun tangla subhan aldida.

Dunyagha teng eylemeymen taghlaringning tashini,

Seni dep tashqa qosharmen düshmeningning bashini,

Sen üchün derya aqitsam shum reqibler yashini

Mumkin bolghaymu körüshke aygha oxshash qashini?!

Qara bextim aq bolardi shunda rehman aldida.

Sen erding dunyada bir hösni güzel nazuk beden,

Ikkimizde baghlanish goyaki erdi janu-ten,

Ah!... Güzel yar oynaghan Qeshqer, Kucha, Yeken, Xoten,

Nimeler boldi ikin iplas ayaghda pak weten?!

Sen üchün közge körünmes qanche qurban aldida.

Awwalida sen erding jennette oxshash bir makan,

Erke oynap ösken erdim qismighan bu keng jahan,

Xush puraqliq gül-chichek tallap üzerdi baghban,

Abroyingni saqlar erdim men boluban pasiban,

Düshmening köz tikmes erdi shiri ghirran aldida.

Waderixa, qaysi kündüz, shum reqib basti ayaq,

Sen kebi hör nazininler üstige saldi tayaq,

Men quchaqingda turup tarttim ejeb derdu-piraq,

Németing lezzetleridin ayrilip qaldim yiraq,

Bir tilemchidek qisildim küzde xaman aldida.

Yighladin shundin buyan tün-kecheler bidar bolup,

Rehimsiz ögeyge qalghan qiz yétimdek xar bolup,

Hewzikewserni kechiban tamche sugha zar bolup,

Tarlaship ketken jahan'gha sighmayin bimar bolup,

Boyni baghlan'ghan müshüktek dangda sachqan aldida.

Shundaq ömrüm ötken erdi örtenip hem kül bolup,

At, éshekler ornida düshmenleringge qul bolup,

"Alla emri shumikin?" dep, satsa belki pul bolup,

Ötken ömrüm eslesem yashim töküler köl bolup,

Mollaning imani boldum xuddi sheytan aldida.

Aqiwet qoghlandi boldum, bir yoli tarttim piraq,

Shum reqibning teliyi ong keldi, men boldum yiraq,

Jan'gha toyghan xuddi bir perwanedek, sen bir chiragh,

Künmu kün artti sanga köngülde bolghan ishtiyaq,

Tamche sugha zar boldum behri umman aldida.

Meyli men barghunche yirtquchluq bilen xelqimni art,

Meyli mehbum bashida qanliq qilichi parqiraq,

Mayli wehshiylik bilen ademchilik angni yoqat,

Intiqam alghum seningdin ta janim tende hayat,

Héchqachan adem yengilmes wehshiy haywan aldida.

Küreshim héch toxtamas ta qetre qanim qalghiche,

Tesiringni yoq qilurmen qelbim aram alghiche,

Ezrail «pütti ishing»dep taki janim alghiche,

Ten sowup yürek, tomur, qan, heriket toxtalghiche,

Shunda ewladim turar dewagha sultan aldida.

Men barurmen ey nigarim sen ümüdni üzmigin,

Düshmeningni ur! Peqet erkin'gina yürmigin,

Aldanip düshmen bilen sen eyshi-ishret tüzmigin,

Shüm reqibke baghlarimdin miwesini üzmigin,

Pat yaqinda tapisharmiz gül-gülistan aldida.

Er emesmen taki düshmenning qanin aqquzmisam,

Dunyada xainliq eybin köksige taqquzmisam,

Ot zeherlik neshterile özini chaqquzmisam,

«Elley aytip» yer böshükte hemmesin yatquzmisam,

Shunda "merd" namini alghum shahimerdan aldida.

Derdli dil héch toxtimas, sirliq qelem qaynap yazar,

Mungluq dadimni ishtse xizri tesibihdin azar,

Chünki ol betbext reqibler Nimshéhitke gör qazar,

Meyli ölsem söygü yolida, tenim bolghay mazar,

Köz yashim artar téximu qiz we oghlan aldida.

1946- yil, Awghust

Bu Sözlerning Igesi Bar Iken!

2010-08-24T09:12:00.001+06:00

Bu Sözlerning Igesi Bar Iken!

ab : father [Sem '-b, Heb av, Akk abu, Syr aba, BAram 'b, Hrs hhayb, Meh hhayb, Amh abat, Tig ab, Uga ab, Phoen 'b]

aba : refuse [Sem '-b-y]

abad : eternity [abbada] Ind abad, Per abad borrowed from Ar

abada : flee [Sem '-b-d, Akk abatu (destroy) Heb ibbed (lose), Syr ebd (perish), BAram 'bd, Uga 'bd, Phoen 'bd]

abadi : eternal [abbada] Aze ebedi, Ful abada, Per abadi, Tur ebedi, Uzb abadiy borrowed from Ar

adaba : invite to a feast [?]

adabi : literary [aduba] Per adabi, Tur edebi borrowed from Ar

adabia : literature [aduba] Aze edebiyyat, Per adabiyat, Tur edebiyat borrowed from Ar

adam : man, human, person [Sem '-d-m, Heb adam, Tig addam, Uga adm, Phoen 'dm] Aze adam, Ful adama, Hin adam, Ind adam, Kyr adam, Per adam, Tur adam, Uzb odam borrowed from Ar

adam : skin [OS adam]

afala : go down [Akk apalu (be late), Heb afela (dark)]

afandi : sir [from Gre authentes] Per afandi, Tat efende, Tur efendi borrowed from Ar (!?!?)

afssahha : explain [fassuhha]

afszal : better [faszala] Ind afzal, Per afszal borrowed from Ar

afta : authorize; advise [Sem p-t-w, Hrs afto (decide on a plan), Gez ftw]

ahhmaq : foolish [hhamiqa] Per ahhmaq borrowed from Ar

ahhmar : red [hhammara] Ind ahmar, Per ahhmar borrowed from Ar

ahhszara : bring; prepare [hhaszara]

ahhtaja : need [Sem hh-g-y, Mal htieja (need)]

ahhwal : conditions, state of affairs, situation [hhal] Aze ehval, Ind ahwal, Per ahhwal, Tur ahval borrowed from Ar

'azima : resolve; departure ['azama] Per 'azimat, Tur azimet borrowed from Ar

'azima : talisman ['azama] Per 'azimat, Swa azima borrowed from Ar

'aziz : dear; strong ['azza] Aze eziz, Hin aziz, Per 'aziz, Swa azizi, Tur aziz, Uzb aziz borrowed from Ar (Bu söz TÜRKIY TILLAR DIWANI 1- tom'ning 76- we 165- betliride xatirilen'gen, hazirqi menisi "egiz".)

'azm : resolve ['azama] Per 'azm borrowed from Ar (meningche bu söz tilimizdiki "ez" degen söz yiltizi bilen munasibetlik.)

'azza : be strong [Sem '-z-z, Mal ghaziz (dear), Akk ezezu (be fierce), Heb 'oz (vigor), Syr 'aziz (dear), Amh azzeze (command), Uga 'z (force), Phoen 'z]

bassal : onions [Sem b-s-l, Mal basla, Akk bisru (leek), Heb batzal (onion), JNA bissla, Hrs bessel]

bassama : press, stamp [from Tur basma] (Bu yerde "Türkchidin kelgen" dep heq gep qilin'ghan.)

bassaqa : spew [Sem b-ss-q, Tig bertsheqe]

bassar : sight [bassura]

bassha : look in a friendly way [?]

faqara : pierce [Sem p-q-r]

faqatt : only [?] Hin fakat, Per faqatt borrowed from Ar

faqhha : anus [Ara pqch (open the eyes)]

faqid : needy; unconscious [faqada] Per faqed borrowed from Ar

fida : ransom; sacrifice [fada] Aze feda, Hin fida, Per feda borrowed from Ar

fidai : guerilla [fada]

fidan : redemption [fada]

fidya : ransom [fada] Per fediye, Swa fidia borrowed from Ar

fihris : index [from Per fehrest]

fijj : unripe fig [Sem p-g, Heb pag (early fig). Syr paga]

fikr : thought, idea, opinion [fakkara] Aze fikir, Hin fikr, Ind fikir, pikir, Kyr pikir, Per fekr, Swa fikara, Tat fiker, Tur fikir borrowed from Ar

fil : elephant [Akk piru, Heb pil, Syr pila, Phoen pl (ivory)] Aze fil, Kyr pil, Per fil, Taj fil, Tat fil, Tur fil, Uzb fil borrowed from Ar

ghaib : absent; hidden, secret; out of sight, invisible, unseen [ghaba] Aze qeyb, Ful gaibu, Hau gaibi, Hin gaib, Ind ghaib, Per gheyb borrowed from Ar

ghaib : shame [Mal ghajb]

ghalib : dominating, victorious; chief, victor [ghalaba] Aze qalib, Hin galib, Ind ghalib, Per ghaleb, Tur galip, Uzb gholib borrowed from Ar (Bu söz "Alip" bilen baghliqmikin?)

ghaliban : chiefly [ghalaba] Hin galiban, Per ghaleban borrowed from Ar

ghalidz : big, rude [ghaludza] Hin galiz, Per ghalidz borrowed from Ar

ghalin : too expensive; extreme [ghala] Swa ghali borrowed from Ar

ghalitta : err, make a mistake [Mal ghelt (a mistake)]

ghalla : collect (harvest) [?]

ghar : cave [ghara] Hin gar, Per ghar borrowed from Ar

ghara : be jealous [Sem gh-y-r, Mal ghajjur (jealous)]

haszm : digestion [haszama] Aze hezm, Hin hazm, Per haszm, Tur hazim borrowed from Ar

haszma : digestion [haszama] Hin hazma, Tur hezimet borrowed from Ar (Bu ikki sözning yiltizi yuquridiki "'azm" sözi bilen oxshash --- peqetla aldigha "h" herpi qoshulghan.)

hijran : separation [hajara] Aze hicran, Per hejran borrowed from Ar

hilal : crescent [Heb helal (star), Gez helal (crescent)] Per helal, Tur hilal, Uzb khilol borrowed from Ar

hujum : attack; crowd [hajama] Aze hücum, Hin hujum, Per hojum, Tur hücum, Uzb khujum borrowed from Ar

isti'mal : use, handling ['amila] Hin istimal, Ind istikmal, Per este'mal, Tur istimal borrowed from Ar (Menche bolghanda, bu sözning ghol tomuri tilimizdiki "iz" sözidur: iz → izle → izde → iste; iste + mal → istemal → istimal)

laiq : suitable, worthy, meritous [laqa] Aze layiq, Hin layak, Per layiq, Tat laek, Tur layik borrowed from Ar

lakin : but [la] Aze lakin, Hin lekin, Per laken, Swa lakini, Tat lakin, Tur lakin borrowed from Ar

laqwa : (facial) paralysis [?] Hin lakva, Per laqwe borrowed from Ar

latha : make dirty, make (water) turbid [Sem l-w-th, Heb lash (knead), Syr laysha (dough), JNA

lattif : fine, kind [lattafa] Aze letif, Hin latif, Ind latif, Per lattif, Tur latif borrowed from Ar

lattifa : joke, humor, anecdote [lattafa] Aze letife, Hin latifa, Per lattife, Tur latife borrowed from Ar

lazim : necessary [lazima] Aze lazim, Hin lazim, Per lazem, Swa lazima, Taj lozim, Tur lazim borrowed from Ar

naql : transport; copy; tradition; tale, narration [naqala] Aze naqil, neql, Hin nakl, Per naql, Swa nakala, Tur nakil borrowed from Ar

naqlia : transport [naqala] Aze neqliyyat, Per naqliyat, Tur nakliyat borrowed from Ar

naqqal : story-teller; actor; imitator [naqala] Hin nakkal, Per naqqal borrowed from Ar

naqqash : sculptor, painter [naqasha] Hin nakkash, Per naqqash borrowed from Ar

naqsh : painting; carving; performance [naqasha] Hin naksh, Per naqsh, Swa nakshi borrowed from Ar

qisis : priest [qas] Aze kesis, Per qesis, Swa kasisi borrowed from Ar

qism : department; part [qasama] Aze qisim, Hin kism, Per qesm, Tur kisim borrowed from Ar ("qis" sözi Uyghurche bolsila, elwette, buninggha guman sighmaydu, "qisim" sözimu Uyghurche bolidu!)

qussur : fault, defect; small change [qassura] Aze qüsur, Gre kousouri, Hin kasur, Per qossur, Rom cusur, Ser kusur, Tur kusur borrowed from Ar

rabab : a stringed instrument, rebec [?] Hin rabab, Per rabab borrowed from Ar

rair : spittle [Heb rir, Syr rira, JNA rira]

rais : chief, boss; chairman [ras] Aze reis, Hin rais, Per rais, Swa rasi, Tat reis, Tur reis borrowed from Ar

sulttan : ruler [sallatta] Hin sultan, Per solttan borrowed from Ar

sharik : partner [sharika] Hin sharik, Per sharik, Tur serik borrowed from Ar

shirka : partnership; company; office [sharika] Aze sirket, Hau shirka, Hin shirkat, Per sherkat, Swa shirika, Taj shirkat, Tur serkat, Uzb shirkat borrowed from Ar

shum : bad omen [tashama]

szaya' : loss [sza'a] Per szaya', Tur ziya borrowed from Ar

szayyiq : narrow [szaqa]

sziafa : hospitality; feast [szafa] Aze ziyafet, Hau liyafa, Hin ziyafat, Per sziyafat, Tur ziyafet borrowed from Ar

szibn : arm-pit [?]

szidd : contrary; obstinacy [szadada] Aze zidd, Hin zid, Per szedd, Tur zit borrowed from Ar

sziffa : bank, shore [szaffa]

tachir : delay [acchara] Aze texir, Per tachir, Tur tehir borrowed from Ar

tachm : boundary [tachama]

tachmin : approximation, estimate [chammana] Aze texmin, Hin takhmina, Per tachmin, Tur tahmin borrowed from Ar

tachminan : approximately [chammana] Aze texminan, Hin takhminan, Per tachminan, Tur tahminen borrowed from Ar

tachrij : graduation [charaja]

tacht : bed; throne [from Per] Aze taxt, Hin takht, Ind takhta, Tur taht borrowed from Ar

tachta : board [from Per] Aze taxta, Hin takhta, Per tachta, Tat takta, Tur tahta borrowed from Ar

tadayyun : piety [dana]

tadbir : planning; measure; prudence, precaution [dabbara] Aze tedbir, Hin tadbir, Ind tadbir, Per tadbir, Tur tedbir, Uzb tadbir borrowed from Ar

taj : crown [from Per taj] Aze tac, Hin taj, Ind taj, Per taj, Swa taji, Tat tadzh, Tur tac borrowed from Ar

tajasum : embodiment [jasuma] Aze tecessüm, Per tajasom, Tur tecessüm borrowed from Ar

tajawuz : crossing; attack, violence [jaza] Aze tecavüz, Per tajawoz, Tur tecavüz borrowed from Ar

tajir : merchant [tajara] Aze tacir, Ful attajiri, Hau attajiri, Hin tajir, Per tajer, Swa tajiri, Tur tacir borrowed from Ar

tajriba : experiment [jarraba] Hin tajraba, Tat tedzhribe, Uzb tadjriba borrowed from Ar

taklif : charge; care; offer [kallafa] Aze teklif, Hin taklif, Per taklif, Tur teklif borrowed from Ar

takmil : perfection; improvement [kamala] Aze tekmil, Per takmil, Tur tekmil borrowed from Ar

takrar : repetition [karra] Aze tekrar, Hin takrar, Per takrar, Taj takror, Tur tekrar borrowed from Ar

tamgha : stamp, mark, badge [from Old Tur] Aze damga, Per tamgha, Tat tamga, Tur damga, Uzb tamgha borrowed from Ar (Bu sözge "Kona Türkchidin kelgen, hazirqi Türkiy milletler tilidiki 'tamgha' sözi bolsa Erepchidin qobul qilin'ghan", dep izah berilgen!)

taqasza : request, demand [qasza] Hin takaza, Per taqasza borrowed from Ar (Bu söz "qasza" degendek sözdin kelishi éhtimaldin yiraq, chünki u "taqet + zar" deydighan ikki bölektin kelgen bolup, Parsche bolush éhtimalliqi chong.)

taqsim : division [qasama] Hin taksim, Per taqsim, Tur taksim borrowed from Ar (Menche bu sözning nesli Türkiy tildur: tar + qisim = tarqisim → taqisim → taqsim. Eslide "tar" sözi tilimizda bölünmek, chéchilmaq degen menelerni beridu. Buning üchün Heyzdin Tarimghiche degen maqaligha qarang.)

tashkil : formation, compilation [shakala] Aze teskil, Per tashkil, Tat teshkil, Tur teskil borrowed from Ar

tashri' : legislation [shara'a]

tashrif : respect [sharufa] Hin tashrif, Per tashrif borrowed from Ar

tashrihh : anatomy [sharahha] Ind tasyrih, Per tashrihh, Tur tesrih borrowed from Ar

tashwiq : demand, incentive [shaqa] Aze tesviq, Per tashwiq, Tur tesvik borrowed from Ar

tashwish : commotion, anxiety [shauwasha] Aze tesvis, Hin tashvish, Per tashwish borrowed from Ar

tasi' : ninth [tis'a]

tasis : foundation [asasa] Aze tesis, Per tasis, Tur tesis borrowed from Ar

ttalab : claim, request, demand, application, desire [ttalaba] Aze teleb, Hin talab, Per ttalab, Taj talab, Tat talöp, Tur talep borrowed from Ar

ttalaba : seek, beg [Mal talab]

ttalaq : setting off, getting free, divorce [ttallaqa] Hin talak, Per ttalaq, Swa talaka, Tur talak borrowed from Ar

ttali' : ascending; lucky constellation, fate [ttala'a] Aze tale, Per ttale', Tur talih borrowed from Ar

ttalib : student [ttalaba] Aze telebe, Hau dalibi, Hin talib, Per ttaleb, Tur talebe, Uzb talaba borrowed from Ar

ustadh : master; teacher [from Per ostad] Aze usta, Hin ustad, Swa stadi, Tat osta, Tur üstat, Uzb usta borrowed from Ar ( → Heyzdin Tarimghiche )

waqt : time [waqqata] Aze vaqt, Hin vakt, Ind waktu, Per waqt, Swa wakati, Taj vaqt, Tat vakyt, Tur vakit, Uzb vaqt borrowed from Ar ( → Heyzdin Tarimghiche )

yaqa : collar [from Tur yaka] (Bu söz "chet-yaqa"diki "yaqadin kelgen".)

yaqidz : awake [yaqidza]

yaqidza : wake [Heb yaqatz]

yaqin : certainly [yaqina] Aze yeqin, Hin yakin, Ind yakin, Per yaqin, Swa yakini borrowed from Ar [Bu söz "yaq" sözidin kelgenmikin(?): yaq + in → yaqin]

yaqina : be certain [?]

yaqttin : gourd [?]

yaqut : ruby [from Gre hyakinthos] Aze yaqut, Ful yakutu, Hin yakut, Ind yakut, Per yaqut, Tur yakut borrowed from Ar ("Yaqut" dep atalghan bir qarindash milletmu bar Shimaliy Muz Okyan'gha yaqin bir jayda, shunga bumu gumanliq!)

zaif : false [zayyafa]

za'ila : be angry [?]

za'im : leader [za'ama]

zair : visitor [zara]

zait : oil [zayyata] Hau zaiti, Per zeit borrowed from Ar

zaitun : olive tree [zayyata] Aze zeytun, Bul zehtin, Ful jaituni, Hin zaitun, Ind zaitun, Per zeitun, Ser zejtin, Swa zeituni, Tur zeytin, Uzb zaytun borrowed from Ar

Sözler bek jiq, jemiy 249 bet, shunga uningdin mushunchilik üzünde élip, qalghinini Taxtabashi'gha jaylashturdum, qiziqquchilar shu yerdin élip körse bolidu.

Materialning esli menbesi: http://etymological.freeweb.hu/AEDweb.htm

Méning Naxsham

2009-04-15T09:25:00.002+06:00

*
Shandor Petefi

[Hun'gariye]
(1846.4.24~30)

Terjime qilghuchi: I. N. Aptap
(2009.4.13)

______________________________________________

Ajayip bir pikr daim chüsh kebi
Kézidu rohimning kökide lerzan;
Tepekkur ilkide kechsem tagh-jilgha,
Könglümde wetinim hemde keng jahan!
Shu peytte yangraydu naxsham pelekte ---
Ki Tolun Ay kebi yénik, yixalchan!

Xam xiyal dunyasi buzulghay emdi,
Kélechek üchünmu biz bash qaturghan,
Ghem yeyli...! Boldila, Tengrim men üchün
Bash qaturar toluq! Mende ne pighan?
Shu peytte yangraydu naxsham pelekte ---
Képinek men kebi ghemsiz bolmighan!

Uchrisam eger bir xushhuy qizchaqqa
Qayghu hem hesretler yiraqqa rawan ---
Chökimen muhebbet kölige chongqur,
Ilkige alghandek Ayni keng Asman.
Shu peytte yangraydu naxsham pelekte ---
Men xuddi Etirgül --- ishqta mest bolghan!

U manga rast köyse ichtim ishrette,
Köymise egerde jamimdur pighan!
Tolsa ger jamlirim mey bilen herwaq,
Yayraydu könglüm, hich bolmas perishan.
Shu peytte yangraydu naxsham pelekte ---
Keypte xuddi ki hüsenu-hasan!

Biraq, hey! Qollirim kötürgende jam,
Koyza hem kishendin zardur el-awam!
Keyplik alghanda sorunni, shu tap
Zenjirler qilidu qehrlik bayan!
Shu peytte yangraydu naxsham pelekte ---
Elemlik könglüm xuddi qara tuman!

Ey Qullar, nimishqa chidaysen shunche?
Zenjirler ejiba sanga yarashqan?!
Sükütte öttüngmu, Tengri shepqiti
Üzsun, dep, kishenni, towlap Jir-Muqam?
Shu peytte yangraydu naxsham pelekte ---
Misali güldürlük chaqmaq, aljighan!!

^/^\^/^\^/^\^/^\^/^\^/^\^/^\^/^\^/^\^/^\^

Chin We Machin’ning Jughrapiyilik Uqum Dairisi

2009-04-04T12:55:00.003+06:00

*
Abdushükür Muhemmed'imin
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Chin we Machin ibarisi Uyghur-Türk, ereb we paris alim-ediblirining tarix, jughrapiye, tilshunasliq desturlirida, sayahetnamiliride we shéir dastanlirida ming yillardin béri izchil yosunda istimal qilinip kéliwatqan, hemmige tonush nam bolsimu, lékin mushu esirge kelgende ibarining tarixtiki jughrapiyilik uqum dairisini chüshinish we izahlashta yol qoyghili bolmaydighan xataliq körülüwatidu.

Melumki, Chin we Machin ibarisi ulugh alim mehmud qeshqirining "Türkiy tillar diwani" namliq kitabida, muteppekkur alim Yüsüp xas Hajipning "qutadghubilik" dastanida, meshhur shair elishir newaiyning dastanlirida, Lutfi we Zélili qatarliq shair_ediplerning ghezelliride; nizami, firdewsi, xisraw déhliwi, haju gilman qatarliq paris klassiklirining dastanlirida; ottura esir ereb seyyahliri we tarixchilirining kitablirida; ariyan we buddizm desturlirida omumyüzlük qollinilghan.

Bizni Chin we Machindin ibaret bu qoshkézek ibarining jughrapiyilik uqum dairisi heqqide jiddiy muhakime élip bérishqa ündewatqan sewep yéqinqi we bügünki zamandiki bir qisim tetqiqatchilarning yaki chüshenchisining yétersizlikidin yaki ilimge yat gherizining netijisidin kélip chiqiwatqan hem küchep omumlashturushqa tirishiwatqan xata qarashliridur. Éniqini éytqanda Chin we Machin ibarisi toghrisida tetqiqatchilar arisida mundaq ikki xil qarash saqlanmaqta.

Birinchi xil qarash: Chin we Machin chet'elliklerning “China” dégen sözi bolup, toghridin toghra pütün terjimisi “Junggo” dégendin ibaret bu atalghu eslide miladiyedin ilgirki Chinshixuangning ottura tüzlengliktiki urushqaq begliklerni birlikke keltürishidin kéyin qurulghan Chin sulalisining namini özige menbe qilidu, dégen köz qarash. bu qarashta “China” atalghusining hazirqi terjimisi “Junggo” dégen chüshenche bilen Chin sulalisi we Chin, Machin atalmilirini arilashturiwétish ehwali körülgen.

Ikkinchi xil qarash: “China” ibarisi Chinshixuang bilen emes, belki Ching(manju)sulalisining meydangha kélishi hem ispaniye, portugaliye we büyük britaniyining Ching sulalisining tesir dairisidiki rayon hindi-Chini we Junggo bilen bolghan soda munasiwetliri we kélishimler bilen baghlanghan halda xelqara istémalgha kirip keldi dégen qarash. B. LEUFER özining “China atalghusi heqqidiki tekshürüsh” namliq maqalisida tunji qétim bu atalghuni Chinshixuang bilen birleshtürüp izahlashqa étiraz bildürgen fransiyilik sherqshunas PILLIOT “China idarisining kélip chiqishi” dégen maqalisidimu Chin, tawghach, xitay ibarilirining menbeliri heqqide toxtalghan.

Méningche hazirqi in'gliz teleppuzidiki “China” ibarisi yéqinqi zaman tarixidiki Junggoni ipadileydighan ibare bolup, u Manjular qurghan Ching sulalisining namu astida meydangha kelgen. uningdin ilgiri Junggo tarixida ötken her qaysi döwletler yaki sulaliler özlirige xas we bir dewr ichide qollinilghan nami bolup, pütün Junggo hergizmu izchil yosunda bir sulale namida atalghan emes!

Biz chin (真), jin (晋), chin (秦), jin (金) we ching (清) atalmisini, China ibarisini, Chin we Machin uqumlirini tarixiy yosunda perqlendürüp tetqiq qilishimiz kérek.

Biz aldi bilen “Chin” we “Machin” atalghusi heqqidiki bir qisim tarixiy höjjetler bilen tonushup chiqayli. Eng qedimki zamanlardin bashlap hindi deryasining bashlinish qismidiki Besh éqin (Penjiap) ichide “Chinap” dégen derya bolup, bu Chindin éqip chiqqan derya dégen menini bildüridu. Yaponiyilik tarixchi yüyji lyiwti “gherbi yurtta budda dini” namliq kitabining 313- bétide (Xenzuche neshri) “pamir téghining gherbide Chinap (CHENAB) we chilam (JHELAM) dégen ikki derya bolghan” dep yazghan. Bu ikki derya lawy, bias, satler deryaliri bilen qoshulup Besh Derya – Penjiap wadisini hasil qilghan. bu deryalar hindi deryasini teshkil qilidu. S. LERI ning körsitishiche, Hindilar “Chin” dégen atalghuni pamir(qarliqtagh) etrapidiki qebililerge qaritip ishletken. Ping Chingjün ependi “gherbiy yurt we jenubiy déngiz tarix–jughrapiyisige dair tetqiqat maqaliliri toplimi” namliq kitabining 99- bétide “sherqiy shiyalar bilen Hindilar arisidiki zémin Sanskrit tilida “Chin” dep atilidu” dep yazghan.

Hindistanning “manu qanuni”, “maxapxarata”, “qedimki hadisiler” qatarliq qanunshunasliq we edebiyat desturlirida “Chin” ibarisi tilgha élinghan. “Qedimki hadisiler” namliq riwayet kitabida “manuning toqquz oghli we bir qizi bolup, bu qiz ay iruning oghli budu bilen nikahliq bolidu. Ulardin bolghusi tughilidu. Manuning dégen oghli manuning yardimide yérining bir qismini igellep qeesini salidu. Bu ay xanliqning bashlinishi bolidu”(A. Ospofning “10- esrgiche hindistan tarixining ochérki” Xenzuche neshri) déyigen.

En'gliyilik steyin özining “SÉRINDIYA” namliq kitabida [bu kitab Xenzuchigha “西域 (gherbiy yurt)”dep terjime qilinghan], Ping Chingjün ependi “lolen we pishamshan mesilisi”namliq maqalisida Lopchin (NOP-CHIN) ibarisini tilgha alghan. Ularning periziche, lop-kona lolan shehirining lopnur köli sahilidikini, Chin sözi bolsa, sheher qele menisini bildüridu. Bu söz qedimki minosnsik wadisidiki turan, Turanchin we qara sheherning Arachin dégen nami bilen birleshtürülse, kishini téximu izdinishke righbetlendüridu.

Steyin "qedimki xoten" (1907- yili) namliq kitabida xotenni Machin dep tilgha alidu. (Hazirmu Xotende “Chini Machini Machin” sherihi dep atlidighan xarabe bar) mahama-magha atalghuliri qedimki ariyan hetta Yawchilar tilida chong dégen menini bildüretti. Tang sulalisi dewridiki meshhur rahip tang shuenzang "ulugh tang dewride gherbke qilghan sayahet " namliq kitabida "xoten padishahlirining péshwasi sherqiy Türk shahzadisi (东土帝子) bolup, u hindistanliq padishah asuka bilen zamandash idi” dep yazghan. Xunin “ottura asiyadiki qedimki yadikarliqlar” namliq esirining 12- bétide bu sherqiy Türk shahzadisini “sherqiy Türk hésaplan'ghan Uyghurlar idi” dep izahlighan.

Ariyanlarning diniy desturi bolmish meshhur kitab “Awésta” da “Chin” ibarisi ipadilen'genliki melum. Ebulqasim firdewsning “shahname” dastanida qeyt qilinishiche, Miladiydin ilgirki 11- esrlerge ait mosa peyghemberning yehudiy dini desturi “tewrat” ta Chin – “gok”, Machin – “magok” ibaris bilen ipadilengendin tashqiri, Chin – Yapesning newrisi déyilgen. Tarixchi mir xand “rewzetussafa” namliq esiride, molla mosa sayrami “tarixi hemidi” namliq esiride Türk Yapesning oghli, nohning newrisi, Chin we Machin bolsa Türkning oghulliri dep bayan qilghan. Mehmud qeshqirimu “Türkler eslide yigirme qebilidur. ularning hemmisi tengri eziz körgen noh peyghemberning oghli yaps we Yapesning oghli Türkke bérip taqilidu”(“Türkiy tillar diwani” 1- tom, 37- bet) dep körsetken.

Ping Chingjün ependi “gherbiy yurt we jenubiy déngiz tarix–jughrapiyisige dair tetqiqat maqaliliri toplimi” namliq kitabida qeshqer heqqide :qeshqer xen sulalisi dewride gherbiy yurttiki bir döwlet idi. Chin atalghusining mephumi mushu döwletni körsetse kérek, uning chégrisi koshan bilen tutashqan bolishi mümkin, mundaq döwlet peqet qeshqer bolishi eqilgha muwapiq, dep yazghan. Lüy jin ependi “buddizm mezheplirining menberili” namliq meshhur esiride “koshan xaqanliridin bolghan kansiki Chintenlik (真檀) idi” dégen yekünni chiqarghan.

Rim impériyisi zamanidiki eserlerdin miladiydin ilgirki rim shairi goras(HORASE)ning dastanida, miladiye 2- esrde yashighan rim shairi plino (PLINY) ning tebiet tarixi” namliq esiri bilen pétlomi (PTOLOMES)NING “jughrapiye” namliq kitabida Chin éli we yipek memlikiti tilgha élinghan. Ping Chingjün: pilomining yipek memlikiti heqqide éytqanliri qedimki turan (merkizi asiya )diki sulé)qeshqer)bilen alaqisiz dep qarighili bolmaydu, dégen. (Yuqurqi kitap, 99- bet) pitlomining esirige menbe bolghan Marunus’ning sayahet namisida Chin (ceni) we yipek memlikiti (seres) dégen ibariler tolimu roshen tilgha élin’ghan.

Miladiye 3- esrde yashighan ebudelif isimlik sayahetchi özining sayahetnamiside “buxaradin Chin'giche” kelgenlikini yazghan. Samaniylar sulalisi shahi sultan nasir binni ehmed waqtidiki abdulla hissarbinni el mehelhil özining “sayahetname” side Chin'ge barghanliqini yazghan. Melumki, abdulla hissar binni mehelhilni samanilar shahi sultan nasiri binni ehmed qeshqerdiki qaraxaniylar huzurigha 943- yili nikah elchiliri qatarida ewetken idi.

Mehmud qeshqiri “Türkiy tillar diwani” namliq kitabida Chin we Machin'gha munasiwetlik bayanlarni qiriqqa yéqin orunda tilgha alidu we izahlaydu. 1- tom, 38- bette “meyli musulman bolsun yaki bolmisun, rum ölkisining yénidin künchiqishqa qarap ketken tertip boyiche, sherqtiki Türk qebililirining turar jaylirini körsitip öttüm” dep yézip altay taghlirining shimalidiki Yinsey (Anasay) derya wadisidiki Qirghizlarni “qirghizlar Chin'gha yéqin jaylashqan” dep körsetken. Andin Türk qebililiri bolghan xitay, tawghach toghruluq “Xitay-Chin démektur”, “tawghach-Machin démektur” dep körsitidu. Mehmud qeshqiri 1- tom, 592- bette “tawghach” ibarisige mundaq üch türlük izahat Bergen.

(1) tawghach-Machin élining nami, (2) tawghach –Türklerning bir böliki, (3) tawghach-böyük we qedimiy nerse dégen menide.

Orxun abidiliri bilen kök Türk xanliqi zamanida toqbatlar – Tawghach, Tanglar – Tangjazi, Qidanlar – Xitay déyilgen, bu milletler shu dewrde hakimiyet yürgiziwatqan milletler idi.

Mehmud qeshqiri “Chin” ni üchke körsetken. yeni yoqiri Chin - Tawghach, ottura Chin - Xitay, töwen Chin – qeshqer, (1- tom, 592- bet).

Mehmud Qeshqiri ottura tüzlengliktiki Xenzularni öz ichige alghan milletlerni “arida chong sépil we Chin yénidiki tagh-déngizlar bolghini üchün yejüj we mejüjlerning tillirimu bizge melum emes” (1- tom, 39- bet) dep éniq körsetken. Kitabigha kirgüzgen xeritidimu buni perqlendürgen. “tat tawghach” ibarisini “bu Uyghur we Chinliq dégen bolidu” (2- tom, 409- bet) dep körsetken. “chigil, yaghma, toxsi, arghu, Uyghur qatarliq yoqiri Chin'gha qeder jaylashqan qebililer” dégen bayanlarni 2- tomning 64-, 78- we 88- betliride tekrar-tekrar tilgha alghan. 1- tom, 151- bétide “Uyghur bir elning ismi. uning besh shehiri bar. Bu sheherlerni zulqerneyn Türk xaqani bilen pütüm tüzgendin kéyin saldurghan iken” dep yazghan bolsa, 3- tom, 567- bette “Türkmen” ibarisige izah bergende “xaqan Chin terepke ötüp kétidu, zulqerneyn uning keynige chüshidu Uyghurlargha yéqin bir yerde xaqan zulqerneynge bir qisim charlighuchi qoshun éwetidu. toqunush netijiside zulqerneynmu shundaq qoshun éwetidu. Toqunush netijiside zulqerneyn ewetken qoshun meghlup bolidu. Bu toqunush dégen yerde bolghaniken. Bu tagh hazirqi künde dep atilidu. Zulqerneyn ene shu yerde xaqan bilen sülih tüzidu” dep yazghan. Démek mehmud qeshqiri bu ikki bayanida “Uyghur éli” bilen “Chin” ni yandashturup tilgha alghanliqini körüwalalaymiz. Biz yene uning Türk yéziqi toghrisida toxtalghanda “qedimdin béri qeshqerdin yoqiri Chin'ghiche bolghan hemme Türk yurtlirida barche xaqanlar bilen sultanlarning yarliq we xet alaqiliri ene shu yéziqta yézilip kelgen” (1- tom, 11- bet) dep yazghanliqini körüp, “ Chin “ ibarisining jughrapiyilik uqumi heqqide téximu éniq chüshenchige ige bolimiz. Chünki “hududul alem” namliq meshhur kitabta turpanni “Chinjikent” dep atighanliqi hemmige ayan. Mehmud qeshqiri “diwan” ning 1- tom, 517- bettiki “kerem” sözini izahlighanda “yoquri we töwen Chinliqlar tilida” dep qoshup qoyghanliqini körimiz. mehmud qeshqirining töwen Chin dégende qeshqerni közde tutidighanliqi kitabining üch yéride körsitip ötülgen.

Muteppekkur alim yüsüp xas hajipning “qutadghubilik” dastanigha kéyinki kishiler teripidin qoshup kirgüzülgen nesriy we kéyinche yene nezmiy muqeddimide Chin we Machin ibariliri mundaq chéliqidu:

Bu bek éziz bir kitabtur, u Chin hökimlirining hékmetliri bilen bézelgen, Machin alimlirining shéirliri bilen yasalghanki, bu kitabni oqughan we béyitlarni bashqilargha bildügen kishi bu kitabtinmu ezizraqtur. Chin-Machin alimliri we hékimlirining hemmisi bir qarargha keldiki, meshriq wilayitide, pütün Türkistan elliride, turkey söz bilen bughraxan tilida hichkim buningdin yaxshiraq kitabni hergiz yazghini yoq. bu kitab qaysi padishahliqqa yaki qaysi iqlimgha yetse, ghyet uzliqi we pewqullade güzellikidin, u ellerning hékimliri alimliri qobul qilip, uninggha her biri bir türlük at we leqem berdi. Chinliqlar (shahlarning edep-qaidiliri) dep atidi; Machin mülkining hékimliri (memliketning desturi) dése, meshriqliqlar (emirler zinniti) dédi; iranliqlar dep at qoydi; beziler (padishahlargha nesihet)dep atidi; turanliqlar dep at qoydi.”

Bu bayandiki “Chin we Machin alimliri we hékimlirining hemmisi bir qarargha keldiki meshriq wilayitide, pütkül Türkistan elliride, Türkiy söz bilen bughraxan tilida héchkim buningdin yaxshiraq kitabni hergiz yazghini yoq “dégen jümlidiki “Chin-Machin alimliri we hékimliri” dégen bölek bilen “meshriq wilayitide, pütkül Türkistan elliride, Türkiy söz bilen bughraxan tilida” dégen bölekni birleshtürüp qarighanda, “Chin we Machin” ibarisining “qidan” ibarisidin perqliq tilgha élin'ghanliqini, “Chin we Machin alimliri we hékimliri” héchqachan “qutadghubilik” ning Xenzuche nusxisini körüp bu heqte baha yürgüzüwatqan lyaw yaki sung sulalisi alim hékimliri emeslikini tebiiy hés qilimiz.

Steyn özining xoten –lop wadisidiki arxéologiyilik sayahitide miladiyning béshidiki kangiye yéziqida yézilghan bir höjjette “Chinstan” (CINASTAN CYNSTAN) dégen ibarini uchratqan. Bu ibare “Chinistani ilik big” (chashtani ilik beg) dastanining nami bilen sélishturghanda qiziqarliq téma kélip chiqidu. Elwette bu yekün emes.

Steyn “qedimki xoten”namliq kitabining Xenzuche neshri 173- bétide süy-tang sulalisi dewridiki xoten xanliri we Chang'ende yashighan xotenliklerning ismi aldigha qoyghan wéy chi (尉迟) irogilifining tubutluqlarda RIJAYA dep teleppuz qilinishigha asaslinip, esli xotenlikler “wéy Chin” (WEICHIN) dep ishletken bolishi mumkin, deydu. “maha” chong dégen menide bolup, eyni zamanda rim “da Ching” dep ishlitiletti hem bu Chin ibariliri oxshimighan parallel ibariler bolup, Xenzu yéziqida perqlendürgili bolatti. Buningdin bashqa wiy chi (hazir wijaya, waysara dep özimiz yasiwalghan ibare) taki xotenning axirqi budda padishahighiche qollinilghan. Qaraxanilar uni Machin nami bilen atighan. Wiy chi ibarisining Machin ibarisi ikenlikini körsitidu. Mesilen, wiy chishéng (尉迟胜) “ghalip ghalibi”meniside emes “ghalip Machini”meniside bolishi mumkin. Derweqe tang sulalisigha zaman jehette yéqin turidighan qaraxaniylarning aldi-keynide xotende “wiy chi” sözi emes, belki “Machin”dégen ibare qollinilghanliqi roshen. I. Birtishindirning ereb tarixchilirigha asaslinip yézishiche, islam dinini tarqitish yüzisidin élip bérilghan Qeshqer–Xoten arisidiki (1017- yili) urush Chin-Machin urushi dep atalghan. Steyn fransoz alimi grénard (M.GRENARD)ning tetqiqatigha asaslinip eyni chaghdiki xoten buddistlirining padishahini “Jagal- KhalKalu of Machin” - Machin shahi yaghlu qalqalu dep yazghan. bu xelq ichide “qalqalu Machin”dep atilatti. Bu del “wijaya”, “waysara” dep xata qolliniwatqan Machindur.

Ottura esir Türk edibiyatida “Chin”, “Machin” ibariliri köp istémal qilindi. Bu Lutfi, sekkaki, nawai, Zelili qatarliq Uyghur nesebige tewe klassik shairlar teripidinla emes hetta Ezerbeyjan shairi nizami genjiwi, fuzuli, hetta “yolwas térisini yépiniwalghan batur” dastanining aptori girozin shairi rustawili shutaning eserliride turan nami ornida ishlitilgen. Lutfi “gül we newruz” dastanida Chin we Machin arisidiki qérindashlar urushidin peryad chékip mundaq misralarni yazghan:

Ni yalghuz Chinu Machin tengsuqidin,
Ki barche dunyaning tengsuqliqidin.

Qara Taghliq we Aq Taghliq dep guruh bolushup, tügimes tepriqichiliq quyunlirini qozghighan xoja ishanlarning yerken seidiye xanliqini xaniweyran qiliship peyda qilghan jahaletlik yillirida yashighan meshhur shair muhemmed sidiq Zelili özining tengritaghning jenubiy we sherqide ötken sersan –sergerdanliq hayatini:

Chinda musapirdurmen Machin ichide ghérip,
Yar yüzin körmedim muncheki men sarghiyip.

dep ipadiligen. (Milletler Neshriyati, 300- betke qarang). 19- esrde ili wadisida yashighan talantliq shair molla bilal bin molla yüsüp tarixi dastani “ghazat dermülükil Chin” (Chin yéridiki muqeddes urush)de ili wadisini “mülkiy Chin” dep atighan. Bu “mülkiy ejem”, “mülkiy xoten” dégendek adet xaraktérlik atash, elwette.

Ulugh shair nawaiyning “Perhat-Shirin” dastanida yaritilghan Chin shahzadisi perhatning obrazi bizge hergizmu hazirqi ereb, paris, we Türk tillirida “Junggo” ni “Chin” deydighan pakit tüpeyli “Junggo shahzadisi” bolup tuyulmaydu. “Chin” we “Machin” din ibaret bu topinomiyilik nam tarixta Uyghur-Türk xelqliri yashighan gherbiy yurtni körsitidu. Jang xungnyen ependimu “shahname” ning Xenzuche terjime nusxisida “Chin” atalmisi Junggoning gherbiy shimalidiki tarixta Türkiy xelqler hökümranliq qilghan rayonni körsitidu. u Junggoning ichki ölkilirini körsetmeydu, dep eskertken.

Yoqirida bayan qilin'ghanlardin mundaq muhakimige kélish mumkin. Iskender zulqerneyn merkizi asiyagha bésip kirgende “Chin” qebililirining qarshiliqigha uchrighan. emma urush her ikki terepning teshebbuskarliqi tüpeyli sülhi bilen axirlashqan. Bu “Chin” qebililiri efrasiyapning “turan” qebililirining ewladliri idi.

“Chin” we “Machin” ibariliri qedimki “gherbiy yurt sheher-qel'e döwletliri” ge baghlinishliq atalghu bolup, qedimdin mewjüt idi. Bu atalghu bilen Chinshixuang birlikke keltürüp qurghan sulalining namini arilashturiwétishke asas yoq. chünki bu atalma Chin sulalisi zamanisidin tolimu qedimiy bolghan desturlarda tilgha élinghan. Roshenki, kéyinki künlerde aghdurulghan we eyni zaman siyasiy muhitida namini nishane qilghili bolmaydighan Chin sulalisining nami “Chin” we “Machin” ibarilirige asas bolishi mumkin emes. Uning üstige, Ju sulalisi zamanisidila, uningdin kéyinki chünchyu dewridila shimaldiki milletler “真人” (Chinlar) déyilgen. Chin sulalisigiche soqulghan seddichin nyenshüy wadisigha yetmey axirlashqan bolup, sépil sirti “Chin”dep atalghan. Bu omumen merkizi asiyani körsitidighan turan zémini Chin, xoten diyari ulugh Chin - Machin déyilidighanliqini, “ottura Chin” ibarisi “Machin” ibarisidin kelgenlikini körsitidu.

1990- yili. Ürümchi.

Menbe: http://karamet.5d6d.com/

PDF Nusxisi

Diwan'diki "Uyghur" Atalghusigha Eniqlima

2009-04-02T09:41:00.006+06:00

Nusret Turdi, Abliz Orxun

Mehmud Kashgherining millet tewelik mesilisi "Türki Tillar Diwani" tetqiqatida izchil türde muhim orun tutup keldi. Gerche bizning ustazlirimizdin Ibrahim Mutii, Mirsultan Osmanow qatarliqlar özlirining til we bashqa nuqtilardin qilghan bir yürüsh tetqiqatliri bilen mezkür mesilini hel qilishta muhim ilmiy asaslar bilen temin etken bolsimu, biraq ilim saheside yenila bu heqtiki qismen talash–tartishlar toxtap qalmidi. Tarixiy nuqtidin qarighanda, Mehmud Kashgherining qaraxanilar xan jemetidin bolushtek alahide salahiyiti uning milliy tewelik mesilisini biwaste türde qaraxanilar xanliqini kimning qurghanliqidin ibaret téximu chong bir tarixiy mesilige baghlap qoyghanliqtin, mezkür mesile nuqul "Diwan"shunasliq dairisidin halqip ketti.

Halbuki, eng biwaste tarixiy yazmilarning kem bolishi bu heqtiki türlük qiyaslarning meydan'gha kélishi üchün yenila yéterlik boshluq qaldurup oxshimighan qarashlarning meydan'gha kélishige türtke bolup keldi. Bolupmu, Mehmud Kashgheri tilidiki "Uyghur" atalghusi bilen Mehmud Kashgherining özi wekillik qilidighan "xaqaniyilikler" yaki "xaqaniye Türkliri" ning qarmu–qarshi qoyulishi birqisim kishilerning Mehmud Kashgherining milliy kimlikini Uyghurdin yatlashturushi üchün muhim asaslardin bolup qaldi. Del shu wejidin bizdimu bu nuqtida dawamliq izdinip körüsh istiki tughuldi. Biz töwende "Diwan"ning 1– tomini ögünish jeryanida his qilghan bu heqtiki birqisim tonushlirimizni "Uyghur" atalghusini chöridigen halda bayan qilip ötimiz.

"Diwan" ning kirish söz qismi we bashqa jaylirida "Uyghur" atalghusi bilen biwaste munasiwetlik bolghan mundaq bayanlar uchiraydu.

Rumgha hemmidin yéqin jaylashqan qebile pechenek, andin qalsa Qipchaq, Oghuz, Yemek, Bashqirt, Basmil, Qay, Yabaqu, Tatar, Qirghiz qebililidur. Qirghizlar chin'gha yéqin jaygha yéqinlashqan. Bu qebililerning hemmisi rum ölkisi yénidin sherqqe qarap shu tertipte sozulghan. Andin Chigil, Toxsi, Yaghma, Oghraq, Charuq, Chumul, Uyghur, Tangghut, Xitay qebililiridur. Xitay ––– Chin démektur. Andin Tabghach, bu Machin démektur. Bu qebililer jenub bilen shimal ottursida yashaydu.

----- 1– tom 38– bet

Uyghurlarning tili sap Türkche, lékin öz'ara sözlishidighan yene bir xil shiwisimu bar. Uyghurlar kitapning bash qismida körsitilgen 24 herptin ibaret Türki yéziqni qollinidu. Kitap we xet–cheklirini shu yéziq bilen yazidu. Uyghurlarning chinliqlarningkige oxshaydighan yene bir xil yéziqimu bar. Resmiy xet–chek we höjjetlirini shu yéziqta yazidu. Bu yéziqni musulman bolmighan Uyghurlar bilen chinliqlardin bashqilar oquyalmaydu. Men yoqurida sheher xelqliri toghrisida sözlidim.

----- 1– tom 40– bet

Uyghur. Bir elning ismi. Uning besh shehiri bar. Bu sheherlerni zulqerneyn Türk xaqani bilen pütüm tüzgendin kéyin saldurghan iken.

... Zulqerneyn Uyghur élige yéqinlashqanda, Türk xaqani uninggha qarshi töt ming adem ewetken. Ularning qalpaqlirining qanatliri lachin qanatlirigha oxshaydiken. Oqni aldigha qandaq atsa, keynigimu shundaq ustiliq bilen atidiken. Zulqerneyn bulargha heyran qaptu we " inan xuzhurend --- Bular bashqilargha muhtaj bolmay, öz ozughini özi tépip yeydighanlar iken; Bularning qolidin ow qéchip qutulalmaydu, qachan xalisa shu chaghda étip yéyeleydu" deptu. Shundin tartip bu el "xuzhur" dep atiliptu...

----- 1– tom 152– bet

Bu elde besh sheher bar. Uning xelqi eng esheddi kapirlar, eng usta mergenlerdur. Bu sheherler: sulmi, buni zulqerneyn saldurghan, qochu, chanbaliq, béshbaliq, yangi baliq.

----- 1– tom 153– bet

Yoquriqidek bayanlardin sirt, Mehmud kashigheri birqisim sözlemlerni izahlash, chüshendürüsh éhtiyaji bilen yene mundaq jaylarda "Uyghur" atalghusini tilgha alidu.

Uyghur élige yéqin bolghan bu taghning etrapida köchmen Türk xelqliri yashaytti. Zulqerneyn shu kéchilik hujumdin kéyin Türk xaqani bilen sülh tüzgen.

----- 1– tom 123– bet

Üsmi tarim __ Üsmi tarim. Islam élidin Uyghur élige éqip baridighan derya. Bu derya shu yerde qumgha singip baridu.

----- 1– tom 175– , 176– betler

Tükene Ötüken. Tatar (mungghul) dalasidiki bir yerning nami. Uyghur élige yéqin.

----- 1– tom 186– bet

Aramut. Uyghur élige yéqin jaylashqan bir Türk qebilisi.

----- 1– tom 187– bet

...Bu yerning sherq teripi chin'gha, gherp teripi keshmirge, shimal teripi Uyghur yurtigha, jenup teripi hind déngizigha tutishidu.

----- 1– tom 461– bet

Bügür Bügür. Kucha shehiri bilen Uyghur éli ariliqidiki tagh üstige qurulghan qel'e. Buyer chégra.

----- 1– tom 468– bet

Baliq Islamiyettin ilgiri Türk we Uyghur tillirida sheher, qel'e. Shunga Uyghurlarning eng chong sheherliridin biri "besh baliq" dep atilidu, bu "Besh sheher" digen bolidu. Uyghurlarning yene bir shehri "yaŋi baliķ" dep atilidu, bu "Yéngi sheher" digen bolidu.

----- 1– tom 492– bet

Chomaq Uyghurlar we musulman bolmighan hemme xelq musulmanlarni "Chomaq eri" deydu. Bu "Musulmanlardin bir adem" digen bolidu.

----- 1– tom 495– bet

Tarim. Uyghurlar chégirisidiki "Kucha" digen yerning yénidiki bir jay. Bu yer "üsmi tarim"mu diyilidu.

----- 1– tom 514– bet

Küsen. "Kucha" Dep atilidighan sheherning yene bir nami. Bu sheher Uyghurlar chégirisigha jaylashqan.

----- 1– tom 526– bet

Pechkem urup atlargha,
Uyghurdaqi tatlaqa
Oghri yawuz itlarqa
Qushlar kebi uchtimiz

Atlargha belge taqap,
Uyghurdiki tatlargha,
Oghri, yawuz itlargha,
Xuddi qushlardek uchtuq.

----- 1– tom 630– bet.

Yoquriqi bayanlardin melumki, Mehmud Kashgheri qarimaqqa "Uyghur" bilen özini yaki özi wekillik qilghan xaqaniyiliklerni keskin perqlendürgendek qilidu. Undaqta, Mehmud Kashgheri we uning wekilligidiki "xaqaniye Türkliri" rastinla bizning istimalimizdiki bir milletni bildüridighan "Uyghur" bilen munasiwetsizmu? Biz ögünüsh jeryanida mushu bayanlar tüpeylidin xéla qaymuqqan iduq. Biraq, chüshinishning chongqurlishishigha egiship mesilining undaq addiy emesligini his qilishqa bashliduq. Shundaqla, yoquriqi Diwanda qeyt qilin'ghan bayanlargha asaslinip Mehmud Kashgheri Uyghur bilen munasiwetsiz dep qarighuchilarning intayin ejellik xataliq sadir qilghanliqini bayqiduq. Chünki, Mehmud Kashgherining istimalidiki "Uyghur" atalghusi bizning chüshenchimizdiki "Uyghur" din perqlinetti.

Mehmud Kashgheri "Uyghur" atalghusigha eng biwaste halda "bir elning ismi" dep izahat béridu. U yene "el" sözini izahlap "memliket" dep chüshendüridu. Biz yene uning "Üsmi tarim. Islam élidin Uyghur élige éqip baridighan derya. Bu derya shu yerde qumgha singip baridu. "(Bu jayda "islam éli" yaki qaraxanilar xanliqi bilen "Uyghur éli" ni diniy nuqtidin qarmu– qarshi orun'gha qoyidu.) "Bu elde besh sheher bar. Uning xelqi eng esheddi kapirlar, eng usta mergenlerdur. Bu sheherler: sulmi, buni zulqerneyn saldurghan, qochu, chanbaliq, béshbaliq, yangi baliq. " "chomaq Uyghurlar we musulman bolmighan hemme xelq musulmanlarni "Chomaq eri" deydu. Bu "Musulmanlardin bir adem" digen bolidu. " Qatarliq bayanliridin "Uyghur" bilen "öz" ottursidiki perqning küchlük diniy perq yaki diniy angdin ibaret ikenlikini his qilmay turalmaymiz. Buningdin sirt, Mehmud kashigheri islamgha étiqad qilmighan "Uyghur" qatarliqlarning tili toghrisida toxtulushni "payda yoq" dep qarighan bolsimu Uyghurlarning tilini "sap Türkche" dep qaraydu, shundaqla "öz ara sözlishidighan bir xil shéwisimu bar" dep körsitidu. Biz bu jayda bu bir jümle chüshendürüshtin némini his qilishimiz mumkin? Bizningche, Mehmud Kashgheri bu jayda éytqan "sap til" sözsizki xaqaniye Türkliri bilen "Uyghur" largha ortaq bolghan edebiy tilni körsitidu. Bu singqu selining öz tilini "Türk Uyghur tili" yaki biwaste "Türk tili" dep atighinigha tolimu oxshishidu. Mubada mundaq ortaq til bolmisa Mehmud Kashgheri éytqan "bir xil shéwe" ning bolishi Mehmud Kashgheri üchün mumkin emes. Bu nuqtida bizning ibrahim mutii bashliq ustaz tilchilirimiz qedimki Uyghur tili we xaqaniye tili yaki "Diwan" tilini sélishturush arqiliq chiqarghan yekünimu bizning bu qarishimizning, téximu durust qilip dégende Mehmud Kashgherining qarishining toghriliqini ispatlaydu.

Mehmud Kashgheri "... Zulqerneyn Uyghur élige yéqinlashqanda, Türk xaqani uninggha qarshi töt ming adem ewetken. Ularning qalpaqlirining qanatliri lachin qanatlirigha oxshaydiken. Oqni aldigha qandaq atsa, keynigimu shundaq ustiliq bilen atidiken. Zulqerneyn bulargha heyran qaptu we " inan xuzhurend --- Bular bashqilargha muhtaj bolmay, öz ozughini özi tépip yeydighanlar iken; Bularning qolidin ow qéchip qutulalmaydu, qachan xalisa shu chaghda étip yéyeleydu" deptu. Shundin tartip bu el "xuzhur" dep atiliptu... " Dégen neqil yaki riwayetmu bizning alahide qiziqishmizni qozghaydu. Chünki, Mehmud Kashgherining tilidiki "Türk xaqani" qaraxaniylar bilen munasiwetlik idi. Zulqerneyn Uyghur élige yéqinlashqanda "Uyghur xaqani" emes, belki "Türk xaqani" uninggha qarshi qoshun ewetidu. Buning özimu Mehmud Kashgherining neziridiki "Uyghur" bilen "xaqaniyilikler" ning yaki qaraxaniylar xan jemeti ottursidiki pewqul'adde munasiwettin dérek béridu.

Mehmud Kashgherining ipadiligen "Türk" uqumi tolimu heriketchan uqum, kishini asanla qaymuqturup qoyishi mumkin. Lékin, biz zen qoyup közetsek, shundaqla "Diwan" yézilghan muhit we tarixiy dewrge birleshtürüp analiz qilsaq, éhtimal bu mesilini bir qeder muweppiqiyetlik hel qilalishimiz mumkin. Mehmud Kashigheri "Türk" uqumini mundaq bir qanche qatlamdin istimal qilidu.

1. Keng menidiki "Türk" uqumi. Bu barliq Türkiy tilliq qewmlerni öz ichige alidu. Mehmud Kashigheri bu uqumni öz neziridiki "Diwan"ning bolghusi oqurmenliri ereblerge qarita ishletkenligi choqum. U mushu nuqtidin Oghuz, Qipchaq, Uyghur...Qatarliq barliq Türkiy tilliq qebililerni sanap ötidu.

2. Tar menidiki "Türk" uqumi. Bu özi wekillik qilghan xaqaniyiliklerni körsitidu we uni Oghuzlar bilen keskin türde perqlendürüp muamile qilidu. "Alma. Oghuzche. Türkler buni "almila" deydu. "Oghuzlar bir ishni qilsa "ǝtti" sözini ishlitidu. Türkler "ildiķ" deydu. "bǝn Men. bǝn bardim --- Men bardim. Oghuzche. Türkler "mǝn" deydu. "...

Mehmud Kashigheri tilidiki "Türk" bilen "Oghuz" ni keskin perqlendürüsh xahishi birtereptin ularning tilidiki perq tüpeylidin tughulghan bolsa, yene bir tereptin eyni chaghdiki Abbasiylar xelipilikide yashighuchi erepler eng biwaste uchirishalaydighan Türkiy qewmmu Oghuz Türkliri yaki biz atap kön'gen Saljuq Türkliri bolghanliqidindur. 11– esrde Saljuq Türkliri zor bir siyasiy küch süpitide Abbasiylar xelpilikining siyasiy hayatida hel qilghuch rol oynighan idi. Mushundaq siyasi muhitta yézilghan "Türki Tillar Diwani"da muqerrer yosunda Oghuz Türklirige we ularning tiligha tégishlik orun bérilishi choqum. Öz nöwitide shunimu eskertip ötüsh kérekki, Mehmud Kashgherining neziride öz dewridiki "Uyghur" bilen "xaqaniyilikler"ning tili bir til bolghachqa uninggha artuqche izah bérilmigen. Del shu wejidin Mehmud Kashigheri "zaman we makan isimliri bilen mesterlermu shu qaidiler boyiche tüzilidu. Xaqaniye Türkliri bilen bashqa Türkler, Oghuz Türkmenliri bilen bashqilar ottursida ene shu nuqtida perq bar", dep körsitip, til jehettin perqlendüridu. Hemde Oghuzlarning tüp uruqlirini we ularning ishlitidighan tamghilirini birmu–bir sanap ötüp, "kishiler bu qebilining uruqlirini bilishke muhtaj bolghachqa, men ularni birmu–bir yézip chiqtim", deydu. Bu jayda "kishiler" dep shübhisizki, ereblerni közde tutiwatatti. Biz yene "Diwan"ning 1– tomini ögünüsh jeryanida "Oghuz" ibarisige bérilgen tebirdiki "zamanimizning sultanliri shulardindur" dégen qurlarni körgen chaghda intayin qaymuqqan iduq. Biraq, biz eyni chaghdiki "Diwan" yézilghan baghdadning siyasiy muhiti we "Diwan"ning kim üchün yézilghanliqini birleshtürüp tehlil qilish arqiliq, mezkür "zamanimiz sultanliri"ning qaraxanilar xanlirini emes, belki eyni dewrde abbasiylar xelipilikining siyasiy, memuriy, herbiy ishlirida muhim rol oynawatqan Saljuq Türkliridin chiqqan sultan yaki hakimiyet igilirini közde tutqanliqini qiyas qilishqa muweppeq bolduq.

Démek, Mehmud Kashigherining tilidiki "Uyghur" atalghusi bilen "Oghuz" atalghusini özi wekillik qilghan "Türk" yaki "xaqaniye Türkliri"din perqlendürüsh éhtiyaji, ölchimi oxshimaydu. Bizning érishken hasilatimiz shuki, Mehmud Kashgheri tilidiki "Uyghur" atalghusi din, jughrapiye we siyaset kategoriyesidiki uqum bolup, étnik uqumi qatarida istimal qilinmighan, yeni "Uyghur" ni özige yat millet yaki qewm dep qarimighan, belki yat dindikiler, bir xanliq nami dep tonighan, xalas.

2008– yil 10– ay

Menbe: Orkhun.com (Tehrirlendi ---- Aptap)

(Bu maqale Béyjingda échilghan muhakime yighinida oqulghan, "Bulaq"ning 2009– yilliq 1– sanidin élindi.)

Tamasha Korning

2009-02-07T19:27:00.014+06:00

I. N. Aptap (2009- yili 2- ayning 7- küni)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Uyghur xelq maqal-temsilliri ichide “Zaman zorning, tamasha korning” deydighan bir maqal bar. Bu maqalning aldinqi yérimining menisi nahayti éniq — kimning küchi chong bolsa shuning gépi tong, ishi ong bolidu; keynkisining menisi yoshurunraq: kishiler xushal-xoram yashash üchün, ijtimaiy turmushta nurghur köngülsizlikler, adaletsizliklerdin özini qachuridu, éniq körüp yaki anglap tursimu, körmeske, anglimasqa salidu… Xelqimizning yene bir maqali, “köz körmise köngül tinch”, del mushundaq ehwalgha éytilghan.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“Tamasha korning” prinsipi turmushimizning hemme terepliride daim öz rolini körsitidu.

Jahanda hemmila kishi xush xewer anglashni yaqturidu — eger shum xewer bilen xush xewer teng yétip kelgende, aldi bilen shum xewerni, andin xush xewerni anglap, xush xewer epkelgen xushalliq arqiliq shum xewer epkelgen shumluqni suyuldurmaqchi yaki yapmaqchi bolidu. Bu xuddi ikki xil tamaq bilen qursaq toyidighan ehwalda, awwal qonaq nan, andin göshmanta yiyilginige oxshash.

Riwayet-chöcheklerdiki bir kembeghel puqraning échinishliq hikayisini anglap, köz yéshi qilip turup, “Buning hikayisi intayin tesirlik iken, méning könglümni bek yérim qiliwetti, uni derhal epchiqip kallisini élinglar!” dep perman chüshürgen héliqi padishahnimu hemmimiz bilimiz.

Yéqinda BIHISH ARAL déydighan bir TV tyatirini körgen idim. Uningda terkiy dunyaning köngülsizlikliridin özini tartqan, yeni, réal turmushning riqabet-küreshliridin özini qachurghan kishilerning könglige yaqidighan bir güzel mexpiy aral hikaye qilinidu. Aralgha bériwalghanlar bu dunyaning maddiy-meniy turmushliridin alaqini üzgen bolghachqa, Araldiki aghrip qalghan we yarilan’ghanlarning dawalinishi mumkin bolmaydu. (Aghriq-salaq ishliri haman chiqip turidu, chünki u beribir heqiqiy bihish emeste!) Netijide, bir yarilan’ghuchining nale-zaridin biaramliq his qilghan Aral ehli, “bihish” turmushigha dexl qilghan héliqi bicharini Aralning “adem barmaydighan” bir jayigha epbérip tashliwétip, özlirining aghriq-salaqsiz eysh-ishretlik turmushini dawam qilidu… Bu gerche bir oydurma hikaye bolsimu, biraq uning eks ettürgini del Insanlar itaet qilip kéliwatqan “tamasha korning” prinsipidur!

Turmushta bir yerde yigha-zare boliwatsa, yene bir yerde toy-neghmiler yürüshidu; bir yerde kishiler zerbe-zulumgha uchrap nale qiliwatsa, yene bir yerdikiler qilchilikmu uning tesirige uchrimastin özlirining xatirjem-bayashat turmushini dawam ettüridu; bir yerde acharchiliq boliwatsa, yene bir yerde kishiler israpchiliq ichide eysh-ishretni dawamlashturidu… Mana bularning hemmiside kishiler “tamasha korning” prinsipini ishqa sélip, özlirining rohi we jismidiki kemtüklüklerni “tengpungluq”qa érishtüridu!

“Ursam özümning xotunumni/balamni urdum, séning nime karing!” deydighan, qarimaqqa nahayiti orunluqtek körünidighan bir bimene hem öhtemlerche qarash, eslitinla tamashagha adetlen'gen kishilerning ashundaq zorawanliq ishliri bilen kari bolmasliqigha epchil destek bolidu; Xuddi shuninggha oxshash, “... Bu digen döwlitimizning ichkiy ishi, bashqilarning arilishish hoquqi yoq!” digen'ge oxshash yene bir xil bimene diplomatik ibare, xelq'ara tamashixorlar arisida oxshashla ünümlük ishleydu!

Uzun zamanlardiki tedrijiy tereqqiyat jeryanida, Insanlarning mingisimu échinishliq, köngülsiz ishlar toghrisidiki xatirilerni asan untuydighan, xushal-xoram peytlerni chongqur este saqlaydighan méxenizmni shekillendürgen.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Jahanning tereqqiyati haman maddilar arisidiki munasibetni kücheytish yünülüshi boyiche bolidu. Biz hazir “bügünki dunya uchur dunyasi,” digen ibarini aghzimizdin chüshürmeymiz. Bu peqetla Insanlarning “uchur”ning qimmitini emdila chüshengenlikining ipadisidur, xalas! Emiliyette, tebiet dunyasidiki “uchurlishish”, alemning tertipsizliktin tertiplikke qarap tereqqiy qilishidin tartipla özining rolini jariy qildurghan. Insanlar tonup yetken eng deslepki “zor kölemlik” uchurlishish — hüjeyriler arisidiki alaqining peyda bolushi, hemde shu asasta, bir hüjeyrilik janliqlardin köp hüjeyrilik janliqlarning barliqqa kélish jeryanidin ibaret. Bu jeryanda hüjeyre bilen hüjeyre otturisidiki hemkarliq öz’ara uchur alaqisi arqiliq emelge ashidu. Hemkarliq bolghan iken, bir hüjeyre tashqiy dunyadin melum uchur (mesilen, ozuqluqning sézilishi, xeterning bayqilishi digendek uchurlar)gha érishse, bu hüjeyre choqum ashu uchurlarni qilche yoshurmastin yene bir (yaki bashqa) hüjeyre(ler) bilen ortaqlishishi zörür. Buning üchün hüjeyriler arisidiki “uchurlishish” intayin mukemmel sewiyege yetken bolushi kérek. Bu xil mukemmellik, elwette, janliqlar dunyasida nahayiti yaxshi emelge ashqan.

Tilning peyda bolushi Insanlar jemiyitining uchurlishishining deslepki bixlirining biri hisaplansa, yéziqning keshp qilinishi, metbuatchiliq (kitap-gézit bésish ishliri)ning dunyagha kélishi uchurlishishni yéngi bir pellige yetküzgen; kino-téléwiziyening meydan’gha chiqishi uchurlishishqa qanat ata qilghan bolsa, komyutér téxnikisidin bix sürüp chiqqan intérnét tori Insaniyet jemiyitining uchurlishishini tarixta körülüp baqmighan epchil waste bilen teminlidi. Xuddi bedinimizning melum bir jayi yarilansa, pütün bedinimiz (barliq hüjeyrilirimiz) buningdin xewerdar bolghinigha oxshash, kélechekte Yersharining qaysibir bulung-pushqiqida bir “erzimes” yoqsul biaramliqqa patqanda, “tamasha korning” digen ibarining waqti kelmeske kétip, Yersharidiki barliq Insanlar buningdin derhal xewerdar bolidighan, hemde ashu kishining biaramliqi bilen ortaqliship, uni özlirige oxshash saghlam turmushqa érishtürüsh üchün teng küch chiqiridighan bir zaman haman bir küni wujutqa chiqqusidur!

Biraq, bu peqet bir shirin xiyaldinla ibaret bolup, uning ishqa ashmiqi, yeni Janliq Yershari (buning Englishche étinimu qoyup qoyayli: BioEarth)ning pütmiki üchün, belkim yene nechche esr waqt serp bolushi mumkin! Uning aldida, insanlar yenila “tamasha korning” prinsipining kotrolluqida turmush kechürüshi, shu jeryanda, hich bolmighanda, bu prinsipning rolini ajizlashturush üchün qedemmu-qedem tirishchanliq körsitishi mumkin…...

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Tilni Qeliplashturush Toghrisida

2008-12-30T17:46:00.006+06:00

Aptap

(2007-yili 1- ayning 17- küni, charshenbe)

Bu maqale esli Biliwalgha qoyulghan (azraq özgertildi).

Témigha chüshüshtin burun, qarimaqqa uning bilen munasiwetsizdet körünidighan bayanlar bilen sözümni bashlaymen.

Beziler "Uyghur"ning Én'glizche nami birlikke kelgendikin, emdi torbetlerdiki "Uighur" dep eskertishlerningmu hajiti qalmidi, diyishti. Bu emiliyette ularning bundaq eskertishlerning ehmiyitini chüshenmigenlikidin bolghan. Méningche bir milletning tarixi uning barliq izlirini öz ichige élishi kérek, tarixta millitimiz "Poq" dep atalghan bolsimu, "Bir zamanlarda Poq dep atalghan millet biz iduq" dep eskertip méngish aqilaniliqtur. Bizning millitimiz tarixta, bolupmu Xenzu tilida, nurghun xilda éytilghan/xatirilen'gen: 回鹘，回纥，畏兀儿，畏我儿[mendin qorqidighan bala]，维吾尔... Bularning ichide elwette hazirqi yézilishi (维吾尔) bizning könglimizge yaqidu --- bu xil yézilish "Uyghur"ning esli menisige yéqinraq baralighan. Lékin buningliq biz hergiz "qalghanlirining ipadiligini Uyghur emes" dep inkar qilmaymiz hem qilmasliqimiz kérek.

"Hun"ning tarixta Xenzu tilidiki atilishi xilmu-xil bolghan: 周代称他们为"混夷、獯鬻、猃狁"，春秋时称他们为"戎、狄"，战国、秦、汉以来称之为"胡"或"匈奴"，秦汉以后一般称为"匈奴[qebih qul]".

Hazir "Hun"ning yézilishi gerche xelqarada ortaq bolsimu, lékin bizning tilimizda yenila qalaymiqanchiliq bar: Beziler "Hun", dise, beziler "Hon" déydu.

"Türk" sözini tarixta özimiz "Türük"mu digen. Bu atalghuning Xenzuchisi bolsa xéli baldurla eplik sheklini tapqan: 突厥[tuyuqsiz hushsizlinish].

Yuquriqi qurlardiki millet namining ottura tirnaq ichige yézilghan meniliri, elwette, Xenzularning özi bilen daim toqunushidighan ejdatlirimizgha qarita könglige pükken arzuliridinla ibaret. Gep shuki, bu atalghular ejdatlirimizning uzun tarixiy yillargha qaldurghan izliridur. Bizning ularning menisining könglimizge yaqmighanliqini, yaki hazir "muwapiq" bir nam (mesilen, 维吾尔)ning bolghanliqini sewep qilip, ularni tarix betliridin öchüriwétish hoquqimiz yoq! (Chünki tarixqa aylan'ghan undaq "xataliq"larni négizidin toghrilash mumkin emes.)

Emdi tilni qéliplashturush témisigha keleyli. Men tor uchurliridin Til Yéziq Komitéti «Hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla we teleppuz qaidisini tüzitish toghrisida torda pikir élinidu»ghanliqidin xewer taptim. Bu qarimaqqa bir nahayiti yaxshi ishtek körünidu. Lékin méningche hazir Uyghurlarning öz tilini qéliplashturushining muwapiq peyti emes!

Til insanlarning özara allaqilishish qorali bolush süpitide uzun muddetlik tereqqiyat jeryanida tedrijiy peyda bolghan we mukemmelleshken, hergizmu bir qizim aqillar teripidin keshp qilin'ghan emes. Tilni qéliplashturush bolsa del uning eksiche az sanliq kishiler teripidin élip bérilidighan ish bolup, eger bu yerde éytiliwatqan "az sanliq kishiler" tilning igisi bolghan millet ahalisi ichide melum bir nisbetni igilimise we süpet jehettin (yeni, tetqiq qilmaqchi bolghan tilni ishlitish, tilshunasliq nezeriyisini pishshiq igilesh, tilni tetqiq qilish tereplerdin) melum yükseklikke yetken bolmisa, u halda ularning tilni "qéliplashturush"i tilning tereqqiyatigha paydiliq bolmayla qalmastin, eksiche uning saghlamliqigha we tebiiylikige ziyan yetküzüp qoyushi mumkin.

Elwette, men yuquriqidek sözlerni téqimimgha urupla tépiwalghan emes!

1. Un tasqashqa ishlitilidighan nersini burun "eglek" déydighaniduq, aldinqi esirning 80-, 90- yilirigha kelgende bu söz "elgek" bolup qéliplashti; (Bu söz esli tal yaghichini népiz tilip, andin uni égip yasalghanliqigha asasen "eglek" diyilgen bolushi mumkin.)

2. "Népiz" bilen menidash söz "yuqqa"ning qaysi waqtlarda "yupqa"gha özirip qalghanliqini bilmidim; (Bu sözning yiltizi "yuq" bolup, "huddi sirtqiy qewitige yuqup qalghan sudek népiz" digen menini bildüretti.)

3. "Üzlüksiz" digen söz téxi yéqindila "qélipchilar" teripidin "özlüksiz" qilip özgertilgendek turidu; [Men "özlüksiz" diginidin esli sözning menisini peqet chiqiralmidim. Esli sözning yiltizi "üz" bolup, türlime söz "üzlük"(üzülgen)ke inkar qoshumchisi "siz"ning ulinishidin yasalghan söz idi.]

4. Eslide "herket", "waste" diyilip kéliwatqan sözler yéqinda nime seweptindu (perizimche Özbékchining tesiridin bolsa kérek) "heriket", "wasite" qilip élinidighan bolup qéliptu; (Bu sözler elsi Ordu-Pars tilliridin kelgen bolushi mumkin. Emma, héch bolmighanda, méning Ordu-Én'gliz sözlükidin körüshümche, uningda ikkinchi söz "waste" dep élin'ghan.)

5. Tilimizda eslide "susirash", "halsirash", "elsiresh" digendek sözler bar idi (Orxun sözlükige qarisingiz, shu zamanlarda bundaq sözlerning intayin köplikini bilisiz: http://aptapliq.googlepages.com/e-Kitap), bu yerde "-sira/-sire" qoshumchisi "kemlik, yétishmeslik, séghinish" digen menilerni béretti. Emdilikke kelgende "hazirqi zaman tilshunaslirimiz" ustiliq qilip "gumansirash" digendek bir yürüsh sözlerni qurashturup ishlitishke séliptu, hem bu yasimilar nopozluq lughet "Uyghur Tilining Imla Lughiti"din orun éliptu. "Gumansirash" digini "guman peyda bolush" meniside ishlitilidiken. Eger biz bu "söz"ni esli tilimizning qanuniyiti boyiche tehlil qilghinimizda, uningdin "guman aziyish" digen mene chiqishi kerek! [Méning perizimche, "gumansirash" sözini yasighuchilar eslide "ghéripsinish", "yatsinish", "xorsinish" digen sözlerdiki "-sin" qoshumchisini ishletmekchi bolsa kérek(?) Chünki bu qoshumchining menisi "liq/lik/luq/lük his qilish" bolup, eger "gumansinmaq" dep söz yasalghinida, bu sözning menisi "gumanliq his qilmaq" bolar idi.]

6. Hazir körsitish kélish qoshumchisi "-i, -si"lar (bu xil kelishning ismini taza bilmeydikenmen, xata bolup qalghan bolsa tüzitip bérersizler)ning ishlitilishide qong qalaymiqanchiliq körülmekte: Eslide üzük tawush bilen ayaqlashqan sözlerge "-i", sozuq tawush bilen ayaqlashqan sözlerge "-si" qoshulsa toghra bolidu. Lékin hazir bir qisim kishilerde "anar", "tumar", "xumar" digen'ge oxshash "r" herpi bilen ayaqlashqan birnechche sözlerge "-i" qoshumchisi qoshulup yasalghan "anari", "tumari", "xumari" digendek sözlerning aldida qaymuqup, "polo", "wapa", "japa" digendek sozuq tawush bilen ayaqlashqan sözlerning keynige "-si" qoshumchisini qoshushning ornigha "-ri"ni qoshup, "polori", "wapari", "japari" digendek xata yasalmilarni shekillendürüp ishlitishler uchrimaqta ...

7. "Medeniyet", "edebiyat" digen sözler burun "mediniyet", "edibiyat" diyiletti. Bularning hazirqisigha qéliplishishimu 20-esr 80-yillarning axirliridiki ish bolsa kérek(?), hem nahayiti éniqki, bundaq qéliplishish Özbékchining tesirige uchrighan. "Mediniyet"ning yiltizi, yéqinda bir qérindishimdin bilishimche, "Medine" digen yer namidin kelgen iken: Medine eyni chaghda intayin tereqqiy qilghan bir sheher bolup, bu sheher ilgharliqning simwoli bolghan, shuning bilen bashqilar "Medinelik" digen söz bilen shu sheherning ahalisini we shundaq yuquri ilm-turmush süpetlirini hazirlighan kishilerni ipadiligen (Medine --> mediniy --> mediniyet; Ata-Türk dewride Türkiye tilshunasliri buninggha teqlit qilip, Türkiy milletler arisida eng mediniyetlik hisaplan'ghan Uyghurlarning namidin "uyghar, uygharliq" digen sözlerni yasighan iken) . "Edibiyat"ning söz yiltizi "edib/edip" bolup, bu söz yiltizidin "edibiy", "edibiyat" digen sözler kélip chiqqan. Undaqta, "mediniyet"ni "medeniyet"ke, "edibiyat"ni "edebiyat"qa özgertishte nime asas qilin'ghan? { Yéngidin igiligen bilimim boyiche, "medine" eslide Erepche "sheher" digen menide iken. Qarighanda, hazir "Medine" dep atilidighini Ereplerning eng burun peyda bolghan bir sheheri bolsa kérek(?) }

Bulardin köriwélishqa boliduki, Tilni qéliplashtrush üchün, aldi bilen choqum bir yuquri süpetlik ziyaliylar topi shekillinishi kérek; bu ziyaliylar choqum Tilning ötmüshi, hazirini puxta, chongqur tetqiq qilghan, Tilning amma arisidiki ishlitilish emiliyitidin toghra yekün chiqiralaydighan --- yeni, "qanuniyetsiz" halette turghan omumiy ehwaldin eqelliy yekün chiqiralaydighan, saxta qanuniyetler aldida qaymuqmaydighan --- bolushi lazim.

Men qaysibir munberde bir tordishimiz otturigha qoyghan "Xelqning tallishi haman toghrimu?" digen témidiki bir pikrni uchratqantim. Heqiqeten, "az sanliq köp sanliqqa boysunush" qaidisi hemmila jayda küchke ige boliwermesliki kérek, u bir nisbiy heqiqet. "Köp sanliq"ning gewdisi bolghan Awam, her waqt biz telep qilghan menide boliwermeydu --- bezide u peqet melum bir xil "moda"gha wekillik qilghuchi bir top kishilernila öz ichige élishi, "moda"ning xarektiri wejidin, bir qisim pishmighan tilshunaslirimizgha Awam sheklide körünüp qélishi mumkin. Mana bu yuqurida tizilghandek qélipqa chüshmeydighan "qéliplishish"larning peyda bolup qélishining sewebidur. Shunga bu yerde "köp sanliq" diyilgende, tilshunaslar ambirimizda yuquri süpetlik tilshunaslar sanimu choqum statistika ölchimige toshidighan derijide köp sanliq bolushi kérek! Undaq bolmaydiken, bixestilik qilip xata yekünlerni Awamgha mejburlap tangghandin köre, Tilimizni yenila "mutleq köp sanliq" bolghan Awamgha tapshurup berginimiz tüzük. Chünki, Awam "moda" we bashqa ushshaq qaynamlarning tesirige uzun'ghiche esir boliwermeydu, u haman heqiqiy toghra éqimni dawam ettüridu!

Dimek, "qéliplashturush" qarimaqqa intayin yaxshi ishtek körünidu. Lékin, eger u Tilning esli mahiyitini eng yuquri derijide saqlap qalalmisa, qilghan ishimiz xuddi késekni yuyup pakizlighandek, kigizning qilini tirip saplashturghandekla ish bolup qalidu.

Undaq bolsa qandaq qilish kérek?

Yuquri süpetlik tilshunaslirimiz yoq emes, peqet ular san jehettin kemlik qilidu. Eger Tilni qéliplashturmaqchi bolsaq, méningche bu ishni otturigha epchiqqan hökümet aldi bilen eshu az sandiki aliy tilshunaslirimizni teshkillep, az digende ikki yilliq terbiyilesh kurslirini échishi, kurs arqiliq bir türküm mutexesislerni terbiyilep chiqishi, andin bu mutexesislerni herqaysi jaylargha ewetip, Til toghrisida etrapliq tekshürüsh-tetqiq qilish xismetlirini qilishi, axirida mutexesislerni bir yerge jem qilip, ene shu birinchi qol matériyallar asasida chongqur tetqiqat yürgüzüp, ilmiy, mes'uliyetchan bolghan halda qéliplashturushqa tutush qilishi zörür. Elwette, buninggha nurghun meblegh kétidu --- eger shu mebleghni chiqirishqa, shu uyushturushlarni wujutqa keltürüshke hérismen hökümet bolmighinida, undaq "qéliplashturush"ni bashlimayla qoyghan tüzük!

Hun Yaziqi Ustide Deslepki Izdinish

2008-12-22T20:29:00.006+06:00

Hun Yaziqi Üstide Deslepki Izdinish

Bu 芒.牧林 ependi özining yüreklik qiyasliri asasida yazghan Hun yéziqi toghrisidiki maqale: Hunlar eng iptidaiy waqtlardin tartipla yéziq ijat qilishqa bashlighan; Zhunggo tarix matériallirida tilgha élin'ghan "Rong (戎)" sözi del "Hun" sözining Xenche yézilishidur; Gherp tilshunas-yéziqshunasliri éytqan "Rune" (Gérmaniyening shimalidin tépilghan sirliq yéziqning nami, bu yéziqning herp shekilliri Orxun Uyghur yéziqiningki bilen oxshiship kétidu --- shunga Gherp tilshunasliri Orxun Uyghur yéziqini "Orxun Runik yéziqi" depmu ataydu --- Aptap izahati)mu emiliyette Hun yéziqidur...

Aptor hazirghiche bayqalghan "Hun yéziqi"gha ait shekil-resim-herp nusxiliridin jemiy 520 xilni toplap retligen. Gerche otturigha qoyulghan qarashlargha ispat toluq bolmisimu, biraq maqalining paydilinish, ilham élish qimmiti yuquri.

Yuquriqi témini bassingiz PDF formatidiki maqalini chüshürüsh betige barisiz.
Yaki bu yerni bésip biwaste körsingizmu bolidu.

Atalghular - Tor Atalghuliri

2008-11-30T20:03:00.003+06:00

Uyghurche tor atalghulirini ortaqlashturushturayli!
[Englishche = Uyghurche]

Web/Net = Tor
Webpage = Torbet
Site = Tura
Website = Tortura
Page = Bet
Homepage = Bashbet
Homesite = Bashtura
Original site = esli tura (esli orni)
Previous page = Aldqi bet
Next page = Keynki bet
(Blog = Bölg)

Uyghurlarda Pul Barmu?

2008-11-23T16:34:00.001+06:00

Ghalib Barat Erk

{ Menbe: UyghurTorda (ULY), imlasi tehrirlendi ---- Aptap }

[ Ilawe: bu maqale 2001- yili yézilghan, hazir bezi keskin perqler bar, kitabxan dostlarning chüshünishini ümid qilimen ]

Uzaq tarixqa, parlaq medeniyetke, köp nupusqa ige xelqimiz -- Uyghurlar -- ning ötmüsh tarixigha, bügünige, etisige köngül bölüdighan chagh bolup qaldi. Mana yéngi esir hesh-pesh digüche yétip kélip öz jamalini namayen qildi, qarimaqqa xuddi adettiki künlerdekla, kün ilgirikidek meshriqtin chiqip teptartmastin meghripke pétiwatidu. Yéngi esir, yéngi dewrde yene "kona muqam" boyiche marshqa dessesh lazimmu? Eytawur oylishimiz, öz eqlimiz bilen pikir qilishimiz, jahan'gha qarap bashqilar bilen özimizni jümlidin ijtimaiy, siyasiy, iqtisadiy, medeniyet, pen-téxnika jehetlerdiki ornimizni sélishturup körüshimiz, hemde "öz teghdirimizning tömürchisi" bulushimiz lazim, Uyghur danaliri "köz körsimu eqil körmise bikar" diyish arqiliq eqil parasetni intayin yuquri urun'gha qoyidu, Uyghur shairliri eqilni "3- köz" dep ataydu, bizning közlirimiz nurghun ishlarni körüwatsimu eqlimiz körmeywatidu, mana emdi bolsimu eshu eqil közimiz bilen, yeni 3- közimiz bilen, özimizge we bashqilargha qarap baqayli. Abduxaliq Uyghurning tili bilen éytqanda "ey péqir Uyghur oylan.....Oylan köp uzaq"

Uyghur milliti Jongxua xelq jumhuriyiti Shinjang Uyghur aptonom rayonida topliship olturaqlashqan yerlik tüp ahale bolup Sh.U.A.R dairisidiki omumi nopusi 8milyon 20ming 40 (1997- yili), undin bashqa jumhuriyetning bashqa jayliridimu xéli sanda Uyghurlar bar. Chet'ellerde Rosiye, Qazaqistan (200mingdin artuq bolup, dölet ahalisining 1%ni igelleydu), Qirghizistan (pütün ahalining 1%ini igelligen bolup, 50 mingdin artuq), Özbekistan (50 ming etrapida), Türkiye, Seudi Erebistan (50 ming etrapida), Türkmenistan (birqanche ming) we bashqa birqanche dölette hayat kechürmekte. Omumen dunyada hazirqi omumi nopusi 9 milyondek bolup, dunyadiki nopusi milyondin ashidighan 200dek milletning nopusini köptin azgha qarap tizghanda 90 nechchinchi orunda turidu, shu wejidin dunyada nopusi köp milletlerdin biri sanilidu.

Uyghurlarda pul barmu? -- "Pul bolsa janggalda shorpa!"

Bu sual he digendila qarshi élinmaslighi mümkin, chünki xelqimizning pulgha bolghan qarishi téxi yétilgini yoq, téxiche kommunizm dewri --- "hemme iqtidarigha qarap ishlesh, éhtiyajigha qarap teminlinish" chüshini süriwatidu hemde buni diniy riwayetlerdiki jennet bilen sélishturmaq bolidu. Shunga Uyghur danaliri éytqan "pul bolsa janggalda shorpa" digen aqilane temsil selbi qarash süpütide tonuliwatidu. Qandaqla bolmisun sotsializmning töwen basquchida turiwatqan élimiz üchün pulning roli intayin chong, her bir sotsialistik qurulush üchün yéterlik meblegh kérek. Pulung bolmisa danishmen ejdatlirimiz éytqinidek "haligha béqip hal tartish"qa, "yotqan'gha qarap put sunush"qa mejbur bolimiz. Mana, élimizmu planliq igiliktin bazar igilikige qedem qoydi hemde xéli yaxshi tereqqiyatlargha érishti, bazar igiliki Uyghurlarnimu chette qoymastin sörep kirip, ulargha pulning zadi nimiligini destlepki qedemde his qildurdi, menmu shu qatarda pulning küch-qudritini his qildim hemde pul heqqide köprek oylaydighan boldum, shu qatarda "Uyghurlarda pul barmu?" digen sual méni daim oylinidighan, jemiyetni közitishke mejburlaydighan bolup qaldi. Rast, qaysi bir Uyghur qanchilik puli barlighini éytip béreleydu? Méningche hazir mana mushu bügünki künde özide qanchilik pul barlighini dengsimeydighanlar intayin az bolsa kérek. Buning sewebi hemmeylen'ge ayding, chünki öy islahati bilen islahat dolqunida "ish ornidin qaldurush" siyasiti yürgüzülüp, bir qisim ishchi-xizmetchiler ish ornidin qaldi hemde igilik tiklesh yolliri üstide bash qaturdi, buninggha egiship islahat chongqurliship öy islahati élip bérildi. "Öy almisam talada qaldim, öy alsam balada qaldim" digendek öyning bahasigha chiqish qilalmay köp riyazet chektuq, hetta <<öy alaymu? Xutun alaymu? Ölüwalaymu?>> depmu iltija qilip oylinishqa chaqirilduq. Pul bizge öz küchini tonutti, mana emdi mulahize qilip emiliy pakt asasida jawap béreyli, Uyghurlarda pul barmu?

<<Pulning bir uchi yürekte, bir uchi bilekte>> deydu Uyghur danaliri, pulning uchi bilen tutashqan eshu Uyghur "yürüki" hem "bileki"ning qudriti qanchilik? Hazirche éniq istatiskiliq melumat yoq, emma 80% tin 85%giche bolghan Uyghurning déhqan ikenligidek heqiqetni hichkim inkar qilmisa kérek (memlikitimizde yéza ahalisi umumi ahalining 63.9%ni igelleydu). Uyghurlarning igilik qurulmisi heqqidiki sanliq melumat yoq, emma Shinjangning ishtiki nupusi ichide jismani emgek bilen shughullinidighanliri ularning 61.92%ni igelleydu, Shinjang buyiche otturiche sewiye bolsa 87% bolup 61.5% Yuquri. Déhqanchiliq, charwichiliq, ormanchiliq, béliqchiliq bilen shughullinidighanlarning nisbiti 9.81% bolup Shinjangning otturiche sewiyisidin 5.17% yuquri. Eqliy emgek bilen shoghullinidighanlar 39.7% bolup, Shinjangning otturiche sewiyisidin 13% töwen. Shinjangdiki az sanliq milletler ichide 1- igilik bilen shoghullinidighanlar 2.83% (Shinjangning otturiche nisbiti 3.66%), 2-Igiliktiki nisbiti 63.5% (Shinjangdiki omumi nupustiki nisbiti 22.16%), 3-Igiliktiki nisbiti 17.11% (Shinjangdiki omumi ahale ichide 48.17%) bolup bu azsanliq milletlerning nupusi ichide Uyghurlarning igileydighan nisbiti yuquri bolup mushu nisbet Uyghurlarning nisbitige yéqin kélidu. Bularning yilliq kirimi qandaq? Reis Ablet Abduréshitning xizmet doklatini köridighan bolsaq déhqanlarning yilliq otturiche sap kirimi 1620 yüen ikenligi melum bolidu. Buni ayliq sap kirimge sundursaq berdem Uyghur déhqan aililirining ayliq otturiche sap kirimi aran135 yuen bulidu (bezi kishiler bir déhqanning bir yilliq kirimi muz kaltek satquchilarning kirimidin töwen deydu), undaqta ular gösh-yagh yimemdu, un sétiwélip nan-tamaq yimemdu? Turuba süyi ichmemdu, éliktir chiraq yandurmamdu? Kiyim keymemdu? Balilirini mektepte uqutmamdu? Aghrisa doxturda dawalanmamdu? Urugh, xémiyiwi ughut sétiwalmamdu? Mushundaq bolghanda Uyghur déhqanlirining yilda hérip charchap ishlisimu qulida héch nerse qalmaydu, "quldek ishlep begdek ye" deydighan Uyghurlar toghrisini éytqanda bir yil japa chékip qursighini toyghuzush üchün ishleydu. <<Turpan Géziti>> ning muxbiri muhemmet raxmanning <<Asiya Kindiki>> gézitining 2000- yili 8- iyun sanida élan qilin'ghan <<déhqanlarning kirimini rastchilliq bilen melum qilayli>> namliq obzorsiman maqalisida yézishiche bezi shexs we urunlar déhqanlarning kirimini yuqurigha östürüp melum qilip özidin yuquri derijilik partikom we xelq hökümetlirini toghriraq éytqanda partiye we xelqni aldap mensep desmayisi qilidiken. Maqalide yézilishiche turpan aydingköl yéza yemshi kentidiki emili sap kirimi 1159 yüen bolghan bolsa yéza buni 1823 yüen hisaplighan, shu yézining anijan kenti mes'ulliri <<kentimizning ötken yilliq kishi béshi sap kirimi 1285 yüen idi. Bu yil yéza igilik mehsulatlirining bahasi nisbeten töwen boldi, uning üstige türlük tebiiy apetlerning ziyinimu az emes. Mölcherimizche bu yilliq kishi béshi sap kirimimiz 1000 yüen öpchöriside bulishi mümkin. Lékin yézini birlik qilsaq kishi béshi sap kirimini 1800 yüen'ge yetküzsek bulidu. Buninggha yuqurining kishi béshi sap kirimini aldinqi yildikidin 300 yüen ashurush ölchimini qoshsaq kentimizning kishi béshi sap kirimi 2100yüen'ge yétidu. Bundaq bolghanda perq 1000 yüen etrapida bulidu.>> Bundaq saxta sanliq melumat bilen déhqanlarni béyitip partiyini aldaydighan waba hemme jayda digüdek bar bolup xoten wilayitide barlighini shair rozi sayit shéirlirida körsitip ötidu. Déhqan'gha dilkesh shair rozi sayitning <<Déhqan Bolmaq Tes>> namliq léntisidiki <<Déhqan Yighlaydu>> qatarliq shéirliri déhqanlar teripidin qarshi élinishi sewepsiz emesmu nime? Nurmuhemmet toxtining <<xotendin xet>> axbaratimu déhqanlar üchün sözlen'gen rast geptek qilamdu nime? Siz déhqanlar hurun we eqilsiz, shunga béyimighan dep qaramsiz? Yaq, men sizge körgenlirim bilen pakitni qushup sözlep bérey!

Tekshürüsh matériyallirigha asaslan'ghanda Shinjang déhqanlirining kirimi 1620 yüen bolup memliketning otturiche sewiyesidin 700 yüen töwen turidiken. 1983- yili memliket boyiche déhqanlarning otturiche kirimidin Shinjang déhqanlirining kirimi 43 yüen töwen bolsa 1999- yiligha kelgende 691 yüen töwen bolghan. 1983- yili Shinjang déhqanlirining yéza igiligige salghan meblighi memliketning otturiche sélinmisidin 13 yüen (16.5%) Az bolsa 2000-yiligha kelgende 544 yüen artuq meblegh salghan bolup memliketning otturiche sélinmisidin 83.2% Yuquri bolghan.

<<2000- yili bilen 1983- yilini sélishtursaq Shinjang déhqanlirining aile igiligidin kirgen kirimi 8 hesse ashqan bolup yiligha 10.3%, kishi béshigha toghra kelgen kirim 4.3 hesse, yiligha 10.3% ashqan. Emma aile igiligi sélinmisi 17 hesse, yiligha 18.5% ashqan bolup kishi béshigha toghra kélidighan otturiche sap kirimning éshishining 3 hessisige yéqinlishidu>> (<<Shinjang Iqtisat Géziti>> 2001-yili 4-ayning 13-küni)

Shinjang déhqanlirining yéza igilik kirimide 89.9% Déhqanchiliqtin, 10.1% Bashqa ishlardin kiridiken, bu nisbet 1985- yilidiki bilen asasen oxshash iken.

Déhqanlarning déhqanqchiliqqa salidighan meblighi nime üchün éship kétidu? Buning sewepliri türlük, emma déhqandin ibaret bu "bozekni bozek qilmisa qiyamette sorighi bar"lighini bilidighan hemme sahe ularni talan-taraj qilidu. Xewerlerge qarighanda 3- ayning 25- küni soda-sanaetni bashqurush, süpet texnika nazaretchilik idarisi, pilan komtiti, déhqanchiliq nazariti, teminat soda kopratiwi... Qatarliq urunlardin teshkillen'gen guruppa jenubi we shimali Shinjangda déhqanchiliq wastiliri bazirini 15 kün tekshürgen bolup jenuptiki töt oblast (wilayet) tiki 11nahiyidila bayqalghan saxta, süpetsiz xémiyiwi ughut 1150 tonna, waqti ötken süpetsiz déhqanchiliq dorisi 148 tonna, saxta süpetsiz uruq 68 tonna, saxta süpetsiz yupuq 292 tonna, yéza igilik mashinilirining saxta süpetsiz zachasliridin bayqalghanlirining bahasi 17 milyon 320 ming yüen iken. 4- diwiziye 64- polktin 780 tonnidin köprek saxta fosforluq ughut bayqalghan bolup ghuljidin élip ekelgen bughaygha mexsus ishlitidighan xaltisi 50 kilogiramliq (bahasi 50 yüen) ughutni amirikida ishlen'gen fosfurluq ughutning xaltisigha qachilap (50 klogram) 113 yüendin satqan. Dimek saxtiliq déhqanchiliq ishlepchiqirish kéreklikliri bazirini qaplap ketken, hemde déhqanlar qan teridin kelgen pullirini buliwalghan mushundaq halette Shinjang déhqanlirining yerge salidighan meblighi qandaqmu memliketning otturiche sewiyisidin éship ketmisun? Ishenmisingiz <<Shinjang iqtisat géziti>> ning 2000- yili 8- ayning 18- küni sanidiki <<déhqanlarning yükini yéniklitish nimishqa tes>> digen maqalini körüng, maqalide inkas qiliniche yéza tok yollirini özgertishte michuen, toqsu qatarliq jaylarda aq höjjet bérip oshuq heq yiqqan bolup 100 métiri bazar bahasida 25 yüenlik simni 60 yüendin satqan.

Su we tokning bahasi hemmila jayda yuquri ikenligi, tokning xorishi digendek qushup élinidighan heqlerning köplügi hemme bilidighan heqiqet.

Shinjang Uyghur aptonom rayoni bir aq (paxta), bir qara (néft) istiragiyisini belgilidi, paxta kölimi 14 milyon 920 ming mogha yétip pütün memliket paxta kölümining 26.2% igilidi. Paxta mehsulati 30 milyon den'ge yétip memliket omumi mehsulatining %40 igilidi (dunya paxta mehsulatining 8% ni igelleydu). Mo béshi paxta mehsulati 100 klogiramgha yétip memliketning otturiche sewiyesining 1.41 hessisige toghra keldi. Dunya boyiche birdinbir milyon géktar kölemdiki paxtiliqning her géktaridin 1500 klogiramdin husul alidighan yuquri mehsulatliq rayon bolup qaldi. Sétiwélin'ghan paxta 25 milyon 200ming den'ge yétip memliket boyiche sétiwélin'ghan paxtining 50.6%, Bashqa jaylargha tushulghan paxtisi memliket paxtisining 41.5% igelligen. Memliket boyiche ali derijilik paxta 30milyon den bolup buning ichide Shinjangning 26 milyon den bolup 86.6% igelleydu.

2000- yili dunyada her géktar paxtiliqtin 581 klogiram husul alghan bolsa élimizde 932 kélogiramdin husul élin'ghan, améirkida 718 klogiram, pakistanda 473 klogiram, awistiraliyide 1517 klogiram husul élin'ghan bolsa Shinjangda 1482 kélogiramdin husul élinip xelqara otturiche sewiyidin éship ketken.

Amérika qatarliq gherp elliride paxta shexsi déhqanchiliq meydanlirida térilghan bolup Amérika paxtisining 90%i ene shundaq déhqanchiliq meydanliri térighan, her aile ottura hésap bilen 180 héktar (2700 mo), awitiraliyede 1000 héktar (15 ming mo), özbekistanda 9 héktar (135 mo) bolsa Shinjangda her bir aile ottura hésap bilen 18 mo paxta térip hérip ketken (Shinjangda térilghan paxtining 50%i ishlepchiqirish qurulush bingtuenliride térilidu), elwette gherp döletliri ilghar pen texnika we mashinilar bilen bashquridu.

Yéqinda en'giliyening <<bayliq>> zhornilida 2000- yildiki junggoluq 50 bayni élan qilghan bolup omumi ahalining 60 nechche pirsentini igelleydighan déhqan taipisidin birmu adem yoq, emma déhqanchiliqqa munasiwetlik soda sahesidin besh kishi bar. Guangjudiki 120 milyon Amérika dolliri (texminen 960 milyon xelq puli) puli bar lin ailisimu hergiz déhqanchiliqtin béyimastin kepter qatarliq janliqlarni béqish, yétishtürüsh kespi shérkiti qurush bilen béyighan. Mushu 50 bay ichide yasash we qurulush kespliri bilen béyighanlar 29 neper, intérnét qatarliq yuquri pen téxnikining pulidin béyighanlar 14 neper bolghan. Bularning otturiche yéshi 43 yash bolup ottura hisap bilen birige 200milyon Amérika dolliridin (texminen 1 milyart 600 milyon xelq puli) toghra kélidu.

Milyonir déhqan atalghan peyziwat nahiye shorjeynek kentidiki rozi qadirning igiligige qaraydighan bolsaq 2000 mo yérini mashinilashturup térighandin bashqa 500 qoy, 70 kala, 500 kepter, 100 qirghawul sétiwélip baqmichiliq férmisi qurghan. Shéghil zawuti qurghan we yol qarimaylashturghan. Rastini éytqanda déhqanchiliqtin köre qushumche igilik dep namlan'ghan asasi igiliktin kirim qilip béyighan, jümlidin bir yilda baqmichiliqtinla 182 ming yüen sap kirim qilghan. U béyighandin kéyin 400 ming yüendin artuq pulini maarip we bashqa jamaet ishlirigha serp qilghan.

Bichare déhqanlarning bay bolmaslighi heqqide kishilerning her xil mulahizilirini anglidim, bezi kishiler ularni horun dise, beziler eqilsiz deydu, ular rastla shundaqmu? Elwette hemme nersining ikki teripi bolghinidek ularning hurunlirimu bar, emma ularning nisbiti undaq yuquri emes. "Üchke wekillik qilish terbiyisi" bilen "üchte bille bolush"qa déhqanlarning öyige chüshken bolsingiz ularning japa musheqqetlik emgikini, turmushini hemde alghan husul we sap kirimi heqqide azraq bolsimu chüshenchige érishken bolishingiz mümkin. Sizningche ularning shundaq ishlep bay bolmaslighida qandaq sewepler bardu? Déhqanlar qish-yaz japa chékip ishleydu, ular bughday orighan, xaman alghan pizhghirim issiqta siz ishlimey yérim saet aptapta turup béring, xalamsiz? Biraw sizge pul bérey désichu? Ishinimen, siz pul bérey désimu xalimaysiz. Éghir ashliq tagharlirini kötirip ambargha barmaysiz, yughan paxta xaltilirini kötürüp paxta téghigha yamashmaysiz, esla xalimaysiz. Qan bésimingiz yuquri, sheksizki paxta térishni xalimaysiz, lékin déhqan qilmay amali yoq, chünki ular yashishi balilirini béqishi lazim. Ular "serxil" déhqanchiliq qilalmaydu, yuqarqidek ijtimaiy, texnikiliq seweplerni töwen sewiyilik déhqanlardin izlesh toghra emes (emma déhqanlarmu melum mes'uliyetni üsige almisa bolmaydu, chünki yéqinda Shinjang pen-téxnika sehiye neshiriyati déhqan charwichilarning pen téxnikigha tayinip béyishigha dair kitaplar digen omumi téma astida <<chilan östürüsh téxnikisi>> qatarliq bir qatar kitaplarni neshr qilghan bolup chilanchiliqni zor küch bilen rawajlandurushni teshebbus qiliwatqan chaqiliq nahiyisige bu kitap kelgendin kéyin nechche ming Uyghur déhqan bar bu nahiyide 5yüenlik bu kitaptin nechche parchimu sétilmighan, bir yézining rehberliri bu bir yürüsh kitaplarni körüp hemme mehellilerge élip bersek bolghidek digenu belkim bu pulgha bir üstel tamaq yiyishni ewzel körgenmu ikkinchilep kitapni sétiwélishqa yézidin yaki mehellidin adem kelmigen. Déhqanlirimiz serxil déhqanchiliq qilay dise ularda yéterlik meblegh-pul yoq, déhqanchiliq texnikisi yoq, yéza igilik mashinilirini sétiwalidighan desmaye yoq, pul tapqili bolidighan texnikini umumlashturghudek, bashlamchiliq qilghudek ziyali, el söyer agranom, jan dili bilen xelq üchün ishleydighan hem ularni béyishqa bashlaydighan sewiyilik kadir yoq, nawada her yézida baghwenchilik alimi ömerjandek hem texnikigha hem el söyerlik yürekke ige oghlandin bir ikkidin bolghan bolsa chuqum ehwal bashqiche bolatti. Jümlidin yamaliq téghidek qaghjirap ketken Uyghurlar hayat bexish yéshil hayatqa, yéngi texnikilargha ériship béyighan, ademdek yashiyalighan jümlidin bashqilardek yashiyalighan bolatti. Biz özimizni baghwen millet dep, barghanla desht chölni baghu bostan qilimiz dep maxtayttuq, lékin méwilirimizning bahasi yilséri chüshüp xeqning yilséri éshiwatidu. Bahasiila emes yene san we süpütimu özgiriwatidu, bu del bizning texnikimizning iptidaiy basquchta qéliwatqanlighidin dérek bériwatidu, az qalduq miwe chiwe makani digen namni qoldin bérip qoyghili, belkim bu namni emdi tilgha élish quruq lap urush bulishi mümkin. Bizning üzümlirimiz nechche yüendin sétilsa chet'elning nechche on yüendin bazar tépiwatidu. Buning sewebi nede? Beziler yerni köp térip herbir déhqan nechche yüz modin térisa bay bolmamdu deydu, bu belkim rasttur. Méningche Shinjangning yéri kengri bolsimu bostanliq kichik, Shinjang bostanliqliridiki adem zichlighi ichkiriningkidin az emes (her kuwadirat kélométir bostanliqqa toghra kelgen adem 256 din éship ketti), qurghaq rayonlarning adem zichlighi heqqide b. D. T ning belgilisidin zor derijide éship ketti we ajiz ékilogiyisige tesir körsetmekte. Dawamliq türde boz yer échip déhqanchiliq qilish mölcherligüsiz ékilogiyilik aqiwetlerni keltürüshi sheksiz, shunga biz tebietni söyishimiz we uni asrishimiz lazim. Emeliyette biz boz yer achmay kölemni köpeytmey belki texnikiliq halda iqtisadi igilikni rawajlandursaq xelqni béyitish mümkin, buning üchün küch qudritimizge tayinip shert-sharait yaritishimiz hemde déhqanlirimizning sewiyisini östürishimiz lazim. Mutixesislerning éytishiche baghlargha quyulidighan su muwapiq bolsa méwilirimizning bahasi %30 etrapida ashidiken. Emeliyet ispatlidiki boz yer échip bay bolush bir xil qalaq usul, imkan bolsa serxil déhqanchiliqni yolgha quyush hemde yéza bazar karxanilirini berpa qilip pishshiqlap ishlesh kespini rawajlandurush kérek, Uyghurlarning mutleq köp qismi yéza igiligi bilen meshghul, rastini éytqanda Uyghur déhqanlar peqet xam eshya ishlep chiqarghuchi boldiki pishshiqlap ishleshke tirishmidi, bir kilo bughdayni bir yüen ikki modin sétip unni az kem ikki yüendin sétiwélip yidi, nechche yüz giram teyyar chöpke azraqla ish qushulsa téshigha maymaq saymaq qilip "musulmanche" dep yézilsa nechche yüendin sétiwélip yiduq, biz musulman hem özgiche yimek ichmek alahidiligige ige, bu bir chong bazar dimektur, biz aldi bilen mushu sahedin bashlap yimek ichmek sanaiti bilen mehsulat baziri échip déhqanchiliq mehsulatlirini xam eshyadin sanaet mehsulatigha aylandurishimiz lazim. Shinjangda shunche köp musulman turup özimiz yeydighan mehsulatlarni ishlep chiqiralmighan'gha qarighanda heqiqeten chaghliq oxshaymiz. Yuqarqidek ijtimaiy, texnikiliq seweplerni töwen sewiyilik déhqanlardin izlesh toghra emes, chünki ijtimaiy, tarixi sewepler tüpeyli ular töwen sewiyide qalghan. Yenila sanliq melumatlargha murajet qilsaq buni éniq köriwélish mümkin: <<gherbi shimalda kishi béshigha toghra kélidighan térim yer 1.98Mo bolup ottura qisim rayonlarning 1.94Modin sella artuq. Emma gherbi shimalda mo béshidin 359kilogiram mehsulat alsa ottura qisim rayonlarda 495kilogiramdin mehsulat alghan. Yerning iqtisadi ünümdarlighi gherbi shimalda 180ming yüen, ottura qisim rayonda 681ming yüen bolghan>> (<<Shinjang géziti>> 2000-yil 9-öktebir). Bundaq perq nime üchün kélip chiqidu?

Gérmaniyening déhqanchilighini misal qilsaq umumi ahalining 7.1%Ni déhqanlar igelleydighan bolup ottura hisap bilen her bir déhqan 95ademni baqidu. Ularning déhqan bulushtimu ölchem bolup aldi bilen chuqum muntizim, séstimiliq kespi terbiye qubul qilishi kérek. Kespi terbiye qubul qilishning aldinqi sherti chuqum toqquz yilliq mejburiyet maarip terbiyesini qubul qilish, hich bolmighanda, tuluqsiz ottura mektep sewiyesige ige bulushi kérek. Déhqan bolidighanlar toluqsiz ottura mektepni püttürgendin kéyin aldi bilen kespi mexsus mekteplerge kirip bir yil neziriyiwi bilimlerni igilishi, déhqanchiliq meydani yaki déhqanchiliq kespi mekteplirige kirip üch yil etrapida kespi jehettin terbiyilinip, imtahanda layaqetlik bolup, oqush püttürüsh guwahnamisi alghandin kéyin, andin déhqan bulush layaqitige ige bulalaydu.

Amérika nupus tekshürüsh idarisining élan qilishiche, amérikida 1950- yili %15 adem déhqanchiliq bilen shughullansa 80-yillargha kelgende 2.5%ke chüshken, 1987- yili 2% chüshken. 1986- yili déhqanchiliq bilen shughullinidighan aililerning otturiche kirimi 23ming 326 dollar bolup, gheyri déhqanchiliq aililirining otturiche kirimi 29 ming 632 dollar iken. (<<Bayin'ghulin Géziti>> 1990- yil 5- ayning 12- künidiki sanidiki melumat bolup kirim perqi 6000 dollar etrapida)

Ejaba, kapitalizim dunyasining déhqanliri nime üchün bay hem kirimi yaxshi, lékin sotsiyalizim dewride ékispitatsiye bolmighan "hemme öz küchige tayinip ish köridighan" dewrde namrat bolidu? Yerning ünümdarlighining töwen, déhqanlarning namrat bulishidiki tüpki sewep zadi nime? Buning jawapkarliri elwette hazirqi ziyalilirimizning ghayisizligi, wijdansizlighi, boshanglighidin körüsh mümkin, chünki bizde xéli köp sanda yéza igilik mektepliri we unwérstutlirini püttürgen ziyalilar bolsimu ular özlirining qusughigha nan, uchisigha kiyim bérip uqutqan eshu déhqan qérindashlirini béyitish yolida qanchilik küch serp qildi? Töwen tennerqliq emma mehsulat ashurudighan texnikilardin qanchilik otturigha chiqirip déhqanlarning béyishigha yardem qildi? Eqellisi bashqilarning yéngi téxnikisidin qanchilikni tunushturup béyishigha yardem qildi? Misalen xenzu déhqanliri bilen Uyghur déhqanlirining iqtisadi halini sélishturayluq, mutleq köpi oxshash bir zéminda tériqchiliq qilsimu Uyghur déhqanliri namrat, xenzular déhqanlar bay? Gep shu yerdiki xenzu déhqanlar köpünche iqtisadi ziraet tériydu, ular türlük téxnikiliq matériyallardin paydilinip téxnikiliq ishleydu. Ular térighan köktatning bahasi izchil türde déhqanchiliq ziraetliridin yuquri, oxshash ikki baghwenni misal qilsaq Uyghur baghwenning shaptuli 1-2yuendin sétilsa xenzu baghwenning et shaptuli 6-7 yüendin sétilidu, perq mana dep körünüp turuptu. Shunga isit deymen yéza igilik texnikisini igilep hich nersige serp qilmay yashawatqan Uyghur agranumlarning ötüp ketken ömrige. Shundaq, xelq baqqan, uqutqan bezi kishiler qilchilik mensepke érishken haman özining kichikkine paydisi hisabigha xelqni ziyan'gha uchritip saxta mallarni ekilip mejburi satidighan ishlar köp bolmidimu? Shunga déhqanlirimiz béyiyalmidi, béyighan az sandikiliri bolsa ziraet térishni qushumche urun'gha qoyghan, bashqa köp xil igilikni asas qilghan jümlidin baghwenchilik, bodaqchiliq, baqmichiliq we tijaret bilen shughullinip amiti kelgen déhqanlardur. Xulase qilsaq Uyghur déhqanlarda pul barmu? Yoq, eger bar disingiz éyigha nupus béshigha toghra kélidighan 140yüen pul bilen bir ay un, gösh, yagh, s?, köktat istimal qilip yashap körüng, tok chiragh yandurung, balingizning oqush pulini töleng turuba süyi iching, boptu kona kiyimliringizni kiying, xuda saqlap aghriq silaqtin xali bulung, shundimu eshu pul yétemdu?, Oylap körüng!men bu yerde étiqatliq Uyghur yazghuchisi nurmuhemmet toxtining <<shairgha késel tegken künlerde>> namliq xatiriside élan qilin'ghan munu jümlilerni uqughuningizda qandaq tesiratqa kélidighiningizni bilgüm bar: "aka-séngil ikkisi 20 yüendin jemiy 40 yüen oqushluq puli tölishi kérek iken. 360 kün tangdin shamghiche ishligen japakesh ata-ana tügümes séliq we jérimanilerdin ashurup aran 20 yüen béreleptu. Bu yigirne yüenni 13 yashliq aka 10 yashliq singlisigha ötünüptu: ' bu pulni siz tölep kitap éling, yaxshi uqung' deptu singlisigha. Mesum oghul singlisini mektepke uzutup, özi mehellining sirtigha kétiptu. Kechte uning jesitini dongghaq jigdige ésiliwalghan yéridin tépishiptu. Bu pajieni anglap shu balining mektipige ulugh alim, edib abduréhim ötkür epedimning qizi, dangliq télwiziye diktori gülshen abdurehim yighlap turup ming yüen iane qiptu. Abdurezaq sayim ming yüen iane qiptu. Bashqilar ming yüen iane qiptu...".

Déhqanlarning kishi béshigha toghra kélidighan sap kirimni mundaq hisaplaydu: omumi kirimdin ishlepchiqirish dawamida serp qilghan xirajet, ishlepchiqirish saymanlirining konirash xirajiti, tapshurulidighan baj, mehelle qaalduruqi qatarliq türlük yighiwélinidighan pullarni éliwetkende qélip qalghini andin déhqanlarning sap kirimi buludu. Partiye hazir keng kadir ishchi xizmetchilerni déhqanlarning hal ehwalidin xewer alsun, béyishigha yardemde bolsun, yol körsetsun dep üchte birge bulushqa chüshürdi, her bir Uyghur ziyalisi déhqan charwichi qérindashlirimizning hal künini obdan oylap körüshi lazim.

Pütün Uyghur ahalisining 10%ini igelleydighan ishchi-xizmetchilerni misalgha alidighan bolsaq ularning halini körüp baqayli:

Bir Uyghur ailiside döletning pilanliq tughut siyasitini jan dil bilen ijra qilghini boyiche ata-ana we ikki bala jemiy töt nupus bar dep qarisaq asasen toghra bulidu. <<Shinjang iqtisat géziti>> ning 2001- yil 15- may sanida élan qilin'ghan melumatqa asaslan'ghanda ish ornidiki ishchi xizmetchilerning 2000- yili otturiche muashi 8717 yüen bolup aldinqi yildin 1106 yüen ashqanlighi, memliket boyiche otturiche muashtin 654 yüen töwen ikenligi, Shinjangning shangxey (18531 yüen), béyjing (16350 yüen), shizang (14976 yüen), guangdong (13823 yüen), jéjang (13076 yüen)... Qatarliq 12 ölke aptonom rayondin kéyin turidighanlighi élan qilin'ghan. Shunga biz adettiki ishchi xizmetchi süpitide éyigha er-ayal ikkeylen jemiy 1500yüen muash alidu dep qarayli.

Ailiwiy xirajet: un, yagh, gösh, su, tok, qatnash rasxodi, balilarning oqush puli, xewerlishish xirajiti. Sizningche ayda 800 yüen yétermu? Yene toy-tökün, ölüm-yitim, aghriq-silaq, olturush-qopushlarchu?

Men Uyghur er bolghandikin éyigha 100-150 yüen etrapida pul xejlep tamaka chekmisem, kem digendimu 80 yüen etrapida pul xejlep haraq ichip mxanik xoshal bolmisam qandaq yashiyalmaymen. Yene dinimdin, exlaqi pezilettin waz kéchip ejdadimdin qalghan udum boyiche ayallardin xoshalliq tapmisam méni qandaqmu meydisining tüki bar erkek disun kishiler!

Men bir Uyghur ayal bolghan ikenmen, ejdat hikmiti "anangni dadanggha pedazsiz körsetme" ge emel qilmisam, altun zébu zinnet we kiyim kéchek bilen öz qimmitimni kishilerge namayen qilmisam kimmu méni közge ilidu? Buninggha pul qanche köp bolsa shunche yaxshi.

Mushundaq bolghanda bir ay ishlep 300 yüen etrapide éshinche pul qalidu, nime ishenmemsiz? Bay dimekchimusiz? Yaq, mana öy islahati hemmini ashkarilap qoymidimu? 30ming som pulni qanchimiz bankidin échiqip tapshuraliduq? Emeliyette hemmimiz parqirap réstoranlardin kelmey oynighinimiz bilen "keygidek englimiz yoq, étim marjan büwi" bolmiduqmu? Jonggu xelq unwérstutining péroffisori jo shiyawjéng maqaliside yézishiche <<Amérika ahalilirining 80% otturihal turmushtiki sinip iken, otturihal turmush sewiyesidiki sinip bolsa jemiyetni muqimlashturghuchilar bolup ularning muqim xizmiti, mashiniisi, öyi bar iken hem bir ay ruxset surap dunyani seyle sayahet qilalaydiken, mana bu otturihal turmush sewiyisidikilerning küni iken>>, elwette mundin özge belkim 10% yaki uningdin köprek ahale yuquri turmush sewiyesidiki "kapitalistlar" bulushi mümkin, qalghan 10% bolsa mashiniliq yürüp ish izleydighan, ishsizliq sughurtisi alidighan namratlardur belkim. <<Yérim ayliq söhbet>> zhornilining 2000- yilliq 2- sanidiki matiriyalgha asaslan'ghanda amirikida baylighi 3 milyon dollargha yetse andin bay sanilidiken, biz özimizni ulargha sélishturup köreyli, halimiz qandaq? Biz baymu?

Uyghurlarda déhqan-charwichi, ishchi-xizmetchilerdin bashqa 5% etrapida tijaretchi we hünerwenlerni bir qeder hal küni yaxshi diyish mümkin, ularning qanchiliktin puli barlighi hazirche namelum. Emma umumen bashqilargha qarighanda hal küni yaxshi. Soda tijaret bilen shughullinidighan ashu qérindashlirimizning yaxshi küni qachan'gha baridu? Buninggha birnime dimek tes, musulmanlar ashxanisi bolghan Uyghur ashxanilirini misalgha alsaq tazilighi yaxshi bolmasliq, tamighi yaxshi bolmasliq, mulazimiti qopal bolush qatarliq herxil sewepler bilen xenzu ashxanilirigha yügüreydighan bolup qalduq. Özlirini yehudilardek chaghlaydighan sodigerlirimizni alsaq az desmaye bilen malgha bérip az mal ekélip bahani öre qilip satattuq, mana emdi xenzu we bashqa millettin bolghan sodigerler Uyghurlar yaxshi köridighan mehsulatlarni köplep ekilip azraq baha chaplap köp sétip köp payda élip Uyghur sodigerlerni bazardin qoghlap chiqarmaqta. Tikküchilerni élip éytsaq ikki qolluq ish qilip xéridarliridin ayrilip qalmaqta, lékin xenzu tikküchiler bolsa rextlernimu ekilip rextni özidin alsa rex bahasi we manjisida étiwar bérish taktikisini qollinip hem süpetlik ish qilip bazarni monopol qilmaqta.

Hazir dunya bilim igiligi dewrige qedem qoydi, biz bolsaq téxiche iptidaiy chüshenchide turmush helekchiligide yürmektimiz, Uyghurlar qurghan karxanilarda ishlep chiqirilghan mehsulatlardin qanchilik bar? Emeliyette <<Arman>>, <<Amine>>, <<Güldiyar>>, <<Göher zémin>> yürüshlük mehsulatliri we Uyghur tibabiti doriliri bazargha sélindi (Uyghur tibabiti shunche uzaq tarixqa ige bolsimu hazir zangzu tebabiti we mongghul tibabitichilikmu inawet tapalmidi), bizning bilim igiligige qedem bésishimizgha yene qanchilik waqit bardu? Uyghur xotun-qizlirining qelemqash, sumbul sach bolishida ajayip töhpilerni qoshqan tebiiy güzellik, saghlamliq buyumliri osma, yilim, xénilerdin biz waz kechsek bashqilar keshpiyati süpütide mehsulat qilip ishlep chiqirip bazargha saldi. Saghlamliqqa paydiliq bolghan muselles qatarliq bezi ichimlikler sheksizki uzaqqa qalmay yene bashqilar teripidin ishlep chiqirilip bazar tépishi mümkin, biz téxiche özimizni we özimizning medeniyitini tunup bolalmaywatimiz, Uyghurlarning "ha ha ea" dep külishimu <<wa xa xa>> bolup dangliq markigha aylandi. Pen we texnika jehettiki qalaqliqimizdin rayonimizdiki ösümlük we janliqlarni tunup bolalmaywatimiz, biz uning qedir qimmitige yetmeste yawayi haywanlirimizni owlap tügetmekte, chüchük boyigha oxshash hemme yéri altun osümlüklirimiz kolinip tügimekte, biz dunyani heyrette qaldurghan "chige" (lop kendiri)dek tebiiy talanimu tonuyalmay, qimmitini chüshenmey yürmektimiz. Biz özimizni we medeniyitimizni tonuyalmighinimiz üchün téxiche maddiy we meniwiy medeniyette yüksilelmeywatimiz. Déhqanchiliq qatarliq xam eshyadin pishshiqlap ishlen'gen mehsulatlar nechche hesse qimmet bolup élip kélidighan qoshumche qimmetmu-paydimu xéli yaxshi, bu xuddi rextning bahasi bilen tikküchilerning alidighan bahasining yéqinlishidighanlighining özi ispatlap béreleydu. Pen we texnikining zor iqtisadi qimmet yaritidighanlighini hazirqi emeliyet ispatlap béridu. <<Kompiyutur dunyasi>> zhornilining Uyghurche 2000-yilliq 3-, 4-qoshma sanida élan qilin'ghan maqalide yézilishiche 1999-yilidiki yer shari boyiche kapitali eng zor 1000 karxane ichide Amérika mikro soft shirkiti 407 milyart 220 milyon Amérika dolliri meblighi bilen 1-orunda turghan (bu karxane yene 2001-, 2002-yili dunyada hemme ishinidighan shérket bolghan). Bu shérketning qurghuchisi bél gaytis 102 milyart dollarliq baylighi bilen dunyadiki birinchi bay hésaplinidu.

<<Fubus>> zhornilida élan qilin'ghan dunyadiki 10 chong bay ichide mikro soft shérkitining lidiri bél gaytis, Amérika meblegh sélish banka xojayini wolin bafit (35 milyard dollar), gérmaniyilik arboréshit qérindashlar (26 milyart 800 milyun), Mikrosoft shérkitini hemkarliship qurghan baro eylon (25 milyart 200 milyun), amérikiliq lari érson (23 milyart 500 milyun), amrikiliq jim woltun (20 milyart 800 milyun), amirikiliq yuhan wortun (20 milyart 700 milyun), amirikiliq aris woltun (20 milyart 500 milyun), amirikiliq ropsun woltun (20 milyart 500 milyun), amirikiliq haylun woltun (20 milyart 400 milyun) iken, bularning ichidiki woltun jemetidiki 5 bay bir shérket jemetining ezaliridur. Yuqarqi baylarning héch birsimu déhqan taipisidin emes.

1999- yili <<Bayliq>> zhornili élan qilghan 40 yashtin töwen dunyadiki eng bay 10 kishi ichide Dell shérkitining 34 yashliq lédiri mikhail dél 21 milyard 490 milyon Amérika dolliri bilen 1-bahalan'ghan.

35 Yashliq tor kitapliri sodigiri amozon shérkitining lédiri jof bizowis 5 milyard 740 milyon Amérika dolliri bilen 2-bolghan.

Gate Way Kompiyotur shérkitining 36 yashliq lédiri téddir wit 5 milyard 440 milyon Amérika dolliri bilen 3-likke, tor talashturup sétish shirkiti oBay ning 32 yashliq lédiri piyér omiya 3 milyard 690 milyon dollar puli bilen 4-bolghan. Bulardin bashqa yaxo shérkitining qurghuchisidin biri 33 yashliq dawi filo 3 milyard 120 milyon Amérika dolliri, yene bir qurghuchisi 30 yashliq yang jiyüen 3 milyard 50 milyon dollar pulliri bilen 5-we 6-bolup bahalan'ghan. Ulardin bashqilarmu ene shundaq ötkür texnikilar bilen 40 yashtin töwen yashtiki kishiler bolup 10-bahalan'ghan oBay shérkitining 33 yashliq analiz ustisi jéf sikorning 1 milyard 350 milyon Amérika dolliri puli bar iken. Biz özimizge qarap baqayli, qanchimiz 40 yashqa barmasta qanchilik igilik tikliduq? Qanchilik iqtisad jughliyaliduq yaki jemiyet tereqqiyati üchün qanchilik hesse qushaliduq? Amérika qatarliq gherp elliride milyon milyon pulning igiliri "kapitalist" larning tengdin tolisi ishni nöldin bashlap öz eqil parasiti hem küchige tayinip milyonirlargha aylan'ghan iken, dunyadiki eng bay kompiyutér saheside alemshumul töhpe qoshqan bél gaytis 31 yéshidila milyadirgha aylan'ghan, er xutun ikkisi <<bél we méylinda fondi jemiyiti>>ge 20 milyart Amérika dolliridin artuq pul iane qilghan. Biz bolsaq türlük bahane sewepler bilen özimizning iqtidarsizlighimizni yushurup kelmektimiz, "sharait yoq", "meblegh yoq", "aldirash" digendek bahane sewepler bilen öz özimizni göllep ötmektimiz. Omumen meyli déhqan, meyli muashliq kadir yaki tijaretchi bolsun özining haziri we kelgüsi heqqide oylinidighan waq yetti, kichikishke hergiz bolmaydighini heqqide iqtisad-pul bsharet bermekte.

<<Shinjang géziti>> 2001- yili 12- ayning 27- künidiki sanida "jongguda 200 milyon ahale 'ottura burzhuaziye' qatlimigha qedem qoydi" digen xewerde éytilishiche dölet uchur merkizining emeldari "kelgüsi besh yilda, jongguda 200 milyon ahale 'ottura burduaziye qatlimi' istimalchiliri qatarigha ötidu" dep körsetken. Bu emeldar izahlap mundaq digen : "'ottura burzhu'aziye qatlimi' digenlik muqim kirimi, öy, aptumobil sétiwélish iqtidari bar, kirimini sayahet we maarip istimaligha ishliteleydighan kishiler topini körsitidu.

Igilinishiche, gherp elliride, <<ottura burduaziye qatlimi>> dikiler xéli köp sanni, tereqqi tapqan döletlerde, bu qatlam omumiy nopusning 80%ni igglleydiken.

... Dölet istatiska idarisining sheherlerning ijtimaiy iqtisadi ehwalini tekshürüsh bash etriti yuquri kirimlikler mesilisini 2000-yili 7- ayda tetqiqat témisi qilip, béyjing, shangxey, Tyenjin, chongching, jéjang, guangdong, yünnen, shenshi, xubéy, liyawning qatarliq on ölke sheherdiki yuquri kirimlik 9956 ailini sualgha jawap bérish usulida tekshürdi.

Kesip nuqtisidin qarighanda, karxana, kespi urunlar mes'ulliri we kesp-texnika xadimlirining sheherlerdiki yuquri kirimlikler ichide igiligen nisbiti %50 tin ashidiken, kesip-texnika xadimliri ikkinchi urundikiler bolup, sheherdiki yuquri kirimliklerning 15.2%i igelliydiken. Bir nechche yillar ilgiri kishiler : "eqli emgek bilen jismani emgekning orni almiship qaldi" diyishkenidi. Emdilikte kesip texnika xadimlirining sheherdiki yuquri kirimlikler ichidiki nisbiti téz ashti. Bumu bilim igiligining uchqandek tereqqi qilghanliqi, texnikining bazarlashqanliqining netijisi" diyilgen. Eger biz mushu xewerdiki nisbet buyiche éytsaq jongguda her 6-7 ademning biri ottura burduaziye qatlimidiki istimalchigha aylandi digenlik bulidu, mushu nisbet buyiche hésaplisaq Uyghurlardinmu birer milyon adem bu qatlamgha kirishi kérek, biz qandaq qilsaq bu nisbetke yételeymiz?

Méning yuqarqi hésap kitaplirimni körgenler belkim méni pulni xuda dep bilidighan, <<pul tapqiche yüz tap>> ni bilmeydighan, béxil bir bende bulishi mümkin dep oylishi mümkin, meyli qandaq oylimang méning pul heqqide özgiche köz qarishim bar. Chünki emiliyet manga buni körsetken, sizge oxshash menmu öy sétiwalghan, pulning qudritini tétighan, <<bir nan tapsa dap chalidighan>> qérindashlirimning hal künini hem hés qilghan. Yiraqni quyup yéqinni, adettiki Uyghurlarni quyup hazirqi meshhur shexslirimizni élip éytsaq pul yaki mebleghning qanchilik zor küchi barlighini bileleymiz. Jür'et Obulqasim ikki qétim dunya Ginis rékortini yaritidighanda pul üchün qanchilik riyazet chekti? Ürümchining jenubiy qowuqta öshnisige xurjunni artip yardem tilimidimu?

Siyasiy kéngesh Shinjang Uyghur aptonom rayonluq 2001- yilliq yighinida Jüme Ismail, Mexsum haji qatarliq hey'etlerning pikrlirige qarighanda iqtisadi seweplik Xoten wilayitidiki déhqan-charwichilar perzentlirining aliy mektepte oqushi yildin-yilgha qiyinlashqan, ular mundaq deydu: "Xoten nahiyisidiki keng déhqan charwichilarning perzentlirining mektepke kirish ehwali yildin yilgha nacharlashmaqta, nahiye buyiche her yili 1800-2000 ghiche uqughuchi ottura mektepni püttürüp ottura texnikom we aliy mektepke éshish imtahanigha qatnishidu, bulardin 450-500 giche uqughuchigha chaqiriq kélidu, lékin mektepke bérip normal uquyalaydighini peqet 250 neper etrapida bolup 50% tek uqughuchi iqtisadi qiyinchiliq seweplik aliy mektepte uquyalmaydiken, buning tesiri bilen déhqan charwichilarning perzenitliri tuluqsiz we toluq otturilargha örlep oqushni xalimaydighan bolup qalghan"

<<Shinjang iqtisad géziti>> (Uyghurche 2002- yili 18- yanwar) sanida mundaq bir melumatmu bar : "yéqinqi ikki yildin buyan, memlikitimizdiki aliy mekteplerning oqush bedel puli arqa arqidin örlep, yiligha 4000-6000 yüen'giche bolghan, bir qisim mekteplerning 9000 yüendin éship ketken.

Matiriyallarda körsitilishiche, Shinjang unwérstutidila nechche yildin buyan, oqush yardem qerz puli élishni iltimas qilghan namrat uqughuchi 4000 din ashqan.

Igilinishiche, aptonom rayonimiz buyiche, 20 din artuq unwérstit we inustutta namrat uqughuchilarning sani 40 mingdin ashidiken..."

Bélyartchi qasim tursun en'giliyede nime künlerni kördi? "Pelek shahi" Adiljan Hushurning kechmishliridin qanchilik kishi xewerdar? Ghulja sheherlik 2-ottura mektep uqughuchisi 16yashliq gülbahar aq qan késilige giriptar bolup Shinjang tibbi unwérstuti qarimighidiki 1-doxturxanida 7 ay dawalinip (her sahe méhribanlighini yetküzüp 200 ming yüenlik dawalinip) bir az yaxshilan'ghandin kéyin ghuljigha qaytqan we bir mezgildin kéyin bu dunya bilen xoshlashqan. Bundaq ishlar az boldimu?.... Nechchiligen serwi qametlik qizlirimiz pul tépish üchün ichkiri ölkilerge bérip ishleymiz dep qanchilik depsende qilindi? Ejdatlar toghra éytidu"puli barning gépi ong, puli yoqning gépi tong "pul bolsa janggalda shorpa" dep. Méning yuqarqi bayanlirim hergizmu pulni hemmidin üstün körüp ippet numusinimu pulgha tégishiwatqanlargha medet bérish emes! bizning nuzugum kebi pakliqni, ippetni pul-bayliqtin üstün bilidighan sap niyet, iman étiqatliq xutun qizlirimiz sansiz. Gépimizge qaytsaq pulning qudriti cheksizdur, u müshkshlüngni asan qilghusi.

Uyghurlar heqiqeten shunche namrat öttimu? Yaq, ularning ichide béyighanlarmu boldi, emma bay bolghandin kéyin mangghan yoli oxshash bolmidi. Undaqta Uyghurlardin pul tapqanlar pulini qandaq xejlidi?

Xotenlik saxawetchi, meripetperwer déhqan kérem imin nurghun pul xejlep mektep, doxturxana, köwrük saldi.

Ghuljiliq ablimit xalis hajim özi 400 ming yüen pul chiqirip teshebbus qilishi bilen muhemmet imin qarihajim, sadiqjan, abduréshit qadir, dilshat sabit qatarliq el oghlanlirining 100 ming yüendin pul qushushi netijiside qurulghan ghulja milli maarip xalis fondi jemiyiti 1milyon 500 mingdin artuq meblegh bilen qurulup nurghun uqughuchining qayta oqushigha purset yaritip Uyghurlarning ilim söyer rohini namayen qildi.

Ghuljidiki nurtay hajim 1milyon 500ming yüen pul chiqirip yitim yisirlar mektiwi qurup Uyghurlarning saxawetlik rohini namayen qildi.

Ürümchi qiran bürküt shérkitining lidiri qudret haji atushta jamaet ishliri üchün 1milyon 500 ming yüendin köprek pul xejlep sawap tapti.

Atushtin sawut hajim we perzentliri 2milyondin köp pulini jamaet ishlirigha serp qildi.

Qeshqerdin esqer abdulla 1milyon yüen pul chiqirip mektep sélip meripet nurini chachti.

Ürümchilik qassap yüsüp imin öz yénidin nurghun meblegh chiqirip putbol musabiqisi uyushturdi.

Merhum mamutjan dawut 500 ming yüen chiqirip yéngi esir Uyghur edebiyati gülzar mukapatini tesis qilghan.

Bundaq misallar xélila köp bolup xelqni söyündüridu, beziler Uyghurlarni yehudilargha oxshash sodida mahir dep teripleydu, emma men yuqarqilargha oxshash saxawet igilirinila yehudilargha oxshatqum kélidu. Chünki yehudilar ene shundaq milletperwerlik hem ilimperwerlik bilen nurghun qanliq kechmishlerni bashtin kechürüp öz mewjutlighini saqlapla qalmay yene dunyada alahide bir milletke aylan'ghan. Melumatlargha qarighanda dunyada nobil mukapati alghanlarning 17% ti aran 14milyondek nupusqa ige yehudilar iken. Uyghurlarning nupusi ularning yérimidin köprek bolsimu téxiche birer adem bu shereplik mukapatqa nail bolalmidi. Amérikida her besh aliy mektep uqughuchisining biri yehudi iken, Uyghurlardinchu?

Yapuniyede uqup dokturluq unwanigha érishken doktur ashti, Shinjang unwérstutining pérofisori memtimin ghéni weten'ge qaytip kélip ishqa chüshkende pen texnika tetqiqatini yükseldürüsh üchün tejribixane qurushqa xirajet bolmighachqa özi 300ming yüen chiqirip tejribixane qurup tetqiqat üchün sharait yaratqan.

Doktur ashti xalmurat ghupur Uyghur tibabet tetqiqat ornigha adem lazim bolghanda özi 10 ming yüen pul chiqirip xadim yötkep kélishke muweppeq bolghan. Alimning muweppeqyetliridin xewer tapqan en'giliye we bashqa chet'el shérketliri uni yuquri muash bilen teklip qilsimu wetenni, milletni dep pul, yuquri turmushtin kéchip weten'ge qaytqan.

En'giliyede uqup dokturluq unwanigha érishken maaripshunas hekime ershidin xanim oqush dawamida qerz bolup qélip oqush püttürgendin kéyin melum waqit ishlep qerzlirini tügütüp andin weten'ge qaytqan.

Yéqinqi yillardin buyan köpligen munewwer Uyghur yashliri chet'ellerge chiqip ilim tehsil qildi, gherp dunyasining yuquri muash, yuquri istimal jemiyitide aldi 3-4yildin keyni 8-10 yilghiche uqudi, ular turmushini qandaq qamdidi? Oqush pullirini qandaq tölidi? Oqush yeni chet'ellerde jonggugha, Uyghur millitige wekillik qilghan halda oqush shunche asanmidu? Yaq, ular bir tereptin uqusa yene bir tereptin ishlep turmushini qamdidi. Men körgen matériyallarda yapuniyede dokturluq unwanigha érishken Uyghurlar bashqa memliketlerde uqughan Uyghur dokturlardin xéli köp, undaqta ular uqughan tokyo qatarliq ilim merkezlirining turmush xirajiti qandaq? Xenzuche <<paydilinish xewerliri>> gézitining 2000- yilliq 15- sintebir sanida "shiwitsariye birleshme bankisi doklatida körsitilishiche: dunyadiki sheherler ichide tokyoda kétidighan turmush xirajiti eng yuquri bolup New York, sitokholém, sulishlardin köp yuquri turidiken.... Yimekliklerni öz ichige alghan 39 xil towarning 58 sheherdiki bahasini sélishturghanda otturiche bahasi 310 Amérika dolliri bolsa mushu towarlarning tokyodiki otturiche bahasi 765 Amérika dolliri iken..." Yazghuchi ebeydulla ibrahim yapuniye yuquri istimalini tétip körgenlerning biri bolup uning yézishiche 200 gram tatliq yangyu xelq pulida 24 yüen, ikki bash piyaz 14 yüen, ikki bash sewze 9 yüen, bir kilogiram gürüch 20 yüen iken, yuqarqilar xelq puligha sundurulghan baha bolup siz tamaq yiyishingiz üchün chuqum yéterlik pulingiz bulishi kérek. Dimek chet'elge chiqqan her bir uqughuchi jan tikip ishlep japaliq uqup andin doktur-penler alimliridin bolup chiqqan. Eger siz chet'elge chiqip uqumaqchi bolsingiz amérikida her bir oqush yiligha 30 ming dollardin artuq bolup yiligha texminen 250 mingdin 300 mingghiche xelq puli kétidiken. En'giliyide her oqush yiligha kem bolghanda 200 ming yüen kétidiken. Yaponiyede bir milyon yaponiye yinidin artuqraq pul kétidiken, 150 ming yüendin artuq pul bolghandila andin bir yil uqughili bolidiken. Gérmaniye we awistiraliye qatarliq döletlerde kétidighan yilliq xirajet 100 ming yüendin kem bolmaydiken. Siz u chet'el, lékin élimiz sotsiyalistik jongguda pul unche muhim emes déyishingiz mümkin, undaqta élimizge nezer aghdurayli: yéqinda Shinjang üchün xoshallinarliq bir ish bolghan bolup Shinjang maliye iqtisad inustutigha MBAyeni soda sanaetni memuri bashqurush ilmi magéstirliq unwani bérish huquqi bérilgen bolup bu unwan'gha érishkenlerning karxanilardiki orni intayin yuquri bolup muash teminatimu shuninggha munasip iken, jümlidin mushu unwan'gha érishishtin burunqi yilliq muashi 33 ming yuen bolsa, oqush püttürüp tunchi yilila 88 ming yüen bolghan. Undaqta mushu oqush üchün qanchilik xirajet kétidu? Oqush pulining özila chingxua unwérstutida 60 ming yüen, béyjing unwérstutida 50ming yüen etrapida. Boldila pulimiz bolmighandikin ali mekteplerde uquyli, ali mektepler qandaq bolar? 2000-Yilliq ali mekteplerning yilliq oqush puli <<bayin'ghulin géziti>> ning shu yili 6-noyabir sanida élan qilin'ghan bolup chingxua unwérstuti 4800 yüen, shimali jonggu qatnash unwérstuti 5500 yüen, tongji unwérstuti 6500 yüen, eng töwenliriningmu 3000 yüen etrapida bolghan. Boldila awwal ottura bashlan'ghuch mekteplerni oylayli, balilirimiz aliy mektepke ötelmise héch bolmighanda mozduz yaki birer hünerwen bular? <<Shinjang iqtisad géziti>>ning 2001- yili 9- ayning 24- künidiki sanida ürümchi shehrining 2001- yilliq ottura bashlan'ghuch mekteplerning pul yighish ölchimini élan qilghan bolup toluq ottura mektepning mewsümlük oqush puli 600 yüen, déhqan charwichiliq rayonining 400 yüen bolup aptonom rayonimizning nuqtiluq ottura mektiwi 50% etrapida örlitip yighsa bulidiken. Pilan sirtidiki uqughuchilardin 2500 yüen heq élinidighan bolup nuqtuluq ottura mekteler %50 östürüp alsa bulidiken. Rayon atlap oqush heqqi 1000-600 yüen'giche bulidiken. Déhqanlirimizni qoyup, özlirini bay chaghlawatqan muashliqlarning muashidin yilliq éshinche puli 3000 yüen etrapida, undaqta perzentlirimiz oqushqa barsa oqush pulidin bashqa pulini qandaq hel qilarmiz??? Balilirimiz bir yaqidin ish tépip ishlep bir yaqidin uqup jan baqarmu ye? Men "yotqan'gha béqip put sun"up uqutmaymikin deymen, héch bolmisa desmaye az kétidighan mozduz bolup jan baqar, hemme adem yalangghidaq mangidighan xoten déhqanliri bolmighandikin?

Uyghurlarning qoli rastinla pul körmidimu? Undaq disek qet'iy bolmaydu, déhqanlirimiz ilgiri paxta mehsulatlirining bahasi yuquri chaghlarda az tola béyighan. Kadirlirimizning muashi kündilik turmushni qamdighan, emma azraq éshinche pul xéli bir qisim ademlirimizni herxil oylargha, döletke, partiyige, xelqqe yüz kélelmeydighan ishlargha rawan qildi. Bezi bir ishlar Uyghurlar iqtisadini xoritidighan muhim wastilerge aylandi.

Tamaka: téxi dölet teripidin cheklenmigen zeher derijisi derhal körünmeydighan zeherlik chékimlik. Uyghur aileliride mutleq köp "öpkisi bar erler" tamaka chékidu, ularning perzentliri dadiliridin ügünüp bashlan'ghuch mekteptin tartip chékishni ügünidu, bu Uyghur aililirini éyigha 100-150 yüen biwaste iqtisadi ziyan salidu. Amérika alimlirining tetqiq qilishiche tamaka chekkende öpke, jiger, börek hetta ustixan'ghiche köp ezalargha tesir körsitidiken. Bir yérim qap tamaka chekkende adem bedini qubul qilghan ziyanliq maddilar 300 qétim réntigén apratida tekshürgen'ge barawer kélidiken. Bir tal tamakini chekkende chekküchi 4000xildin oshuq xémiyilik maddini sümürüwalidiken...Tokyoda bir alimning 91 ming ayalning késel xatérisini tetqiq qilishiche erliri tamaka chékidighan ayallarning öpke rakigha gériptar bulishi chekmeydighanlarning ayaliningkidin ikki hesse yuquri bolidiken.... Shunga dölet hazirche gerche tamaka ishlep chiqirishqa yol qoysimu qépigha "tamaka chékish salametlikke ziyanliq" digen agahlandurushni chiqirish belgilen'gen. Tamaka chekküchiler özliri zeherlen'gendin sirt 53.5% adem wastilik zeherlenmekte, jümlidin ishxanida ishdashlar, ailide xotun-balilirimiz wastilik zeherlenmekte. Hazir élimizde yiligha bir milyon, künige 2000adem tamaka chékish sewebidin hayatidin ayrilmaqta iken. Tekshürüshlerge qarighanda ürümchi ahalisining 32.22% tamaka chékidiken.

Haraq: hazir haraqni sizmu, menmu, umu ichiwatimiz, erlerla emes xotun qizlirimizmu ichidighan boliwaldi. Ular "qehrimanliq jasariti" bar Uyghurlardur belkim (men bir qanche Uyghurning özining nechche tonna haraq ichip bolghanlighini pexirlinip sözligini anglidim, turmushiningmu shuninggha munasip bashqilardin töwen turidighanlighini köktattin tartip achchiqsularghiche bashqilardin pat-pat sorap xulum xoshnilirinimu zériktürgenligidinmu xewer taptim). Haraqqa xejleydighan pulimiz éyigha yüz yüen etrapida buliwatidu, haraqmu xuddi tamakigha oxshash hetta uningdinmu dehshetlik ziyanliq bolsimu shundaq bir Uyghur jemiyiti shekillen'genki kimiki haraq ichmise u er emes, her qandaq ishi algha basmaydighan, haraqsiz öz ara izleshmeydighan, dostlar yighilsa haraqsiz köngüllük söhbet quralmaydighan ijtimaiy muhit shekillendi. Öz ara kinaye qiliship "Uyghur bolghandikin haraq ichmey nime qilimiz" diyishidighan bolduq. Rastini éytqanda nime üchün mundaq bir birimizge zorlap eqildin ézip haraq ichidighanlighimizni bilgili bolmaydu, biz eshu réstoranlarda qan terimizdin kelgen pulimizgha bir birimizni zorlap haraq ichip mes eles yürgünimimizde quli qisqa uruq-tuqqan, ata-ana, qérindashlirimizdin birqisimining bir waq tamaq üchün xaru-zar, qan yighlap muhtajliq ilkide turghinini qet'iy oylapmu qoymaymiz. Qanchilighan balilarning muhtajliq tüpeyli qoli egri bolup qaldi, dostlar oylinip köreyli, top topimiz bilen haraqkeshliktin qol üzeyli, Uyghurluq yoligha qaytayli.

Yéqinqi yillardin buyan élimizde 25 milyon tonna haraq ishlep chiqirilghan. Shinjangda hazir 120din köp haraq zawudi bar bolup 80 nechchisi aq haraq ishlep chiqiridu. Piwa zawudi 18, üzüm hariqi zawudi 17, sériq haraq zawudi 3 bolup yilliq umumi mehsulati 550 ming tonna, buning ichide aq haraq 150 ming tonna iken (Uyghurlar qanchiligini istimal qilidighandu?). Bir kilo aq haraq ishlep chiqirish üchün 2.5 klogiram ashliq, bir kilogiram piwigha 150gram ashliq kétidiken. Ürümchi yermenkiside aq haraq xéli köp salmaqni igiligen bolsa mana télwizorlirimizda künige nechche qétim aq haraq élani bérilip keng türde haraq ichish teshwiq qilinmaqta, hetta adil mijitqa oxshash el söygen sen'etkarlirimizmu xelqni étiqadidin, eqli hushidin ayrilip haraq ichishke dewet qilmaqta.

Zina: dini islamda intayin qattiq cheklinidighan zina yene qaytidin bash kötürüp musulman Uyghurlar üchün nurghun palaketlerni élip kelmekte (zinaxorlarni chalma kések qilip öltürüsh kérekmu qandaq?) Ibni fezlan sayahetnamisi>> de yézilishiche musulman bolmighan dewrlerde Uyghurlarning ejdatliridin bolmish qarluqlar zinani intayin qattiq chekligini üchün zina yüz bermeydiken, nawada yüz berse ölümla ularni gunahdin xalas qilidiken). Eydiz shundaqlargha bérilgen jaza bolup kelmekte, élimizde 1999- yilining axirighiche bayqalghan eydiz késili bilen yuqumlan'ghanlar 500 ming bolup 83% erler iken. 1995- yili aptonom rayonimizda bayqalghan wirus bilen yuqumlan'ghanlar 9 bolsa, 1996- yili 370 ke, 1998-yili 1087ge, 1999- yili 3656ge, 2000- yili 6- aygha kelgende 4436ke, 2001- yili 9- ayda yuqumlan'ghanlarning sani 5755ke yetken bolup bezi mutexesisler bu san emili yuqumlan'ghuchilarning beshtin birini igelleydu diyishmekte. Gézit xewerlirige qarighanda eydiz wirusi bilen yuqumlaghan Shinjangliqlar memlikettiki yuqumlan'ghuchilar omumi sanining %20ni igelleydiken, bultur bir yildila eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghan Shinjangliqlarning sani 1109 bolup eydiz wirusi bilen yuqumlunish hazir adettiki amma ichige qarap yüzlenmekte iken. Shinjang Uyghur aptonom rayoni yuqumlan'ghuchilarning sani jehette memliket boyiche ikkinchi urunda (yünnen 1- orunda) turidu, emma tarqilish sür'iti-yuqumlan'ghuchilar künige 4-5 adem yuqumlinish sür'itide köpeygen bolup bu jehette memliket boyiche Shinjang "chimpiyon". Aptonom rayonimizda hazir 15 wilayet oblasttiki 68 nahiye, sheher, tuen meydanda eydiz késili bilen yuqumlan'ghanlar bayqalghan bolup bu késelge gériptar bolghuchilarning 92% erler iken, 20 yashtin 29 yashqiche bolghanlar 73% igelligen bolup eydiz wirusining 70% zina arqiliq yuqidiken, 2001- yili 12- ayning 6- küni Shinjang télwiziye istasisi <<köngüldiki söz>> programmisida diyilishe Shinjangda eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning 80%tin köpregini Uyghurlar igelleydiken. Elwette yuqarqilar hazirche éniqlan'ghan san bolup éniqlanmighanlirining qanchilik ikenligini héchkim bilmeydu, emma bir heqiqet aydingki edep qaide we iman-étiqatidin kechken bir bölük zinaxorlirimizgha anche yaxshi kün qalmighandek! (elwette bularning ichide zeherni ukul qilish arqiliq öz ara yuqturush we qan bilen yuqush qatarliqlarnimu nezerdin saqit qilmaymiz) emma ziyan tartidighini yenila ularning bighubar, sebi, pak perzentliri (BDT'ning munasiwetlik tarmaqlirining élan qilishiche hazir dunyada 13 milyun 400 ming bala eydiz sewewidin yitim qalghan bolup bu san 2010- yiligha barghanda köpüyüp 25 milyon'gha yétidiken) hem pak diyanetlik xotunliridur. <<Bayin'gholin géziti>> (2001- yil 21- dikabir) élan qilghan terjime maqalide yézilishiche "eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar we eydiz késili bimarlirining yilliq balnista yétip dawalinidighan (otturiche qétim sani) 14 qétimgha, kün sani 89.6 kün'ge yetken. Otturiche her yili her bir ademning dawalinish rasxoti 54 ming 549 yüen'ge yetken.... Mubada kiselge qarshi wirus buyiche dawalinishni qobul qilsa, bir bimar her yili 23 ming 857 yüen rasxotni qaytidin qushup dawalinishqa toghra kélidu. Bu rasxotlarning hemmisini yighinchaqlisaq 78 ming 406 yüen bulidu. Mutixesislerning hésaplishiche, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning sani azaysa otturiche bir adem jemiyet üchün 370 ming yüen ijtimaiy bayliq yaritip béreleydiken."

Aq alwasti xiroin: artuqche sözlesh ne hajet, insanlar uninggha bergen simwol nami aq alwasti hemmini chüshendürüp bermemdu? Gitar mahiri exmetjan we bashqa xulum-xoshna dost buraderlirimizni yutup elni ghemnak qilghanlighi, hélihem yawuzlighi bilen bizge saya tashlap turghanlighi hemmige ayan'ghu?

Ulugh bowimiz yüsüp xas hajip özining bibaha esiri <<Qutadghu Bilik>> nime digenligini, yeni mundin ming yil burun nime digenligini oqup körüng hem oylinip béqing:

1337
Mey ichme, zinadin sen eyle hezer,
Bu ishlar gadayliq tonin keydürer.

1338
Haraq ming gunagha paturghay séni,
Qachar bext zinadin, yüzüng töküler.

Uyghur xelqide qaysi zamandin qalghini namelum "15 künlük alemde ölümdin bashqisi tamasha" deydighan maqal bar bolup xelqimizde bir qisim kishiler ejdadidin qalghan bu udumgha qattiq emel qilip künini uyun tamasha bilen ötküzmekte. Ishenmisingiz kochidiki bilyartxanilargha bérip qarap béqing, xenzu yoldashlar pul tépish üchün bélyart taxtisi achidu, emma oynaydighanlarning tolisi Uyghur, nawada ularmu qasim tursundek muweppeqyet qazan'ghan bolsidi ulargha righbet bérish kérek idi, epsus...Ular birinchidin waqit israp qilsa yene bir jehettin pul tikiship qimar shekillendürüdu hem qanun'gha xilapliq qilidu. Uyghurlar bir mezgil qertqa mestane bolghan bolsa mana emdi majang arqiliq qimar oynaydighan boldi. Undin bashqa her xil qimarlar Uyghurlarda rawaj tapmaqta. Umumen qandaq bir oyun tamasha türi bolsa Uyghur erliri bashchilap kiridighan bolup ketti. Apirin uyunchi erlirimizge! 21- esirni mana dawamliq oynap külüp xoshal xoram ötkey!

Sözlep kelse gep tola, pakit tola, mana emdi tekliwim hemmeylen özimizge, bashqilargha qarap baqayli, oylinayli, bizning bashqilardin nerimiz kem nerimiz artuq eqil közi bilen qarap baqayli, emdi hemmige eqil közi bilen qarayli, chünki ejdatlirimiz danaliq bilen "köz körsimu eqil körmise bikar", deydu emesmu! bu "bu biperwaliq zamani emes", "uyqu ölümning buradiri hem muqeddimisi" bizmu adem! bashqilarmu adem, bizmu bashqilargha oxshash ademligimizni dunyagha namayen qilayli, dunyada Uyghur deydighan bir medeniy milletning dunyada mewjutlighini bildüreyli. Ademligimizni tonuyli, Uyghur digen qedim mediniyetlik bir milletning tendurus warisliri ikenligimizni, ularning tarixta dunya medeniyitige zor töhpe qoshqanlighini mundin kéyinmu öz töhpisini qushidighanlighigha ishench turghuzup ilim pen dunyasigha yürüsh qilip pen texnikidiki barawerlik bilen öz mewjutlighimizni namayen qilayli! pen texnika we iqtisadi jehettiki barawerlik hemme barawerlikning muqeddimisi, lékin pen texnika we iqtisadi barawerlik hemme kishining öz tirishchanlighi bilenla wujutqa chiqidu. Biz "Uyghur -- yenggüchi, eqilliq, küchlük" emesmu?

Hun Yeziqi Toghrisidiki Yengi Yip'uchi

2008-11-08T10:18:00.001+06:00

Ma-Liching (Jéngju Uniwérsitéti tarix we arxiologiye Fakultétining doktor aspranti)
Sung-Ywenru (Shenshi Olkilik Medeniyet Yadékarliqliri Tetqiqat Ornidin)

Abdulla Ghappar terjimisi

Tarixnamilerde « (Hunlarning) yéziqi yoq, til arqiliq pütishidu» dep xatirilen'genlikige köre, Hunlarning yéziqi yoqtek qilidu, emma ularning xushyalarningkige oxshimaydighan tili bolghanliqi éniq. «Yusunname. Shahlar tezkirisi» de «her tereptiki xelqlerning tili we yimek–ichmek, kiyim-kécheklirimu oxshimaydu» dégen xatire bar. Rungzijüji (戎子驹支)mu «runglarning yimek–ichmek, kiyim–kéchekliri xuashyaliqlargha oxshimaydu, puli we tilimu oxshimaydu» deydu.

Hun tilining bir qisim sözlükliri ikki xen sulalisi dewride xenzuche transikripsiye qilinip saqlinip qalghan. Mesilen ghuz (胡), denyü (单于, tengriqut- t), tümen (头曼), modun (冒顿 batur-t), chéngli (撑犁 tengri- t), gutu (孤涂 qut-t), (若), yenji (alchi 阏氏- t), jüsi (居次 qiz-t), tuchi (屠耆 tugh-t), guli (谷蠡 qan- t), dangxu (当户 tütün-t), chyéchü (且渠 qutqubeg-t), chilyen (祁连 tilen-t), chijow (稽粥 kiok yaki qayuq- t), owto (瓯脱 otu, ottura -t), dowlo (逗落), kinglu (经络, qingraq-t), funi (服匿), biyü (比余), shübi (胥比) qatarliqlar. Ikki xen sulalisidiki kishiler Hunlarni «yarimas, qopal, gépi tetür» (萁倨反言) («xüeynenzi tezkirisi. Chi begligi yusunliri» 11. Jild) deytti. Bular kéyinkilerning Hunlarning millet teweliki we til tewelikini tetqiq qilishtiki birdin bir matériyal bolup qaldi. Bezi alimlar «反言» ni altay tilliridiki toldurghuchi aldida xewer keynide kélidighan jümle tertipi bilen munasiwetlik dep qarimaqta. (Yi lingjén «junggo shimaliy milletler we mungghullarning kélip chiqishi», ichki mungghul uniwérsitéti ilmiy jhornili 1979-yilliq 3.,4. San) beynyawkuji til menbeshunasliq we tawushshunasliq nuqtisidin 17 Hun sözlükini tetqiq qilip, uning ichide mungghul tiligha tewe sözdin 2, türkiy tillargha tewe sözdin 2, tunggus tillirigha tewe sözdin 3, türk mungghul tillirigha ortaq bolghan sözdin 1, mungghul, tunggus tillirigha ortaq sözdin 4, mungghul, türk, tunggus tillirigha ortaq bolghan sözdin 5 barliqini bayqighan. («Asiya tezkirisi», parijh 1923-yilliq sanigha bésilghan beynyaw kujining «Hunlarning kélip chiqishi heqqide tetqiqat», xé jyenmin terjime qilghan «Hunlar heqqide tetqiqat». Lin xen tüzgen «Hun tarixi tetqiqat maqaliliri toplimi» gha qarang, jungxua kitab idarisi 1983-yili) fang juangyow 21 Hun sözlükini tetqiq qilip bügünki türkche (türkiye türkchisi)ge yéqinlishidighan sözdin 11, bügünki tunggus tillirigha yéqinlishidighan sözdin12, bügünki mungghul tillirigha yéqinlishidighan sözdin 20 bar dep höküm chiqarghan. (Fang juangyu «Hun tili tetqiqati» «dölet pesillik ilmiy jhornili» 2-tom 4-kitap 1930-yili) hazirqi mungghul tilida türkche we tungguschigha oxshap kétidighanliri ayrim–ayrim halda %20 din artuqraq bolup, 20 tawush ichide yuqiriqi üch tilgha ortaqliridin töt–beshi, türkche we mungghulchigha ortaq emma tungguschigha oxshimaydighanliridin alte– yettisi, tunggusche we mungghulchigha ortaq emma türkchige oxshimaydighanliridin alte–yettisi bar, lékin türkche we tungguschigha ortaq emma mungghulchige oxshimaydighandin birmu yoq iken. Bu Hun tilining hazirqi mungghulchigha eng yéqinlishidighanliqini, uning mungghul tilliri ailisige tewe bolush éhtimalliqining eng yuqiri ikenlikini chüshendüridu. Emma yene bezi alimlar yuqiriqigha oxshash matériyaldin bashqiche höküm chiqirip, Hun tilini türkiy tillar ailisige tewe dep qaraydu. (Xé shinglyang «Hun tiligha deslepki izah» merkizi milletler uniwérsitéti ilmiy jhornili 1982- yili 1- san) bu qarash gherp alimlirida köprek. Yene bezi alimlar «kishiler hazirqi zaman tilliridin Hun tilining qalduqlirini izdeshke köniwélip, yene bir xil éhtimalliqni untup qéliwatidu. Hun tili alliburun ölgen til, u hazirqi héchqandaq tilgha oxshimaydu. Altay tilliri séstimisidiki mungghul tilliri, türkiy tillar we tunggus tillirining hemmisi yéqinqi qedimki zaman we hazirqi zaman tilliri. Altay tillar sistémisida tötinchi bir til ailisining bolush éhtimalliqini chetke qaqmasliq kérek» dep qaraydu. (Yi lingjén «junggo shimaliy milletler we mungghullarning kélip chiqishi», ichki mungghul uniwérsitéti ilmiy jhornili 1979- yilliq 3.,4. San) Hunlar kücheygen dewrlerde etrapidiki nurghun qebililerni boysundurghan, bu qebililer tillirining Hun tili bilen oxshash bolushi natayin. Shunga Hun tili bilen buysundurulghan qebililer tillirining arilashmasliqi, bir birige tesir körsetmesliki mumkin emes. Tillarning uchrishishi we öz–ara tesir körsitishi bu tillarni ortaq yönilishke qarap tereqqiy qildurghan. Hun impiriyisi halak bolghandin kéyin, bir qisimi jenubqa kélip xen sulalisigha bey'et qildi, yüz mingdin artuqraqi siyanpiylargha tewe boldi. Yene bir qisimi jenubqa köchken Hunlarning esli ziminlirida télilar bilen ariliship yashidi. Shimaliy Hunlar gherbke köchkende mungghul tilliq we türkiy tilliq qebililer rayonliridin ötti. Hun tilining bashqa qebililer tillirigha tesir körsetkenliki yaki singip kirgenliki muqerrer. Emma yene bir éhtimalliqmu bar, yeni Hun tili mongghul tilliri, türkiy tillar we tunggus tillirining shekillinishige asas bolghan menbe til bolishimu momkin.

Tarixi yazmilargha köre, xen sulalisi bilen Hunlarning xet alaqisi nahayiti quyuq bolghan. «Tarixiy xatiriler» we «xenname» de xatirilinishiche xen xüydining 3- yili (miladidin burunqi 192-yili) «batur tengriqut kücheygen chéghida, mektup yézip elchi ewetti...» (...是时冒顿方强，为书使使遗高后), Xen wéndining 6- yili (miladidin burunqi 174-yili) «Hunlar (agha tengriquti 老上单于) xen sulalisige mektup yollap mundaq dédi....» (遗汉书曰) Xen sulalisi bilen tengriqut arisida yézilghan xetlerning hemmisi xenzuche yézilghan. Emma bu xetlerni xenzularning yézip bergenlik éhtimalliqini nezerdin saqit qilmasliq lazim. Xenzular yézip bergen déyilse, eng chong éhtimalliq shuki Hunlargha esirge chüshken kungzichilar yézip bergen. Ular tengriqutqa xet alaqisi qilishni öz ichige alghan xen sulalisige qarshi turush pilan–hililirini körsetken. Jungxang yö tengriqutqa wekaliten xen sulalisige jawap mektup yézip amal körsetken. Xen sulalisi tengriqutqa bir chi bir sung uzunluqtiki tarshigha pütülgen mektup ewetidu. Jungxang yö tengriqutqa xen sulalisigha ewetilidighan mektupning bir chi ikki song tarshigha yézishni, tamgha we lipapning chong, uzun bolushini tewsiye qilidu. («Tarixiy xatiriler. Hunlar tezkirisi» 110- jild, jungxua kitab idarisi, 1982- yili) tengriqutqa mektup yézip bérish eyni waqitta eqelliy qaide boyichila bolghan idi.

Tépilghan medeniyet yadikarliqlirimu Hunlarning xenzu yéziqi qollan'ghanliqini ispatlaydu. Yuqirida tengriquttin tartip töwende her derijilik emeldarlarning hemmisining tamghisigha xenzuche xet uyulghan. «Xenname. Hunlar tezkirisi» de «xen shüendining genlu 3-yili (miladidin ilgiriki 51-yili) qughishar tengriqut xen sulalisige ziyaretke keldi, xen sulalisi uninggha taj, kemer, ton, altun tamgha we yéshil tamgha béghi teqdim qildi» déyilgen. Xen sulalisi bergen tamghidiki xette «möhür» (玺) emes, «tamgha» (章) déyilgen bolup, «xen» (汉) dégen xetmu yoq idi. Beglikler begliridin töwendikilerning tamghisida «xen» (汉) dégen xet bar bolup, «möhür» (玺) déyiletti. Wang mang hoquqni igiligendin kéyin, buyruq chüshürüp tengriqut tamghisidiki xetni özgertiwetken. Esli «Hun tengriquti tamghisi» bolup, wang mang «shin sulalisi Hun tengriqutining möhüri» dep özgertti. («Xenname. Hunlar heqqide qisse» 94-jild, jungxua kitab idarisi, 1962 - yil) hazirghiche 20 nechche dane Hun emeldarliq tamghisi tépildi, uning hemmisi xenzuche xetlik tamgha. Mesilen, chingxey ölkisi datungning shangsünjya quruli dégen yerdin tépilghan «xen sulalisi Hun adaletlik sadiq xan tamghisi» (汉匈奴归义亲汉长), dung shéng yighip saqlighan «xen sulalisi chejwinyutning tamghisi» (印汉匈奴栗借温愚), «Hun quluchuz» (匈奴呼律居訾), «xen sulalisi Hun qulzish churning tamghisi» (汉匈奴呼卢訾尸逐印), «shutuq bégi tamghisi» (休屠长印), «shutuq Hun yüzbéshi tamghisi» (休屠胡佰长印), «Hun wezirining qashtéshi möhüri» (匈奴相邦玉玺), «ong bilikxan tamghisi» (右贤王印), «zoji bégi tamghisi» (俎居侯印), «töt münggüz Hun xani tamghisi» (四角胡王印), «xen sulalisi Hun ésish batisqan tamghisi» (汉匈奴恶适尸逐王印), «Hun qut bitech tamghisi» (匈奴故涂毕台耆印), «Hun yatlarni yoqatquchi san'ghun tamghisi» (匈奴破雳长印), «Hun adaletlik dost xaqan tamghisi» (匈奴归义亲汉汉君印), «jin sulalisi Hun qutbaliq qan tamghisi» (晋匈奴率善邑长), «jin sulalisi dost Hun serdari tamghisi» (晋率善胡秋长印), «jin sulalisi sherqiy qirghaq Hunliri himatchi san'ghunining tamghisi» (晋河东匈奴护军印) qatarliqlar. Bu tamgha–möhürler qoghishar tengriqut xen sulalisige bey'et qilghandin kéyinki boyumlar bolup, xen sulalisi ordisi in'am qilghan tamghilardur.

Qurulush matériyalliri we kündilik buyumlardinmu nurghun xenzuche xetler bayqaldi. Apa qaghan ordisi xarabisidiki tüwrükke «tengriqut tümen ming yil yashighay, daim shad–xoramliqta ötkey» (天子千秋万岁，常乐未央) dégen xetler yézilghan. Yiworka xarabisidin astigha xenzuche xet uyulghan eswaplar, «岁», «仇», «党» dégen xenzuche xetler uyulghan biley tashlar tépilghan. (Dawiy duwa: «yiworka shehiri» sanpétirborg 1995- yili) noyin uradin tépilghan sujikito 6M nomurluq xarabidin qulaqliq sapal qacha tépilghan bolup, uninggha «jyenpingning 5-yili 9- ayda...» (建平五年九月工王潭经画工获壹大武省), Qachining astigha yene «shanglin» (上林 xen sulalisi dewridiki bir sarayning nami-t) dégen xetler uyulghan (1- resim). Uningdin bashqa «shimkof qebristanliqi» din «jyenpingning 5-yili sichüen emiri...» (建平五年蜀郡西工造乘舆髹印画木黄瓦小容一升十六仓素工尊肆工袖上工寿铜瓦黄涂工宗工工丰清工白造工夫造护工卒吏巡守长克丞骏琢丰守令史严主) Qatarliq 69 xenzuche yézilghan, bulut we qush nusxiliq qulaqliq sapal qacha tépilghan. (Qachining bir burjiki kemtük bolghachqa peqet 67xet qélip qalghan). (Lu jinké: «Hun medeniyiti we noyin uradiki tekshürüsh» moskiwa- lénin'girad 1962- yili; Darji surung: «shimaliy Hunlar», olanbator 1961- yili) jyenping xen shüendining yilnamisi. «Xenname. Hunlarheqqide qisse» de ojuljut tengriqut (乌珠留若单于)ning xen eydini ziyaret qilishining egri–toqay jeryani we xen eydining tengriqutqa nurghun in'am bergenliki xatirilen'gen. «Jyenpingning 4- yili ojuljut tengriqut xan'gha mektub yollap, kéler yili ziyaretke baridighanliqini bildürdi. Bu chaghda xen eydi aghriq idi. Beziler: ‹Hunlar yuqiridin kelse apet élip kélidu. Xuanglung, jingning yilliri tengriqut ziyaretke kelgechke, shu yilliri xanlirimiz qazagha uchrighan idi› déyishti. Shunga ikkilen'gen xen eydi wezirlerdin pikir soridi. Ularmu dölet ghezinisi qurughdilip kétidiken, ruxset qilmasliq kérek dep qarashti. Ujuljut tengriqutning elchisi xoshliship ketmekchi boldi. U kétish aldida ishik'aghisi yang shyung xan'gha mektup yollap, keminiliri ‹alte kitab›tin bilishimche, el bashqurushta weqe yüz bérishtin burun aldini élish hemmidin ela, herbiylerning urushmay ghelbige érishishi hemmidin üstün turidu. Bu ikki nuqtini emelge ashurush üchün nahayiti yuqiri sewiye bolushi kérek. Shunga mahiyetlik chong ishlar toghrisida salmaqliq bilen oylanmay bolmaydu. Hazir tengriqut mektub yollap ziyaret qilishni telep qiliwidi, biz tereptin özre körsitip ret qilindi. Péqirning qarishiche mushundaq bolghanda, Hunlar bilen xen sulalisi arisidiki munasiwette buningdin kéyin choqum ziddiyet tughulidu. Ular esli shimaliy turalar bolup, besh büyük padishah ularni boysunduralmighan, üch xanmu ulargha hökümranliq qilmighanidi. Ular bilen sürkilish tughdurushqa bolmaydighanliqining sewebi nahayiti éniq dédi.» Bu qétim tengriqut teshebbuskarliq bilen ziyaretke kélishni telep qilghan, padishah eydi aghriq bolghachqa, xen sulalisi buni Hunlar bilen munasiwetlik dep qarighan, yene bir tereptin tengriqutqa in'am bérip dölet ghezinisining qurughdilip qélishidin ensirigen, shunga ret qilghan. Axiri yang shyung Hunlar bilen bolghan munasiwetning keskinliship kétiwatqanliqini qayta–qayta eskertip, ‹dölet chiqim tartsimu buninggha amal yoq› dep, padishah eydini qayil qilip, tengriqutqa ijazet qilghan. Aqibette tengriqut yolgha chiqmastinla aghrip qalghachqa, yene elchi ewetip, kéler yili ziyaret qilishni telep qildi.› Burunqi adet boyiche, uninggha meshhur xanlar we emeldarlardin 200 nechche kishi hemrah bolup kéletti. Emma bu qétim 500 kishi bilen kélishni telep qilipmu ijazet alghan. Yüenshowning 2-yili ojuljut tengriqut ziyaretke kéliwidi, bu yil qutluq yil bolmighanliqtin, tengriqut shanglin charbéghidiki putaw qesrige orunlashturuldi hemde bu tengriqutqa bolghan pewqul'adde hörmet ikenliki uqturuldi, tengriqutmu buni chüshendi. Uninggha yene 370 qur kiyim–kichek, 30 ming top kimxap we tawar–durdun, 30 ming jing sernex teqdim qilindi. Bashqa nersiler xépingning 4-yilidikige oxshash boldi. Ziyaret tügigendin kéyin, emirnöker xen kuang tengriqutni uzutup qoyushqa ewetildi. («Xenname. Hunlar heqqide qisse» 94-jild, jungxua kitab idarisi, 1962- yil) noyin uradiki arxiologiyilik qézishta bayqalghan matériyallar bu xatirilerni spatlaydu. Jyenpingning 4-yili tengriqut «kéler yili» salamgha kélishke ijazet sorighan. Kéler yili elwette jyenpingning 5-yili bolidu. Xen sulalisi ijazet bergendin kéyin baldurla sowghat buyumlarni teyyarlashqa tutush qilghanliqini perez qilish mumkin. Eyni chaghda yilnamini yüenshowgha özgertish niyiti bolmighachqa, sowghat buyumlargha jyenpingning 5-yili dep yézilghan. Jyenpingning 5-yili 1-ayning 15-küni quyash tutulghanda yilnamini yüenshowgha özgertip, her qaysi tewe ellerning salamgha kélishini kéchiktürgen. Shunga yüenshowning 2-yili ojuljut tengriqut salamgha kelgende in'am qilin'ghan buyumlar ichide «jyenpingning 5-yili» dep xet yézilghanlirimu bolghan. Bundaq alahide ehwal wéy, jin sulaliliri dewride yaponiye salamgha kelgende in'am qilin'ghan boyumlardimu uchraydu. M6 Nomurluq qebridin tépilghan yadikarliqlar we tarixiy xatiriler bu qebrining yil dewri we qebre igisige höküm qilishimizni toluq asas bilen teminleydu. Bu qebrining igisi Hunlarning ojuljut tengriquti bolup, u miladidin ilgiriki 8-yili textke chiqip, miladining 13-yili alemdin ötken. Qebridin chiqqan boyumlarni gherbiy xen sulalisining axirqi yilliri yeni miladining aldi–keynide xen sulalisi in'am qilghan. Noyin uradiki Hun qebristanliqidin xenzuche kiyim–kichek, qural saymanlar tépilghan bolup, uning ichide nurghun yipek toqulma boyumlarmu bar. Mesilen, bir yéshil durdun'gha duldul minip bulutlar ara perwaz qiliwatqan altunreng perishtining süriti keshtilen'gen, süretning üstige «perizat» (仙境), «padishah» (皇) dégendek xenzuche tilek sözliri chüshürülgen. Yene bir parche aqar su, perishtiler keshtilen'gen buyumda «shin sulalisi ejdadlirining rohliri tümen ming yillar yashighay» (广成新神灵寿万岁) dégen xetler uchraydu. Wang mang hoquqni igiligendin kéyin, xen sulalisining axirqi dewrliridiki merkizi hökümet dölet qurghan yilni «showchéngtang» (寿成堂) dep özgertti. Bu hemdepne boyumlar wang mang qurghan shin sulalisi tengriqutqa in'am qilghan boyumlardur. Noyin uradiki aqsöngekler qebriliridin tépilghan köp miqdardiki qimmetlik yipek mallar «xenname. Hunlar heqqide qisse» diki wang mang hoquq igiligendin kéyin, adem ewetip ‹nurghun altun, kimxap–tawarlarni tengriqutqa teqdim qildi› dégen yazmigha mas kélidu. Emma bu bir qatar xenzuche matériyallar bir bolsa xen ordisi teripidin in'am qilin'ghan, bir bolsa xen sulalisi esirliri yaki hünerwenliri ishlepchiqarghan. Bu Hunlar bilen xen sulalisi diplomatiye munasiwetlirige alaqidar bolup, chong éytqandimu peqetla Hunlar arisida xenzu yéziqining ishlitilgenlikini, Hunlarning xenzu yéziqini bilidighanliqinila chüshendüridu, emma Hunlarning öz yéziqi bar–yoqliqini chüshendürüp bérelmeydu.

Shuning bilen birge yene, «xenname. Gherbiy yurt tezkirisi» de «asiyu (乌孙)ning gherbidin arsak (安息)qiche bolghan ellerning hemmisi Hunperes idi. Hunlar ilgiri toxriylarni tarmar qilghanliqi üchün, tuxaristan qatarliq eller dekke–dükkide yashaytti. Shunga Hun elchiliri tengriqutning xétini kötürüp barsila, texirsiz ozuq–tülük yetküzüp bérip ularni qiyinchiliqta qaldurmaytti.» Déyilgen. Bu yerdiki «xet» (信)ni ikki xil chüshinishke bolidu. Biri melum xewerge wekillik qilidighan maddiy boyum. «Tarixiy xatiriler» de Hunlar birer ishni xatirilimekchi yaki birer xewerni yetküzmekchi bolsa yaghachqa uyup qoyidu dep xatirilen'gen. Bu yerdiki xet belkim yaghachqa uyulghan boyum bolushi momkin. Yene bir éhtimalliq shuki, u heqiqiy menidiki yéziq bolushi momkin. Tengriqutning gherbiy yurttiki döletlerge yazghan xéti hergiz xenzu yéziqida yézilmighan. Bir bolsa özlirining «Hun yéziqi» da, bir bolsa gherbiy yurtluqlarning yéziqida yézilghan.

Tarixiy matériyallarda yézilishiche, jungxang yö tengriqutning etrapidikilerge Hunlarning ahalisi, mal–waranlirini puxta tizimlash, hésablap baj élishni ögetken. («Tarixiy xatiriler. Hunlar tezkirisi» 110- jild, jungxua kitab idarisi, 1982- yil) Hunlarning yéziqi bolghandila «tizimlap» yazalaydu. «Tarixiy xatiriler. Hunlar tezkirisi» de Hunlar her yili küzde atlar semrigende deylin ibadet ormanliqigha yighilatti, adem, at–ulaqning hésabi élinatti dep xatirilen'gen. («Tarixiy xatiriler. Hunlar tezkirisi» 110- jild, jungxua kitab idarisi, 1982- yil) wesiqilerge köre, Hunlarning burunla öz yéziqi bolupla qalmay yene xerite we edebiyatiningmu bolghanliqini bileleymiz. «Kéyinki xenname. Jenubiy Hunlar tezkirisi» de «bi yoshurun halda xen sulalisi kishisi goxéngni Hunlarning xeritisini élip (shixé wilayitining waliy mehkimisige) bérip özining béqinish telipini yetküzüshke ewetti» («kéyinki xenname. Jenubiy Hunlar tezkirisi» 89- jild jungxua kitab idarisi, 1962- yil) «xenname. Yüendi heqqide qisse» de «jyenjawning 4-yili birinchi ayda, xen yüendi chichi tengriqutning öltürülgenliki munasiwiti bilen tengri we yer ilahigha ibadet qilip, ata– bowilirigha atap nezir–chiraq qildi. Pütün el boyiche jinayetchiler kechürüm qilindi. Wezir–wuzralar xen yüendige sharap tutup uni mubareklidi. Xen yüendi chichi tengriqutqa qilin'ghan jaza yürüshi toghrisidiki resimlik kitablarni xanike we xanishlarning körüshige berdi» dep xatirilen'gen. («Xenname. Yüendi tezkirisi» 9- jild, jungxua kitab idarisi, 1962- yil) xenzuche wesiqilerde yene Hunlardin qalghan «tilen téghi naxshisi» namliq bir shéirmu xatirilen'gen bolup, tékisti mundaq:

Ayrilip qalghanda chilan taghidin,
Awumas bopqaldi charwa – malimiz.
Ayrilip qalghanda alchi taghidin,
Munglinip sarghaydi qiz – ayalimiz.

Bu qisqighine shéirda xen wudi dewride chong san'ghun wéy ching, xu chübinglerning Hunlargha hujum qilip, ularni quruldin qoghlap chiqarghandin kéyin, Hunlarning öz yurtlirigha bolghan séghinish héssiyati, chongqur qayghurush we bichare hali teswirlen'gen bolup, yüksek bediiylikke ige. Xuddi «tarixiy xatiriler» de éytilghinidek «Hunlar tilen téghidin ayriliip qalsa qandaqmu yighlimay turalisun».

Uningdin bashqa, gherp tarixiy matériyalliri bu qarishimizni téximu küchlük ispatlaydu. Wéllis özining «dunya tarixi tizisliri» (wélls (H.G. wells) «Dunya tarixiy tizisliri» 1- qisim, lyang sichéng qatarliqlar terjime qilghan) namliq kitabida sherqiy rim tarixchisi priskus (Priscus)ning «Hun tengriquti attila ordisigha elchilikke bérish xatirisi» din neqil élip attilaning rim elchilirini kütiwalghan ziyapette latin tili, got tili we Hun tillirida naxsha we komidiyiler orunlan'ghanliqini teswirligen: «attilaning paytexti bir herbiy qel'e bolup, sheher emes iken. Rim uslubida sélin'ghan birla tash imaret bar iken. Kishiler kepilerde, chidirlarda turidiken, attila, muhim erbablar we ularning ayalliri bir yaghachtin yasalghan sarayda turidiken. Bu chong qel'ede urushtin alghan ghenimetler nahayiti nurghun iken. Attila köchmen charwichi milletlerning addiy– sadda xaraktérini saqlap qalghan bolup, yaghach qacha, yaghach texse ishlitidiken, jan köydürüp ishleydiken. Orda aldiki kengri seynada at minip, oqya étishidiken. Ariyanlar we mungghullarning iptidaiy ziyapet adetliri boyiche sharapni bek köp ichidiken. Shairlar attilaning aldida attilaning yuqiri mahariti we ghelibilirige medhiye oqughanda zal ichi alahide jimjitliqqa chömüp, méhmanlar diqqet bilen anglaydiken. U herbiy exlaqni kücheytish toghriliq nutuq sözlidi. Arqidinla komidiyiler orunlinip, jiddiy keypiyat xushalliqqa özgerdi. Morlar we saklar ghelite kiyimlerni kiyip, latin tili, got tili we Hun tilida orunlap, olturghanlarning hemmisini shatlandurdi. Pütün sarayni qulaqni yériwetküdek külke awazi qaplidi. Peqet attilala eslidiki temkin halitini saqlap külmey olturdi.» 19-Esirning axirlirida ötken xung yün «yüen sulalisi tarixi izahlirigha toluqlima» namliq kitabida «Hun xani attila bilen gherb döletlirining elchiliri bérish–kélish qilghanda mol ziyapetler teyyarlinatti, shéir–nezmiler oqulatti, Hun yéziqi ishlitetti. Rimliqlar ichide Hun yéziqini bilidighanlar, Hunlar ichide latin yéziqini bilidighanlar bar idi, epsus bu yéziq bizgiche yétip kélelmigen» (xung yün «yüen sulalisi tarixi izahlirigha toluqlima» 23-jild) dep yazghan. Attila ordisida oqulghan shéirlar, oynalghan komidiyiler xenzu tilida orunlan'ghan emes. Gherptiki döletler bilen yézishqan mektuplar Hun yéziqida yézilghan, yaki xenzular bilen alaqe qilghanda xenzu yéziqini ishletkendek, latin tilliq döletler we gotlar bilen alaqe qilghanda latin tili we got tilini ishletken.

Hun döliti köpligen charwichi milletlerdin teshkil tapqan köp milletlik dölet, batur tengriqut dewride «sherqqe yürüsh qilip tungguslargha hujum qildi. Tungguslar deslepte baturni sel chaghlap teyyarliq körmigen idi. Batur qushun bilen kélip tungguslarning xanini öltürdi we ademlirini esir, mallirini olja élip qaytti. Gherpke yürüsh qilip toxrilargha hujum qildi we ularni qoghliwetti. Jenupta xénen rayonidiki lowxen, beyyang (aq qoyluqlar) xanlirini özige qaritiwélip, chin sulalisi dewride ming tyen tartiwalghan Hun yerlirining hemmisini qayturiwaldi we xen sulalisi bilen xénen rayonidiki kona qurullarni chigra qilip taki juna, fushi dégen yerlergiche yétip keldi. Uningdin kéyin eslidiki yen, dey begliklirining yerlirige tajawuz qildi... Kéyin shimalda xunyü, dingling, xakas, shinli ellirini boysundurdi... Yawchilar tarmar qilindi, qirip tashlandi, qalghanliri esir élindi. Roran, uysun, oghuz we ularning etrapidiki 26 el ténjitildi. Hemmisi Hunlargha tewe boldi. Barliq oqya tutqan xelq bir aile bolup uyushti.» («Tarixiy xatiriler. Hunlar tezkirisi» 110-jild, jungxua kitab idarisi, 1982- yil) Hunlar etrapidiki ellerge kéngeymichilik qilghanda oxshimighan érq, oxshimighan tildiki xelqler Hunlarning tömür tapini astida qalghan we muqerrer halda Hun til–yéziqigha tesir körsetken. Bu ularning tilini nahayiti murekkepleshtüriwetken, shunga alimlar Hun tilida mungghul, tunggus we türkiy tillarning terkibini bayqighan. Hun tilining tewelik mesilisi toghrisidiki munazire hazirghiche toxtap qalghini yoq.

Qiya tash resimliri tetqiqatchisi gey shenlin ependi choghay téghi qiya tash resimlirini tekshürüsh dawamida, brunza dewridin tömür qorallar dewrining deslepki basquchlirighiche bolghan resim we belgilerni bayqighan. Bu resim we belgiler nahayiti ghelite bolup, beziliri tekrarlinip kelgen, hem daim birqanchisi bille uchrighan, mene ipadileydighandek iken. Mesilen, «chughay téghi qiya tash resimliri» namliq kitabta körsitilgen 1020-, 1244-, 1245- resimler misal bolalaydu. (Gey shenlin: «chughay téghi qiya tash resimliri» medeniy yadikarliqlar neshriyati 1986- yil) ulardin 1020- resim (2- resimge qarang)de bir adem yüzining yénigha 3 belge uyulghan, aptor uni «yéziq xaraktérige ige belgiler yaki heqiqeten bir yéziq» dep qarighan. (Gey shenlin, gey jixaw: «ichki mungghul qiya tash resimlirining medeniyet yéshimi» béyjing kitap neshriyati 2002- yil) sol tereptiki yüz niqablan'ghan ilah, ong tereptikiliri rohqa qilin'ghan tilawet sözliri bolsa kérek. Hunlar shaman dinigha itiqat qilatti, pirixonluq ewj alghan idi. Ularning melum munasiwiti bolushi mumkin. 1244- Resim (3-resimge qarang) téximu éniq yéziq alahidilikige ige. Resimning üsti we asti teripide birdin adem sizilghan, otturisida bashqa belgiler uyulghan bolup, mukemmel bir menini bildüridighandek qilidu. Eng muhimi «chughay téghi qiya tash resimliri» diki 1245-resim (3-resimge qarang) bolup, bir ademning yénigha tikisige «» qatarliq töt belge uyulghan, bu belgiler bir-birige baghlinishliq hem bir mena ipadileydu, ularni öz'ara baghlighan asasta omumiy menisini tetqiq qilish kérek. Beziler uni yéziq emes, uruqdashliq qebililirining belgiliri dep qaraydu, emma uruqdashliq qebililirining belgiliri bolghan qebile belgisi, resim, at tamghisi, shertlik belgiler daim yekke shekilde uchraydu, mukemmel bir menini ipadilep bérelmeydu. Bu belgiler bolsa öz'ara zich baghlinishliq, tertiplik tizilghan bolup, melum menini bildüridu, hem pütün «tékist» eks ettürgen omumiy mene bilen munasiwetlik bolushi kérek. Mongghul yayliqidiki abshighich tash abidisi (4-resimge qarang)ning bayqilishi téximu diqqitimizni tartidu. Bu abide bu belgilerning adettiki qiya tash resimliri bolmastin, roshen halda yéziq alahidilikige ige ikenlikini ispatlap béridu. Uningdiki nurghun belgiler ichki mongghul qiya tash resimliridiki belgiler bilen oxshishidu, «» qatarliq belgiler bu ikki orundiki belgilerning birdeklikini körsitip béridu. Emma miladi 5-esirdiki türk yéziqi herpliri bilen sélishturghanda, bu belgiler tertipsiz, qopal, addi, qéliplashmighan, resimlik xaraktéri küchlük, iptidaiy we qalaq bolup, yéziqning eng deslepki alametlirigila ige, xalas. Bu belgiler bilen kéyinki dewrlerdiki yéziqlarning shekil jehettiki téximu köp baghlinishliqliqini körsitip bergili bolmisimu, emeliyette, noyin ura we tashqi bulghar rayonidiki bashqa Hun qebriliridin tépilghan boyumlardimu bu belgilerge nahayiti oxshaydighan, oxshash usluptiki yéziq belgiliridin 20 nechchisi bayqaldi. (5-Resimge qarang) bu herplerning köpinchisi ottura esirning deslepki mezgilliridiki türklerning orxun–yénsey yéziqigha oxshash yaki oxshishidu, bu xil belge (herp)lerni yawruasiya yaylaqliridimu uchritish mumkin. Bezi mutexesisler bu matériyallargha asaslinip, Hunlarning qedimki yawruasiya runik yéziqigha oxshap kétidighan bir xil yéziqi bolghan, bu yéziq kéyin qedimki türk yéziqining shekillinishige asas bolghan dep qaraydu. (Yalush harmata bashchiliqida tüzülgen, shü wénken, bing chüenminglar terjime qilghan «ottura asiya medeniyet tarixi» 2- tom, junggo chet'el terjime eserliri neshriyatchiliq shirkiti 2001- yili) (6-resimge qarang) bu «yéziq» ning dewri, chughay téghi we mungghul yayliqigha tarqalghanliqigha qarighandimu, eyni chaghlarda bu yerlerde paaliyet élip barghanlar Hunlar, bu yerler Hunlarning asasliq paaliyet merkezliri bolghachqa, bu yéziqning Hunlarning eng qedimki yéziqi ikenlikini tesewwur qilishqa bolidu. (Gey shenlin, gey jixaw: «ichki mungghul qiya tash resimlirining medeniyet yéshimi» béyjing kitap neshriyati 2002- yili)

Biz bu maqalini yéziwatqinimizda, éntirnit toridin mungghuliye xelq jumhuriyiti penler akadimiyisi élan qilghan eng yéngi uchurgha érishtuq. Shinxua agéntliqi olanbatur 11-april téligrammisi: yéqinqi yillardin buyan mungghuliye arxiologliri mungghuliyidin nurghun Hun qebrilirini bayqighan hem 2000 din artuq medeniyet yadikarliqlirini qéziwalghan. «Esir xewerliri géziti» ning xewirige qarighanda, mungghuliye penler akadimiyisining arxiologi torbat: «Hun qebriliridin tépilghan buyumlar ichide junggoning sherqiy xen sulalisi dewrige mensup mis eynek, oqya oqi, qiyin derixi postigha sizilghan resim, mis qazan, tash siyahdan we altun–kümüsh zinnet buyumliri bar. Mungghuliye burxan ölkisining xotigiwéndor nahiyisidin tépilghan qimmetlik yadikarliqlarni tekshürüshtin melumki, Hunlarning eyni dewrdila orxun yéziqigha oxshap kétidighan öz yéziqi bolghan» dégen. Eger bu xewer ishenchilik bolsa, bu Hun tetqiqatidiki bir tarixiy bösüsh bolup qalidu. Biz kelgüsidiki Hun yéziqi, tarixi we medeniyiti tetqiqatining yipyéngi tereqqiyatini ümidwarliq bilen kütimiz.

Arxologiye we asar-etiqe jhornilining 2004-yilliq 2-sanidin terjime qilindi.

{ Jhornal chiqqandila terjime qilghan idim, bir nechche Uyghurche ilmiy jhornalgha iwetsem basmidi, élan qilimen depmu bir nechche yilni israp qiliwétiptimen. Hazir oylisam, qérindashlarni tézrek xewerdar qilmighinimgha pushayminim bar. Kéchikip sun'ghan bolsammu éghir almighaysizler. }

[ Menbe: Orkhun.com; Torgha yollighuchi: TuranTekin ]

Urumchi Yengi Sheher

2008-10-28T21:28:00.001+06:00

Hunlarning Yéziqi

2008-10-25T18:55:00.005+06:00

*
Turghun Almas

{Menbe: Orkhun.com, imlasi tehrirlendi. ---- Aptap}

Yéqinqi chaghlarghiche sheriq we gherip alimliri arisida, Hunlarning yéziqi mesilisi heqqide bir-birige oxshimaydighan her xil qarashlar höküm surdi. Bundaq qarashlarni asasen üch xilgha ayrish mumkin.

1) Bezi tarxichilar "Honlarning yéziqi yoq idi, til bilenla cheklinetti" dégen pikirni algha süridu.

2) Bezi tarixchilar "Honlar xenzu yéziqini qollan'ghan bolishi mumkin" déyishidu.

3) Bezi tarixchilar "Honlar özliri ijad qilghan yéziqni qollan'ghan yaki bashqa ilghar milletlerning yéziqini qobul qilghan, yighip éytqanda, Hunlar yéziq qollan'ghan" déyishidu.

Tarixiy tereqiyat basquchlirining ortaq xususiyetke ige qanoniyiti we Junggoning qedimki yilnamiliridiki paktlar, yéqinqi yillarda tépilghan yazma yadikarliqlargha asaslinip, Hunlar miladidin besh esr burunla Yensey-Orxun Yéziqini qollan'ghan, dep qet'iy höküm qilish asasigha igimiz. Shundaq iken, uchaghda birinchi we ikkinchi xil qarashlarni üzül-késil ret qilish lazim. Emdi paktlargha nezer salayli:

1) Medeniyet bolsa jem'iyet tereqqiyatigha egiship tereqqiy qilidu. Honlar miladidin birnechche esr burunla féodalliq jem'iyetke qedem qoyghan. Ular shu chaghlardin bashlapla tömür, mis, altun qatarliq qara we renglik métallardin herbiy qoral, sen'et buyumliri qatarliq türlük nersilerni yasashta xéli yoquri mueyyen sewiyege kötürülgen. Tömür qorallarning yasilishi (ishlepchiqirish qorallirimu buning ichide) ishlepchiqirish küchlirining sewiyisini yoquri kötürgen. Bundaq tereqqiyat basquchida alla qachanla yéziq qollan'ghan. F. In'gilis mundaq dep yazidu: "Tömür rodisini éritishtin tartip, heriplik yéziqning keship qilinishi we uning yéziqlar üchün ishlitilishi arqiliq medeniyetke ötidu." Tarixiy tereqqiyat qanuni boyiche éytqanda, miladidin nechche esr burun métal éritip (mis, tömür, altun) türlük qorallar we saymanlar yasashta alahide yoquri sewiyege yetken, qudretlik ulugh Hun tengriqutliqini qurup, döletning teshkiliy tüzümini téximu mukemmelleshtürüp, maddiy we meniwi medeniyetning xil-muxil türlirini yaratqan Hunlarning yéziq qollanmasliqi tarixiy tereqqiyat qanuniyitigimu, eqilghimu zadi sighmisa kérek.

2) Hunlarning yéziq qollan'ghanliqini ispatlaydighan tarixiy paktlarmu az emes. Batur tengriqutning miladidin 192 yil burun Xen qiralchisi (ayal padishahi) Luy xu'gha, miladidin 176 yil burun Xen padishahi Windigha yazghan mektupliri, Kiyuk tengriqutning miladidin 162 yil burun Xen padishahi Windigha yazghan mektupi, bularning hemmisi delil bolalaydu. Mektuplerning birside Kiyuk tengriqut Xen-Wudigha mundaq dep yazghan: "Kök Tengri bilen Yer Tengrisi teripidin hayat bérilgen, Kün Tengri bilen Ay Tengri teripidin textke chiqirilghan ulugh Hun tengriquti Xen padishahining salametligini éhtiram bilen soraydu", Qaman (Shaman) dinigha étiqad qilidighan Hunlar asman'gha, yerge, kün'ge, aygha étiqad qilidighan adetke ige idi. Shunga ularning yazghan mektupliri Qaman dinining nahayiti küchlük tesirige uchurghandin tashqiri, bediiy jehettimu obrazliq xususiyetke ige idi.

3) Hunlar miladidin burunla öz dölitining herbiy we memuriy xeritilirini sizghan we uni qollan'ghan. Miladidin 36 yil burun Qutiosh tengriqut (56 - 36) öltürülgende xushalliqini basalmay qalghan Xen padishahi Yendi (48 - 33) wezirlirige bergen ziyapitide Qutiosh tengriqut hayat chéghida ishletken xeritini öz emeldarlirigha körsetken iken, mana shu xeritige Hunlar térritoriyisidiki taghlar we deryalar chüshürülgen. Shu Xerite Qutiosh tengriqutning siyasiy, herbiy ishlarni orunlashturidighan xeritisi bolishi mumkin. Miladining 48- yili Hunlarning Batis Bey xani Xen padishahi Guang-Wudigha Gu-Xing atliq Xenzu arqiliq Hunlar dölitining xeritisini mexpiy halda ewetip bergen. Mana bu xeritining Qutiosh tengriqutning xeritisi bilen oxshash xerite bolishi tebiiy. Hunlar siyasiy we herbiy ishlarni orunlashturushta xeritilerni sizip, uni qollan'ghan iken, Hunlarning u chaghdiki xeritilerdiki shertlik belgilerni yéziq arqiliq izahlighanliqida shek yoq.

4) Miladining 250- yilliri Junggo padishahi (bu mezgil üch dölet mezgili idi) Kambodjhagha wekiller ömiki ewetken. Wekiller ömikidiki Kang-Tey atliq adem dölitige qaytip kelgende, Kambodjhaliqlarning yéziqi Hunlarning yéziqigha oxshaydiken dégen. Shu chaghlarda Kambodjhaliqlar Hindi yéziqini qollan'ghanidi. Elchi Kang-Tey Kambodjhaliqlar qollan'ghan Hindi sansikirit yéziqi (yaki Qarushti yéziqi) bilen qedimki chaghlarda Hunlar qollan'ghan Yensey-Orxun yéziqining perqini taza ayriyalmay, shundaq dégen bolishi mumkin. Eng muhimi, Hunlarning yéziqi barliqini 3- esrde yashighan Xenzularmu bilidiken.

Yuqurida keltürülgen tarixy yazma paktlar (Hunlarning yazghan mektupliri, Hun xeritiliri, Kang-Teyning bergen melumatliri) Hunlarning yéziqi barliqini ispatlashqa yarisimu, lékin Hunlarning zadi qandaq yéziq qollan'ghanliqi heqqide birnerse déyish qiyin idi. Mana shu eng qiyin, eng jiddiy hel qilghuch mesile hazir üzül-késil hel boldi. Pakti töwendikiche:

5) "Kéyinki yillarda Ruslar Qazaqistan jumhuriyitining Almutadin 50 kilométir yiraqliqtiki Isiqköl etirapida bir qorghan xarabisini qazdi. Bu qézish ishlirida arxélogiye tarixigha 'Altun kiyimlik adem' dep yézilghan we yash ölüp ketken bir Türk shahzadisining maziri tépildi, shahzadining yénida kümüsh tawaqta Köktürk élipbesining deslepki shekli dep hisaplan'ghan we Türkche ikenligi algha sürülgen ibariler bar. Bu tépilma miladidin besh esr burunqi tarixqa mensup bolup, Türk medeniyitining qedimiyliqini téximu ilgiri sürdi. Bu ehwal qedimki Türk medeniyiti üstide élip bérilghan eng ulugh keshpiyatlarning biri hisaplinidu." Mana bu Hunlarning qollan'ghan yéziqi Yensey-Orxun yéziqi (Köktürk yéziqi) ikenlikini ispatlashta ret qilghili bolmaydighan pakt. Hunlar teripidin boysundurulghan we Hunlargha qérindash bolghan Türklerning yéziqini Hunlarning qobul qilip, uni qollanmasliqi zadi mumkin bolidighan ish emes. Qitanlar döliti (916-1211), ulugh Mongghul impériyisi (1209-1368) qedimki Uyghur yéziqini qobul qilip, uni dölet yéziqi süpitide qollan'ghan emesmu? Tibetlermu Mongghullar arqiliq qedimki uyghur yéziqini qobul qilip taki hazirghiche qollinip kelmekte.

Bezilerning Orxun boyliridin tépilghan Köktürk menggü tashliri we Uyghurxanliqigha dair menggü tashlargha asaslinip, Uyghurlarning yazma edebiyati 7- esrdin bashlinidu, 7- esrdin bashlap yéziqqa ige bolghan déyishliri emdi obyéktip tarixiy paktlargha yarisha ret qilinishi kérek.

Xulase qilip éytqanda, Hunlar miladidin bir nechche esr burunla Yensey-Orxun yéziqini qollan'ghan.
*

Ulugh Ana Heqqide Chochek

2008-07-22T09:30:00.007+06:00

*
Ulugh Ana Heqqide Chöchek

=============================================================
"Tülke öz inigha ürse, qotur bolur."
---- Qedimki Uyghur xelq maqali ---(Mehmut qeshqiri, TÜRKIY TILLAR DIWANI'din)
=============================================================

Abduréhim Ötkür

Muqeddime

Bir zamanda menmu sizdek yash idim,
Yashliqim ghururidin bengbash idim.
Gah yügensiz shox-asaw bir tay kebi,
Gah bulutlar ichre üzgen ay kebi.
Telpünettim hernepes mushtaq bolup,
Arzuning deryasigha qanmaq bolup.
Bir zaman teklimakan'gha ishtiyaq
Qozghilip, qoydum anga dadil ayaq.
Teliyimge hemrahimmu bar idi ---
Ki, xoten karwanliri teyyar idi.
Qaldurup chöllerde iz mangduq uzaq,
Gahi atliq, gah isheklik, gah yayaq.
Bizge yol bashlar idi héch ténimey,
Köpni körgen, köpni bilgen bir boway.
Axshimi söksök qalap, gülxan yéqip,
Sozulup aram élip chölde yétip,
Gah hikayet anglishattuq, gah rawap,
Uchrisa chölde kiyik yeyttuq kawap...

Bir küni tüshkün qilip qon'ghanda biz,
Bir qizziq chöchekni éytti bowimiz.
Belki bu chöchekni sizmu anglighan,
Yaki bir melum kitaptin oqighan.
Konirap qalmas lékin heq gep peqet,
Gerche tekrar bolsimu bir nechche ret,
Chünki köp sürtkenséri eynekni biz
Shunche roshen bolghusi öz eksimiz.
Yene her gülning puraqi özgidur,
Gül xumarlar dimaghi hem özgidur.
Shunga, u chöchek méningde ketmigey,
"Anglighanni bashqilarmu anglighay",
Dep bügün tüzdüm bayanigha qoshaq,
Bolsimu nuqsani gerche bir quchaq.

1

Bar iken teklimakanda bir sheher,
Bu sheherni der iken shehri Qemer.
Ta qedim Yipek Yolida kün we tün,
Sherq bilen meghrip ara bolghach tügün.
Pur kétip dangqi jahan'gha demmu-dem,
Boluptu elning neziride möhtirem.
Heywiti hem qesridek kashanisi
Shu zaman bazarining yiganisi.
Kochilargha sayiwen chinarliri,
Boyliship bulut bilen munarliri,
Chélinar kün aldida bom qongghiraq,
Tarqilar archa isidin xushpuraq.

Chörisi xuddi uning baghi Érem,
Bagh ara reyhan puraydu sübhi dem.
Taghlirida qashtéshi hem kehriwa,
Süp-süzük mermer bilen yaqut tola.
Süliri andin shipaliq, jilwiger,
Zer chachar her mewjude shamu-seher.
Otlishar bugha-maral pada-pada,
Qushliri perwaz qilar keng dalida.
Xelqi köp meshhur iken hüner bilen,
Qiz-juwanlar beslisher erler bilen.
Shayi-etles, zilchisidin demmu-dem
Reshk bilen heyran iken Hindu,
Ejem Shahimu öz textide mesrur iken,
Amiti, iqbalidin meghrur iken.
Özimu tawghachqa tewe shah iken,
Bolsa tawghach bir derex, u shax iken.
Hemmidin tawghach xanigha küy'oghul
Bolghinichün, su ichip andin köngül,
Ötküzerken ömrini bidert bighem.
Lékin tola qiynaydiken birla elem.
Chünki bir oghul yüzin körmey turup,
Bashlinip qaptu ömür baghida küz.
Ah chékip, hesret chékip, epghan bilen,
Uzutup yillarni shu arman bilen,
Axiri yalghuz qizini padishah
Textining warisi dep qiptu jakar.
Shah qizi hösni-jamalda hör iken,
Belki köp eller ara meshhur iken.
Bir körüp qalghan kishi boptu ada,
Ikki körse qilghusi janni pida.
Kün bilen ay tengla chiqqandek shudem,
Hösnige emdi qoshulghach taji hem.
Bir biridin qizghinip begzadiler,
Eng yiraq ellerdiki shahzadiler,
Elchisi birle tolup ketkech sheher,
Padishahqa hem yétiptu bu xewer.
Qarisa bir-biridin aliy muqam,
Emdi qandaq qilghuluq gepni tamam?
Axiri qizgha bérip erkini shah,
Qiptu xilwetxanini bashqa panah.
Raziliq bildürmigechke qiz biraq,
Tarqiliptu bezi begler her qayaq.
Beziler anglap bu qiz jawabini
Bashlishiptu öch-adawet babini.
Beziler üzmey ümid qiptu dawam,
Shah qizigha her küni yollap salam.
Shu yosun bir nechche waq ötken imish,
Aqiwette yüz bériptu gheyri ish.

2

Shu sheherning chétide bir tul ayal
Kün körerken oghli birle qedrihal.
Oghli bir palwan yigit boptu ösüp,
El ichide atisigha iz bésip.
Gahida yer baghrini tilghaydiken,
Gahida chölde kiyik owlaydiken.
Bir küni qachqan kiyikke duch kélip,
Yiqitip turghan iken oqya étip,
Del shu chaghda chöl tereptin bir peri,
Bir perikim, barche güller dilbiri,
Qolda oqya, belde xenjer parqiraq,
Astida chilan toruq shox arghimaq,
Qoghliship keptu kiyikni bituyuq,
Bu yigitning atqinidin xewiri yoq,
U peri bilgech kélip ishning sirin,
Atquchigha deptu derhal apirin.
U yigit, atliq perige bir qarap,
Téngirqap qaptu goyaki köz qamap,
"Nime bu, ademmu yaki özge sir?
Yaki kündüz uchrighan shiwiqedir?
Adimi bolsa egerche, éhtimal,
Shah qizidur "dep yigit qiptu xiyal.
Shu mehelde arqisidin at qoyup,
Bipayan chöller ara chang tozdurup,
Yétiship keptu yene bir top peri,
Xuddi baghning gülliri iken her biri.
Hemmisi attin chüshüp nizan bilen,
Shah qizigha bash égip ékram bilen,
Qoshturup qol turghudek qatar-qatar,
Boyliri goya yéngi ösken chinar.
Del shu chagh ölgen kiyikning jörisi
Körünüp qaptu yiraqtin qarisi.
Shah qizi hem kénizekler shadiman,
At qoyuptu tushmutushtin shu taman.

Elqisse, shu bayiqi mergen yigit,
Emdilettin hushigha kelgen yigit
Bashqiche halgha chüshüp nagihan,
Xuddi emdi qalmighandek tende jan.
Bir turup ah deydiken ming tolghunup,
Bir turup pah deydiken baghri köyüp,
Özimu bilmeydiken nime bolghinin,
Nime dert, nime balagha qalghinin.
Birla dert qiynaydiken barghanséri,
Shah qizining süriti ketmey néri.
Örülüpmu shu xiyal, shu weswese,
Chörülüpmu shu xiyal, shu telwese.
Shu iken janni qisip iskenjidek
Hem ghidiqlap qiynighan tilsiz tilek.
Qisqisi mergen yigit shundin buyan
Muptilaliq oqigha boptu nishan,
Ne shikar, étiz ishi, ne kalisi
Yadigha kelmeydiken ne anisi.
Künboyi ah dep yürüp, wah dep yürüp,
Tün boyi peryat bilen pah dep yürüp,
Sarghiyip chirayimu boptu saman.
Rast emesmu "hemmidin köyük yaman",

3

Ne tiwip, ne prixon, ne bir dua
Bolmighach bu ghelite derdke dawa,
Ansisi ming yalwurup, mingbir sorap,
Anglimaqqa boptu oghuldin bir jawap,
Axiri yighlap oghulmu zaruzar,
Qiptu sirni anisigha ashikar.

Ansi köz yash töküp taram-taram,
Deptu: "Jan baghrim, jiger parem balam,
Shunche derke qalghininggha men sewep,
Chünki sendin sorimidim haling ne dep.
Ne qilayki, tul xotun bicharimen,
Kaj pelek reptaridin awarimen.
Her yili bek qisqa keldi qolimiz,
Hich échilmay yaxshi ishqa yolimiz.
Ger hayat bolsa dadang u rehimiti
(Chong idi her ishta himmet gheyriti).
Halimiz bolmas idi munche yaman.
Hem séni öyler iduq alliqachan.
Hélimu bolsaq aman, bu küz chuqum,
Sadighang bolsun balam baru yoqum.
Shehirimizde qiz tola gül ghunchidek,
Tégi-tekti pakize hem ünchidek.
Etila ümid bilen öydin chiqay,
Teliyingni bir sinap körüp baqay.
Shah qizini oylima oghlum likin,
Ayni almaqtinmu bu bizge qiyin.
Her kishining öz xili, öz jori bar,
Kona tügmen chéghida öz nori bar.
Shah qizi bolmas sanga hergiz qayash.
Tangsimu turmas yaghachqa chünki tash."

Shu yusun qilsa nesihetler ana,
Hich pisent bolmaptumish lékin anga.
Eksiche, ezweliship barghanséri,
Yer quchaqlap, bash kötürmey, axiri
Deptuki: "Ger shah qizi bolmas nisip,
Ushbu derdte ölsem emdi ne ejip,
Yaxshisi mendin riza bolghin ana,
Qismitim shu bolsa emdi, elwida!"
Aqiwet bichare mezlum baghri xun,
Shu nadan, tersa oghulning könglichün,
Ta ölümge hem tewekkül eyliban,
Ordigha dadil qedem boptu rawan.

4

Elqisse, üch kün uda orda aldini
Süpürüp qilghanda izhar dadini.
Shahqa yetkech bu xewer, qiptu qobul,
Bolsimu bu elchidin köngli melul.
Meyli dep u shahmu buzmay wedisin,
Chillitiptu aldigha melikisin.

Shah qizi heyran bolup qiptu sual:
"Kim tereptin keldingiz, bu nime hal?"
Shunda u bichare mezlum natiwan,
Shah qizigha hemmini qiptu bayan.
Shah qizi mergen yigitni esligech,
Qehqehe birle külüp mesxirligech.
Deptu kim: shu oghlingiz kelsun körey,
Hem jawabin özige roshen bérey.

Ordidin qaytqach ana ming ghem bilen,
Nemliship kirpikliri shebnem bilen.
Shah qizining geplirin qiptu bayan,
Hem haqaret qilghinin tutmay nihan.
Shundimu gepke pisent qilmay yigit,
Anining köz yéshigha baqmay, isit,
Xuddi mest pildek chiqip öydin garang,
Ordigha ümid bilen boptu rawan.

Shah qizi körgech yigitning halini,
Hich tapalmay qayturush amalini,
Oylinip birdem, anga deptu kéyin:
--- Toyluqumgha küchingiz yetmesmikin?
--- Qéni, --- deptu u yigit, --- anglap körey,
Ger kérek bolsa bu janni hem birey.
--- Yaxshisi, --- deptu u qiz, --- siz sorimang,
Menmu éytmay, jéningizni qiynimang.
Siz emes, menmen digen beg chéghida,
Anglisa, qalghay pushayman déghida.
--- Meyli, --- deptu u yene, --- anglap körey,
Nime bolsa hem özümning shori dey.
Shah qizi deptu axir: "öz meylingiz,
Xun töleshke bolsa shunche rayingiz.
Aningizni öltürüp hazirghina,
Yürikini epkiling issiqqina.
Toyluqum shuldur mining, bu söz tamam,
Pailatun, pailatun, wessalam!"

5

Ordidin qaytqach oghul hali xarap,
--- Nime gep? --- deptu ana ehwal sorap.
Oghli deptu: jan ana köp qiynimang,
Toyluqi éghir iken, gep sorimang.
--- Qéni éyt, anglap baqay, --- deptu ana ---
Müshkülüngni hel qilar qadir xuda.

Shunda u tersa yigit köp oylimay,
Hemmini éytqan imish gep ayimay...
--- Jan balam ghem yimigin, --- deptu ana, ---
Sen üchün hemme nimem teyyar mana.
Ger murading men bilen hel bolsa, ta-
Bu mining issiq jénim bolsun pida.
Bir emes, ming bir yürek bolsa bérey,
Al balam, tesedduqung men bolay!

Shunda barche yer-jahan, barche hayat,
Taki u cheksiz samada kainat.
Nime qilarkin bu yigit emdi diyan,
Kütkinide aqiwetni, nagihan.
Eqlidin azghan yigit qolda pichaq,
Anining aldigha tiz keptu...
Biraq, Shu zaman boran chiqip, yer silkinip,
Kökte güldür hemde chaqmaq chéqilip,
Yaghsimu dehshette yamghur keynidin,
Shunda hem yanmay u qatil peylidin,
Axiri qanliq yürekni sughurup,
Ordigha oqtek uchuptu yügürüp...
Düm chüshüptu putliship yolda biraq
Hem yürek irghip chüshüptu nériraq.
Shunda choghdek qizirip hem nur chéchip,
Parqirap turghan yürek éghiz échip,
Deptu: "jan baghrim, jénim, altun qozam,
Bir yéring aghridimu jénim balam?"
Bu yürektin urghughan ushbu sada –
Din shuan tesirlinip hetta xuda,
Aniliq méhri üchün rehmet qilip,
Shum ejelning nöwetin hem ret qilip,
Ornigha salghach yürekni qaytidin,
Ana hem derhal turuptu jayidin.
Yoq imish oghli qéshida qarisa,
Héch kishi bilmes imish hem sorisa.
Shunga köp izlep uni sersan bolup,
Shu judaliq derdide weyran bolup,
Axiri haldin kitip qalghan kézi,
Qaytidin ish bashlaptu asman gümbizi.

6

Bayiqi qatil chöchüp heq qehridin,
Bashqa bir elge kétiptu shehridin.
Undimu bir padishahliq bar iken,
El uni taghlar diyari deydiken.
U shu yurtta bir musapir halida,
Kün körüptu nechche künler xalida.
Bir küni mirshap tépip undin xewer,
Tutqili nöker bilen keptu seher.
Shunda u bir nechchisini tash bilen,
Bezisini musht we peshwa, bash bilen
Yiqitip, qilghach tamam ziru-zewer,
Padishahqa hem yétiptu bu xewer.

Bu sheherning padishahsi hem noqul,
Héliqi melikige baghlap köngül,
Her qétim yan'ghach jawapsiz elchiler,
Uxlimay hetta u emdi kéchiler,
Gahi pul, gahi zulum qilmaq bilen
Bend iken bir chong qoshun yighmaq bilen.
Bayiqi tersa yigit palwanliqi
Xuddi shu künlerge del kelgen chéghi;
Shu seweptin padishahmu shu küni
"Bir körey" dep, tutquzup keptu uni,
Qarisa, besti yoghan bolghan bilen,
Gep-sözidin tolimu nadan iken.
Shundiqi lazim idi, dep xush bolup,
Könglige pükken ümidi qosh bolup.
Deptukim: "Qilsang eger xizmet manga,
Külgüsi dölet güli jezmen sanga,
Chünki u shehri Qemer qildi niza,
Bermikim lazim bolup qaldi jaza.
Shunda men dargha ésip pashasini,
Yetküzey melikige jezmen séni.
Shert shuki, palwanliqingni ayima,
Öz diyarim dep anga yüz qarima!"

Shunda u eqli buzuq azghin nadan,
Ne nadankim, leniti tuzkor qawan,
Baghliban düshmen'ge xizmet kemirin,
Nechche wagh telim élip jeng hünirin,
Bir küni bashlaptu u yaw leshkirin,
Qan'gha gherq qilmaq üchün öz shehirin.

Yaw terep pashasimu del shu küni
Qichqirip xas mehrimidin birsini, Deptuki:
"Bizge zeper külgen haman,
Qoyma bu eblexni hergiz tinich-aman.
Arqisidin oq étip jayla uni,
Tuymisun hem chiqmisun hergiz üni.
Chünki u öz ilige saldi japa,
Emdi qandaq kütkülük undin wapa!"

Elqisse, u yaw bashlap kirgen shu kün,
Qozghilip chöller ara dehshet quyun,
Silkinip yeru zimin, titireptu tagh,
Domilap tashlar chüshermish her qayaq.
Urulup qirghaqqa derya tashqudek,
Wadida jeren-kiyikler qachqudek,
Ürküshüp barche uchar qushlarmu teng,
Tinch yatalmay qaptu hetta shepireng.
Shunda bir böre igiz döngde turup,
Der imish huwlap anga lenet oqup:
"Ey rezil eblex, séning halinggha way,
Adimidin sendiki héch chiqmighay.
Men chéghimda öngkürüm-inim sayan
Bashlimaymen düshminimni héchqachan.
Gerche qan ichmey tapalmasmen aram,
Öz qérindashim qéni mutleq haram.
Shumidi sende ademlik xisliti?
Yaghsun emdi menggülük heqning leniti!"

7

Shu yosun ta yetküche yawdin xeter,
Uyqu ichre gherq iken shehri Qemer.
Seltenet textide shah gheplet bilen,
Mest iken her künlüki ishret bilen.
Bolsimu melum qoshun-leshkerliri,
Bolmighanken éhtiyat tedbirliri.
Chünki ne hajet urush dep oylighan,
Bashqilarni hem özidek chaghlighan.
Del shu chaghda yandurup dehshet alaw,
Basturup kirgechke elge wehshi yaw,
Anda yan'ghin, munda qirghin-qetliam
Hem talan-taraj bilen xaman tamam.
Yaw kézer pitrap goya chéketkidek,
Yer-jahanni tozitip yep ketküdek,
Qarshiliq körsetsimu yurt erliri,
Köp iken hem zor iken yaw leshkiri.
Axiri shehri Qemer boptu qamal,
Hem qamaldin yoq iken özge amal.
Gerche xan'gha ketsimu derhal chapar,
Yol yiraq, taghlar igiz, qachan barar?
Bextige qorghan témi bekmu igiz,
Tash bilen puxta sélin'ghan dexlisiz,
Yaw kirelmey qaptu sirtta xéli kün,
Tumshuqi taghqa tégip, hali zabun,
Qilsimu yaw köp hujum dehshet bilen,
Qayturar qorghan uni shiddet bilen.
Chünki emdi oyghinip shehri Qemer,
Yash-qéri, eru ayal baghlap kemer,
Qoghdimaqqa yurtini yadlap qesem,
Hemmisi qoyghan idi dadil qedem.

Qilsimu shunche jasaretler, biraq,
Tes idi yawni bosughtin qoghlimaq.
Chünki yawning sépide bir pehliwan
Bar idi, u xuddi bir ghaljir qawan.
Hich kishi berdash birelmey zerbige,
"Xep séni" dep asta qaytar keynige.
Qanchilarni shu qawan qilghach halak,
Ehli qorghan yaqisi köp boldi chak.
U idi shu bayiqi azghin nadan,
U nadan kim, bayiqi xain yuhan.
Xelq uni derhal tonalmay nechche kün,
Shu yosun u elge saptu qara kün.
Axirida beziler yetkech tonup,
Qarghishiptu tushmu-tush lenet oqup.
Beziler "emestu", dep talashqudek,
Beziler anigha yat qarashqudek.

8

Bir küni qorghan béshida bend ana,
Jeng ishigha jan bilen peywent ana.
Bir qarap meydan ara hang-tang bolup,
Héch ishenmey közige heyran bolup,
"Towa!" dep tutup yaqa ghezep bilen,
Ah uruptu misli yoq bir derd bilen:
"Way isit, nimdep séni tughqandimen!?
Nimedep aq süt bérip baqqandimen!?
Shumidi sendin yéter elge wapa?
Balimes, boldungghu yurtqa bir bala!"
Deptu-de, ottek yénip ghemkin közi,
Tashqiri chiqqan imish tenha özi.

Qolda tigh, at oynitip turghan qawan,
Tonughach hem anini körgen haman,
Étidin derhal chüshüp, renggi öchüp,
Yügürüptu aldigha oqtek uchup.
Keptu-de, quchaq échiptu anigha,
Tash kebi qatqan iken lékin ana.
Anining ötkür nigahi neyzidek
Sanjilip turghachqa közge yekmu-yek,
Tizliniptu axiri u shum qawan
Titre-titre bar wujudi, bash töwen.
Shu minut jim boptu barche yer-jahan,
Ne jahan, jim boptu hetta asman.
Munda qorghan ehli jim heyret bilen,
Anda düshmen titrisher dehshet bilen.
Shu sükünat ichre u qeyser ana
Burchini nomus bilen eylep ada,
Tigh uruptu yawgha qaynap nepriti,
Düm chüshüptu shu zaman u leniti.
Köz yumup achqunche ish boptu tamam,
Yash töküptu ana hem taram-taram.
Ne üchün yash tökkinin bilmes iken,
Köz yéshini özimu sezmes iken.
Bir chigish tuyghu bilen bihush kebi,
Yadigha héch nersimu kelmes iken.
Del shu chagh wolqan kebi partlap sheher
Étiliptu yawgha qarshi sermu-ser.
Animu shemsher bilen jengge kirip,
El bilen algha méngiptu sep yérip.
Pitriship yaw her qayaqqa urunar,
Xuddi bir bashsiz ilandek tolghinar.
Basturup qoghlar uni tashqin qiyan,
Yaw qachar pitrap perishan her taman.

Xatime

Söz tamam boldi mana, chöchek tamam,
Emdi ne hajet izahat, wessalam.
Her kishi qilsa tepekkürni hewes,
Bu jahanda héchnimerse sir emes.
Jan nime, janan nime, weten nime?
Her kishini adimi etken nime?
Yanmisa köngül öyide bir chiraq,
Gösh-tére, söngek bilen bu ten nime?
Shol irur bu chöchikimning xatimi,
Menisige yetse ger her adimi.
*

Abdurehim Otkur Sheirliri

2008-07-22T09:14:00.008+06:00

*
Xejle, Xainlar Xejle

Abdurehim Ötkür
(1949- yili 8- yanwar, Ürümchi)

Xejle, xainlarey, xejle, bu elning malini xejle,
Yitishmey qalsa ger u, hem élip sen janini xejle.

Xénimgha osma dep xejle, bégimge tasma dep xejle,
Talan-tarajidin qalghan parge nanini hem xejle.

Déhqan'gha achquzup bozni, dukan'gha toqqutup bözni,
Sélip alwanni yüz qatlam, ichip sen qanini xejle.

Kölide béliqi köp dep, yer asti bayliqi köp dep,
Qedemde ming tépip xejle, échip sen kanini xejle.

Palani aqchidur-kökchi, bu Ötkürmu yaman doqchi,
Dep parchilap bu milletni, sétip wijdanini xejle.

///////////////////////////////////////////////

Yurtum Qaldi

Abdurehim Ötkür
(1947- yil 12- dékabir)

Men tughulup oynap ösken,
Qizil güldek baghlar qaldi,
Igiz-igiz xoy chirayliq,
Yaqut tashliq taghlar qaldi.

Bugha-maral pada-pada,
Oynap yürgen saylar qaldi,
Tagh baghrida oynap sekrep,
Botichaqlar taylar qaldi.

Igiz taghning yan baghrida,
Sular éqip her yanida,
Qushlar sayrap keng qoynida,
Yéshil-yéshil qirlar qaldi.

Egip-egip boylap aqqan,
Qoruq-qoruq oynap aqqan,
Aq kümüshtek palildighan,
Baldin tatliq sular qaldi.

Su boyida shildirliship,
Tazim bilen bash égiship,
Men yitimni uzitiship,
Leyli-mejnuntallar qaldi.

Jimjit kocha, ayding kéche,
Bulaq boylap, baghche-baghche,
Yultuz sanap tang atquche,
Oynap ötken chaghlar qaldi.

Chöller ara ghérip bashim,
Qurumaydu közde yashim,
Qiyametlik qerindashim ---
Köyümchanim dostlar qaldi.

Qaldi yurtum, qaldi textim,
Qaldi méning hör jennitim,
Yawa qolida qara bextim,
Altun böshük yurtum qaldi.

/////////////////////////

Erla Bolsang Er Emes

Abdurehim Otkür

Gülla bolsang gül emes, güldek puraqi bolmisa,
Gepla bolsa gep emes, mezmun turaqi bolmisa.

Ikki putlap mangimish éyiqmu bezen tik bolup,
Erla bolsang er emes, adem siyaqi bolmisa.

Ademni adem etken uning hösni emes,
Hösni bir süret irur, dilning chiraghi bolmisa.

Bir misal: panusni kör, sham chiraghsiz yorumas,
Nur chachamdu sham chiraq, pilik we yaghi bolmisa!

Xam qapaqning ichi leshtur parqirap turghan bilen,
Méghizi shirin, yangaq, téshi qotur bolghan bilen.

Köktiki parche buluttin elge tegmes qilche nep,
Issitar elni kömür yer astida yatqan bilen.

Miwe bermes hichqachan hay-hay chapan heshqipchek,
Yamiship her nersige, ming yuqiri chiqqan bilen.

Yer béghirlap yatsimu, qoghun-tawuzning peliki,
Toldurar yéza-bazarni nimetu elwan bilen.

(Yeyyarlighuchi --- Aptap)

/////\\\\\/////\\\\\/////\\\\\/////\\\\\/////\\\\\
*

Xunen Uyghurlirining Tarixi, Medeniyiti we Hazirqi Ehwali

2008-04-29T10:21:00.002+06:00

Aptur: Abdurazaq Sayim, Hebibulla Xoja Lemjini, Turnisa Rozi, Eli Ghupur, Küresh Tahir
O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O=O

Junggo Uyghur tarixi we medeniyiti tetqiqat jem'iyitining Uyghurlarning en'eniwi medeniyitige warisliq qilish, uni tereqqi qildurush we yéngiliq yaritishni bash téma qilghan memliketlik 4- nöwetlik ilmiy muhakime yighini bu yil 5-ayning16- künidin 19- künigiche xunen ölkisining changsha shehiride ichildi. Bu yéghin'gha memliketning jay-jayliridin kelgen Uyghurshunaslar, edipler, Uyghur tili, Uyghur medeniyiti, Uyghur tarixi tetqiqati bilen shughullan'ghuchilar shundaqla axbarat, neshriyat orunliridin bolup 120 ge yéqin kishi qatnashti. Yéghinda alim, mutexessislerning ilmi maqaliliri oquldi. Hem xunen Uyghurlirigha ait türlük témilar östide tekshürüsh-tetqiqat élip bérildi. Oqurmenlerning xunen Uyghurlirining tarixi we bügünki medeniyiti, iqtisadi, turmush ehwali, örüp -aditi, yerlik milletler bilen bolghan munasiwiti qatarliqlarni chüshinishige yardimi bolush üchün, shinjang ijtimaiy penler akadémiyisidin yighin'gha barghanlarning bu heqte körgen matériyal we igiligen ehwallargha asasen yazghan bu maqalini diqqitinglargha sunduq.

Xunen Uyghurlirining Tarixi

Xunen Uyghurliri dégende hazirqi xunen ölkisining tawyüen nahiyisi tewesidiki Uyghurlar közde tutulidu. Ularning tarixini bayan qilishtin awal bu qowmning tawyüen'ge kélip olturaqlishish we shuninggha alaqidar bir qisim tarixiy karténilarni eslep ötüshke toghra kélidu.

Xunen Uyghurliri toghriliq hazirgha qeder élan qilin'ghan yazma menbelerde ularning ana yurti qumul we Turpan oymanliqi, 9-esirning otturiliridin 13-esirning 80- yillirighiche mewjut bolup turghan quchu Uyghur xanliqining memuriy bashqurush dairiside idi, dep körsitilgen.

13-Esirning bashlirida hazirqi mungghul yaylaqlirida bir siyasiy köch meydan'gha chiqqan. U bolsimu chinggizxan qurghan mongghul xanliqi idi. Chinggizxan altay taghliri etirapida yashaydighan nayman qebilisini boysundurghandin kéyin, nezerni téximu yiraq jaylargha tikken. Del mushu waqitlarda quchu Uyghur xanliqining textide barchuq art tékin isimlik bir idiqut olturghan. Bu kishi intayin batur hem dana bolup, 1209-yili wezirliri bilen meslihetliship, gherbiy lyawning quchudiki memuriy emeldarini öltürüp chinggizxan'gha elchi ewetken.

Idiqutning chinggizxan'gha béqinidighan waqti del chinggizxanning mungghul impériyisi sirtqa kéngeymichilik qilishni bashlighan waqit idi. Shunga idiqut barchuq art tékin bashchiliqidiki Uyghur qoshunliri chinggizxanning gherpke yürüsh urushlirida nahayiti zor rol oynighan.

1219-Yili chinggizxan yiraqqa yürüsh qilghuchi qoshunni bashlap éritish deryasi boyigha kelgende, idiqut barchuq art tékin 10 ming kishilik Uyghur qoshunini bashlap, mungghul qoshunigha qoshulghan, bu qoshun sir derya wadisigha barghanda,chinggizxanning chong oghli jojinng qomandanliqigha ajritip bérilgen, shundaq qilip Uyghur qoshuni sir deryasi boyidiki signax qel'esi, özgench qel'esi, ishnas qel'esi, yéngi kent, xarezm, semerqent, buxara, xojent, irandikli merwi, nishapur qatarliq sheherlerni élishta aldinqi septe jeng qilghan. Shunga chinggizxan bashliq mungghul hökümranliri bu qoshunning jenglerde körsetken ipadisige yüksek baha bérip, ularni"intizami qattiq, hemme yerde ghalip" dep medhiyiligen.

Chinggizxan hayat waqtida özliri istéla qilghan zéminlarni perzentliri we töhpikar emeldarlirigha teqsim qilip berginide, quchu idiquti mongghul impériyisining berpa bolishigha belgilik töhpe qoshqanliqi üchün, suyurghal qilin'ghan zéminlar gireliship ketken shu mezgilde özining burunqi hökümranliq dairsini öz pétiche saqlap qalghan.
Chinggizxan gherbke yürüsh qélip qaytip kelgendin kéyin, tangghutlargha yene bir qétim urush qozghighan, buning bilen bügünki chingxey, gensu, ölkilirining köp qisim rayonliri urush oti ichide qalghan.

Quchu idiquti barchuq art tékin buyruqqa binaen yene bir qétim 10 ming kishilik Uyghur qoshunini bashlap, chinggizxanning hayatidiki bu axirqi yürüshke qatnashqan. Bu urushtin kéyin, mongghul impériyisining ottura junggo rayonigha qozghighan urushining özlüksiz kéngiyishige egiship, Uyghur qoshuni ilgiri -axir bolup sichüen oymanliqi, changjyang deryasi wadisi, jenubiy junggo we shizang égizlikide bolghan jenglerge qatnashqan.

Mushu xil tarixiy sharaitta nurghunlighan Uyghurlar ichkiri ölkilerge köchüp bérip her xil paaliyetler bilen shughullan'ghan. Yazma xatirilerge asaslan'ghanda, yüen sulalisi dewirde ichkiri jaylargha köchken Uyghurlarning sani eng köpeygen mezgilde 75 ming kishige yetken.

Ichkirige köchken Uyghurlar asasliqi yongchang(hazirqi gensu ölkisi teweside) , béyjing, xéshi karidorning gherbiy qisim rayoni, shenshining pinglyang nahiyiliri hemde yünnening wuming rayonida olturaqlashqan.Yüen sulalisi ordisi néme üchün tümenligen Uyghurlarni ichki jaylargha olturaqlashturidu? Yene néme üchün nurghunlighan kishiler öz ixtiyarliqi bilen ichkiri jaylargha bérip olturaqlishidu? Buni aldi bilen yüen sulalisi hökümranlar guruhining qurulmisidin bashlap sözleshke toghra kélidu. Yüen sulalisi hökümranlar sinipining heqiqi yadrosi aqsöngekler guruhi bolup, u chinggizxan we uning qérindashlirining ewladliri hemde xan jemeti bilen qudilashqan jemetler; Yene biri mungghul we rengdar közlüklerdin chiqqan herbiy bashliqlar hemde ularning perzentlirini öz ichige alghan. Idiqut barchuq art tékin eng awal özlikidin chinggizxan'gha bey'et qilghan, beshinchi oghulluq hem goriganliq sheripige muyesser bolghan bolghachqa, yüen sulalisi qaydu we duwa topilingida shikeste yégen idiqut xan jemeti we ular bilen bir tümen tütün kishini yongchanggha köchürüp olturaqlashturghan. Yüen sulalisi tarixnamiliri we "Idiqut Uyghur xanlirining töhpe menggü téshi" diki munasiwetlik xatirilerge asaslan'ghanda, bu köchüsh miladiye 1286-yilning aldi keynide tertiplik élip bérilghan. Bu mongghul xan jemetining idiqut xan jemetining töhpisige bergen tartuqi idi.

Bir tereptin, Mongghul hökümranlar tebiqisi Uyghurlarning yuqiri tebiqe we aqilliridin paydilinip hakimiyetni idare qilish oyida bir qisim kishilerni ichkiri jaylargha köchürüp mensepke qoyghan. Yene bir tereptin, orda Uyghurlarni ichki jaylargha köchürüshte eng muhimi herbiy ishlarni bir terep qilish, topilanglarni tinjitishta Uyghur qoshunning küchidin paydilinishni asasi mexset qilghan, yene bir qisim Uyghurlar soda- tijaret üchün ichki jaylargha bérip olturaqlashqan.

Biz hazir tilgha éliwatqan xunen Uyghurliri del herby éhtiyaj üchün ichki jaylargha köchürülgen Uyghurlarning ewladliri hésablinidu. Yeni ular aldi bilen idiqut xan jemeti bilen bille yongchanggha köchken, andin ular arisidiki bir qisim kishiler herbi éhtiyaj tüpeylidin astanige bérip herbi mejburiyet ötigen, yüen sulalisi aghdurulup ming sulalisi qurulghandin kéyin, yene shu yil éhtiyaj tüpeyli xunen, yünnen, guangshi tereplerge bérip axiri xunende olturaqliship qalghan. Bu "tawyüen nahiyisi tezkirisi"de xatirlen'gen "qara bash, nami joyo, qumuldin" dégen xatirigimu uyghun kélidu. Chünki idiqut jemeti yongchanggha köchüshtin ilgiri bir mezgil qumul bilen jyuchüen ariliqida turghan.

1956- yilidin ilgiri Xunen Uyghurlirimu shu yerdiki Xuyzu qoshnilirigha oxshash "Xuyxuy" (回回) dep atalghan. 1956- yilidin bashlap"Uyghur"dégen namni eslige keltürüp shu nam bilen atilip kelmekte.

Özlirining uzaq waqtini chinggizxanning herbiy yürüshliri, yüen sulalisining herbiy yürüshliri we ming sulalisining padishahi juyuenjangning herbiy yürüshliride ötküzgen, xizmet körsitip emel tutqan örüp -aditi, diniy étiqadi, qaide- yosunliri yerlik millettin özgiche bolghan bu qowmning hazirghiche saqlinip qilishi bir möjizidur.

Azatliqtin burun xunendiki Uyghurlar bashqa az sanliq milletlerge oxshash, herqaysi dewrlerdiki eksiyetchil hökümranlarning qattiq zulumi we ikispilatatsiyisige uchrap kelgen, "yat millet", "chettin kelgen millet" dep qarilip hésabsiz zulum, xorluq we siqilishlargha uchurghan. Shundaqtimu ular ichki jehette chet el jahan'girlirining junggoni munqerz qilishigha, bulang-talang qilishigha qarshi jasaret bilen jeng qilip, özlirining issiq qanliri bilen Uyghur millitining yüksek wetenperwerlik en'enisini namayan qilidighan qehrimanliq dastanini yaratqan. 1840-Yili en'gliye jahan'girliki qozghighan.

Epyun urushi mezgilide, xunen Uyghurliridin bolghan jyen rüyen en'giliyining herbiy paraxotliri xuminni qorshiwalghan jiddiy peyitte, yéshi 60 tin éship qalghan bolsimu, xumnni saqlawatqan serkerde- jengchilerge qomandanliq qilip 17 kiche-kündüz qanliq jeng qilip, qehrimanlarche qurban bolghan. Yapun basqunchilirigha qarshi urush mezgilide (1937-yili), meshhur tarixshunas, alim jyen bozen jeyen wenming qatarliqlar bilen béyjing we tyenjin'ge bérip yapun basqunchilirigha qarshi birlik sepke qatnashqan. 1945- Yili10-ayda yaponlar zushi shehirini ishghal qiliwélip dehshetlik "öch tügütüsh" siyasitini yürgüzgende, Uyghur millitidin bolghan jyen wenbi, "uchar seksen put" dep leqimi bar jyen wenchinglar öz milliti ichidiki gumpisi bar jyen xibngyen, jyen zoshularni teshkillep yapun alwastiliri bilen élishqan.

1950-Yili " amérika jahan'girlikige qarshi turup, chawshyen'ge yardem bérish" urushi partlighanda, tawyüen nahiyisidin 100'dek Uyghur yash pidaiy qisimgha qatnashqan, ularning ichidiki jyen jiching, jiyen shyangchéng, jiyen wenyüen, jyen wenjing, jiyen ningchiyen qatarliqlar shanggenling, chilungshen qatarliq orunlarda alahide derijilik we 1- derijilik xizmet körsitip, junggo-chawshyen xelqining dostluqi üchün öchmes töhpilerni qoshqan, yéngi junggo qurulghandin kéyin, xunendiki Uyghurlarmu pütün memliket xelqige oxshash qed kötürüp, milli örüp- adet jehette hörmetke ige boldi. Diniy itiqad jehette qanuni erkinlik we kapaletke érishti. Özlirining milli hakimiyitini qurup chiqti. Iqtisasliq xadimlarni, milli kadirlarni terbiyilesh yétishtürüshte partiye we hökümetning étibar bérishige érishti, dostluq, hemkarliq we ortaq güllinish-tereqqi qilishtin ibaret yéngiche sotsiyalistik milletler munasiwitining ornitilishi bilen xunen Uyghurlirining siyasi, iqtisadiy, medeniyet jehetlerdiki orni künsayin östi.

Xunen Uyghurlirining Hazirqi Ehwali

Xunendiki Uyghurlar asasen changdé shehiride topliship olturaqlashqan, bolupmu tawyüen nahiyiside eng köp bolup, xunen ölkisidiki Uyghurlarning %95 tin köprekini teshkil qilidu.

Xunen Uyghurliri diniy étiqad, türmush, örüp-adet, medeniyet en'enisi jehette yerlik milletlerdin perqlinip yashighan we öz millitining ésil en'eniwi medenyitidin waz kechmigen, belki mushu asasta bashqa milletlerning medeniyet jewherlirini qobul qilip, uni öz medeniyitige singdürüp, özgiche medeniyitini shekillendürgen.

Xunen Uyghurlirining Diniy Étiqadi

Xunen ölkisi köp milletlik rayon bolupla qalmay, yene budda dini, dawjyaw dini, islam dini,katolik dini we xristian dini tarqalghan we köp xil din birge mewjut bolup turghan bir ölke bolghachqa, bu yerde milli mesilidin bashqa, dini mesilisimu her derijilik partkom, hökümetlerning bashtin-axir yüksek étibar bérishige érishken.

Jungxua xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin, junggo hökümiti junggodiki din'gha étiqad qilidighan we din'gha étiqad qilmaydighan her millet xelqining tüp menpeitini chiqish qilip, élimizdiki dinlarning ehwaligha birleshtürüp, diniy étiqad erkinlikini hörmet qilish we qoghdashtin bashqa, diniy étiqad erkinliki tüp siyasitini élan qilip, yolgha qoydi. Xunen ölkilik partkom, xelq hökimiti bu siyasetning ölke teweside emeliylishishige nahayiti ehmiyet berdi. 1980-Yili ölkilik hökümet gowuyüenning yolyoruqining rohigha asasen ilgiri-kiyin bolup diniy teshkilatlarning öy-mülki toghrisidiki siyasetni emilleshtürüsh mesilisi heqqide mexsus höjjet tarqitip, diniy siyasettin chetnep ketken yerlirini jiddiy, adil bir terep qildi. 1982-Yili ölkilik hökümet merkezning 19-nomurluq höjjitige asasen, partiyining diniy étiqad erkinliki siyasitini yenimu ilgirilep emilleshtürdi. Xunendiki meschitler pütünley échiwétildi. Buning bilen üzülüp qalghan diniy turmush, diniy paaliyetler eslige keltürüldi. Buzuwétilgen, igilep ishlitiwalghan meschit öyliridin rémunt qilinishqa tégishlikliri rémunt qilindi. Qayturushqa tégishlikliri pütünley qayturuldi. Ishlitilip ketkenliri pul ajritip qayta yasaldi, chéqiwétilgen meschitler alaqidar resmiyetler arqiliq qayta yasaldi.

50 Nechche yil mabeynide nurghun wetenperwer diniy zatlar etiraptiki musulmanlarni yéteklep normal diniy paaliyetler bilen shughullinip, saxawetlik ishlarni qilishtin bashqa, öz yézisining iqtisadiy qurulush we medeniyet qurulushi ishlirining tereqqi qilishi üchünmu zor töhpe qoshti. Ular özlirining ish- xizmette estayidil we semimiyliki bilen halliq jem'iyet we inaq jem'iyet berpa qilishta bashlamchi boldi.

Xunen Uyghurlirining örüp-aditi bizning örüp -aditimizge oxshitip kétidiken. Mesilen: fingshu Uyghur-xuyzu yézisida hazirgha qeder qismen aililerde quymaq salidiken, quymaq yéyishtin burun qebre yoqlaydighan adet saqlinip qalghan. Yerlik kishilerning éytishiche, quymaq sélish ishliri toy küni, nezir künliri, héyt künliri, jüme künliri élip bérilidiken. Qebre yoqlighanda axunum xetme qur'an qilip béridiken. Yene bu yézida bir meschit bar bolup, birla waqitta 300 adem namaz öteshke bolidiken. Jüme künliri bu yerdiki Uyghur, xuyzu qéri -yash, er-ayallar jüme namizi ötesh üchün bu meschitke kélidiken. Bizning örüp- aditimizdin perqlinidighan yéri ayallarmu qurban héyt namizi we jüme namizi öteydiken hem meschitke baridiken. Tawyüen Uyghurliri ejdadlirimizning bir-birini körgende salam qilidighan ésil en'enisini saqlap kelgen. Ularning ichide az sandiki chong yashliq Uyghurlar bir - biri bilen körüshkende "Salam" dep amanliq sorishidiken.

Nikahlinish ishlirida ular asasen xuyzular bilen toy qilidiken, eger xenzular bilen toy qilsa choqum shertname tüzüshi, yeni xenzu terep Uyghurlarning turmush aditige hörmet qilishqa razi bolushi shert iken. Tawyüen Uyghurlirida oghul öylesh adette tonushturush, telep quyush, chay ichürüsh, toy qilishtin ibaret töt basquchtin ötidiken.

Xunen Uyghurlirining Famile we Jemet Qarshi

Xunen Uyghurlirining bizge chongqur méhri- muhebbiti bar bolup, örüp adetlirini, til-yéziqini eslige keltürüp, Uyghur tilida sözleshni, buningdin kéyinki ewladlirini til-yéziqi bar, ismi jismigha layiq heqiqi Uyghur qilip yétishtürüp chiqishni birdek arzu qilidiken. Biz bu yézidiki bir Uyghur déhqan ailisige kirginimizde, öy igiliri bizni qizghin kütüwaldi. Biz ehwallashqach aile ehwalini soriduq. Ular bir oghlining barliqini, ötken yili herbi sepke qatnashqanliqini éytti. Ular oghlining herbiy sepke qatnashqanliqtin, yene kélip qeshqerde wezipe ötewatqanliqidin, özlirining esli bowiliri yashighan qedim diyarda turuwatqanliqidin qewetla söyinidiken. Biz yene ularning aile shejerisining bar -yoqliqini soriwiduq, ular "bar" dep bizge öyning türige qoyulghan, ustelge qizil tawar yépip qoyulghan qizil sirlaqliq bir sanduqni körsetti. Sanduq ichide tüplen'gen 16 toplam xenzuche matériyal bar iken. Öy igisi: "mana bu bizning nesep shejerimiz. Uninggha 22 ewlad nesebimizning shejerisi pütülgen" dédi. Shejere nahayiti retlik, éniq, shunche estayidil ishlen'gen iken. Tawyüen Uyghurliri bir famililikler bir yerde olturushni yaxshi köridiken. Ularning öyliri asasen ikki qewetlik bolup, turmushi xili yaxshi iken. Öyliride aile éléktér saymanlirining hemmisi bar iken. Jyen famililik Uyghurlar ailiside jyen jemetining jemet shejerisi etiwarlap saqlinidiken hem bu jemet shejerisining mezmunidin xewerdar iken, ular bu yaxshi ademni ewladtin ewladqa dawamlashturup keptu.