این رویداد از این روی پراهمیت است که از زبان مورخی است که در جبهۀ دشمن، طعم تلخ جنگ و شکست از شاهپور را شخصاً پشیده بود. آمیانوس با این که رفتار را ناشی از چاچول ( حیله )  دانسته است، کمی بعد می آورد که همین شوهر بلندپایۀ این زن ناگزیر از فرار، از کشور خویش میشود، به ایران پناه می آورد و شاهپور همسر و همۀ خویشاوندان و همچنین دارایی او را به او برمیگردانَد، و افزون بر این جایگاهی را نیز به او وامیگذارد.

فاوست بیزانسی هم از پیشکش های شاهپور به بلندپایگان مینویسد. پیشکش برای مانوئل سردار ارمنی عبارت بود از: جامۀ شاهانه ای از پوست خز، نوارهایی سیمین برای آویختن از پشت کلاه، زیورهایی که شاهان بر سینه می نشاندند، سراپرده ای ارغوانی رنگ، با فرش هایی به رنگ آبی آسمانی برای افکندن بر جلو سراپرده و ظرف های زرین برای خوان او.

برچیده از تاریخ ساسانیان

نوشتۀ دکتر پرویز رجبی

نگاره های مرتبط:

• طبقات اجتماعی در دوره ساسانی
• شهرداران، واسپوهرگان، وَزُرگان و آزادگان
• ادبيات و شعر و تاریخ‌نویسی در عصر ساسانی
• دلایل فروپاشی یا شکست ساسانیان از اعراب
• زنان در سنگ نوشته های ساسانی
• آتشکده آذرفرنبغ کاریان
• فروپاشى دولت ساسانى و گروش ايرانيان به اسلام
• سلسله ساسانیان و عشق
• اوستا
• بزرگترین جشن ملی ایران

© kian برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

شاید شگفت انگیز باشد، که این نظام تازه، از بانکی تقریباً مانند بانکهای امروز برخوردار بوده است.

کهن ترین بانک شناخته شده در ایران در زمان کوروش بزرگ، بع بانک « اِگیبی و پسران » مشهور بود. با بنیانگذاری شاهنشاهی هخامنشی و جهانگشایی کوروش بزرگ و برقراری آرامش و امنیت در آبادی ها و راه ها و همچنین آغاز رونق نقش سکه، شبه بانکداری نیز، که از هزارۀ دوم پیش از میلاد در میانرودان تا حدودی شناخته شده بود، وارد مرحلۀ نوینی شد. معمولاً کارهای مالی را معبدها به عهده داشتند، ولی از اواخر سدۀ ۷ پیش از میلاد، که با فروپاشی یا ضعف حکومت های میانرودان، معبدها توانایی پرداختن به کارهای مالی را از دست دادند، این شبه بانکها شکل جدی تری پیدا کردند. این بانکها نخست فقط وام میدادند و برای وام، گروی قابل توجهی، مانند زمین کشاورزی یا کارگر برای بهره برداری و بهره کشی، در اختیار بانک قرار میگرفت.

شاهنشاهی پارس برای نظام بانکی امکاناتی فراهم آورد، که پیشتر هرگز وجود نداشت. تا این زمان تنها امیران و روحانیان، به استثنای موردهایی کمیاب، به کار بانکداری و پول میپرداختند. ظاهراً در زمان هخامنشیان بانکهای حقیقی و خصوصی، مانند بانک اگیبی و پسران و بانک « مورشو و پسران »، برای نخستین بار به طور رسمی بنیان گذاشته شدند و یا هویتی رسمی یافتند. صدها سند بانکی از بایگانی این بانکها، از آن میان بانک وارثان شخصی به نام اگیبی از اهالی بابل به خط میخی بدست آمده است، که آگاهی های گرانبهایی دربارۀ نظام بانکی عصر باستان در اختیار ما میگذارد. با اینکه این بانک در بابل بود، ولی چون در قلمرو حکومت هخامنشیان کار میکرد، عملاً سازمانی ایرانی به شمار می آمد و حتی برای دولت مرکزی پارس، مالیات و خراج گردآوری میکرد.

آغاز کار بانک اگیبی و شرکاء به سدۀ ۷ پیش از میلاد میرسد و به گمان از زمان بخت النصر تا داریوش بزرگ فعالیت داشته است. اونگنَد، که ضمن مقاله ای ارزشمند خاندان اگیبی را معرفی کرده است گمان میکند، که نخستین اگیبی در سالهای میان ( ۶۹۰ تا ۶۱۰ ق.م ) زنده بوده است. بانک اگیبی و پسران با بانک دیگری به نام مورشو و پسران در طول فعالیت خود، همۀ توان پولی منطقه را در اختیار خود داشتند. بانک اگیبی و پسران به کارهای رهنی و اعتباری و همچنین امانتداری میپرداخت. سرمایۀ بانک صرف کارهای مربوط به مسکن، مزرعه، دام و کشتی های باربری میشد. پول، غله، خرما، آجر و دیگر وسایل مصرفی و حتی بردۀ روسپی در قبال بهرۀ زیاد بصورت جنسی به بانک سپرده میشد.

بردگان برای روابط جنسی به متقاضیان اجاره داده میشدند. گله های بزرگ در اختیار طرف قرارداد قرار میگرفت و به جای بهره تعداد زیادی از بره ها، پشم و پوست دریافت میشد. افزون بر این، بانک ادارۀ ملک افراد را در برابر سود در اختیار میگرفت. ایرانیان مقیم بابل که خود تمایلی به کار روی ملک خود را نداشتند، از این موقعیت استفاده میکردند. بانک حتی در قبال بهرۀ غیرمستقیم پرداخت بدهی افراد را به عهده میگرفت. غنایم جنگی نیز به بانک فروخته میشد.

در بانک اگیبی، حسابی مانند حسابجاری بانکهای امروزی وجود داشت و استفاده از چک نیز رایج بود. از لوحی که در بابل بدست آمده است چنین برمی آید که در ماه سپتامبر ۵۳۷ ق.م شخصی به نام تادانو مقداری نقره به « ایتی مردوخ بلاتو » رئیس بانک اگیبی سپرده است، تا در ماه نوامبر بهرۀ آن را دریافت بکند. این سند در هگمتانه تنظیم شده است و پیداست که به هنگام نوشتن سند، مسئول بانک ( یکی از اگیبی ها؟ ) در پایتخت بوده است. در این سند مقرر شده است، که وام پرداخت شده در بابل، بصورت خرما به نرخ روز بازپرداخت شود. همچنین دیده میشود که ۴ سال بعد، همین شخص در یک شهر ایرانی، به این داد و ستد پرداخته است، ولی این بار قرار شده است، که وام در هگمتانه بازپرداخت شود. در لوح های متعدد دیگری به تاریخ دوران پادشاهی کمبوجیه معلوم میشود که بانک اگیبی در پارس، در جایی به نام « خومَدِشو یا مَتِزیش »، در نزدیکی پارسه، سرگرم کار بوده است. چهار قرارداد ایتی مردوخ بلاتو، در این شهر بدست آمده است.

از سندهای مربوط به بانک اگیبی چنین برداشت میشود، که ایتی مردوخ بلاتو، در سالهای ( ۵۷۵ تا ۵۲۰ ق.م ) زنده بوده است. از اینکه این شخص، رئیس بانک اگیبی و شرکاء در سال ۵۳۶ قوم مبلغ هنگفتی از کمبوجیه، ولی عهد کوروش بزرگ، وام گرفته اند میتوان چنین نتیجه گرفت که بانک اگیبی ارتباط خوبی با دربار ایران داشته است. متأسفانه از مدارک موجود دربارۀ علت این وام گیری چیزی بدست نمی آید. امکان دارد، که دربار و یا دست کم ولی عهد با این بانک شریک بوده است. این امکان هم میتواند وجود داشته باشد، که بانک برای داشتن دستی باز در کارهای بانکی، بطور صوری از کمبوجیه وام گرفته است. در هر حال سود کمبوجیه بایستی مبلغی چشمگیر بوده باشد، که او به این همکاری تن داده است.

ظاهراًخاندان اگیبی از یهودیان مهاجر بوده اند و نام بنیانگذار بانک، یعقوب بوده است. هرگاه وام در روز سررسید پرداخت نمیشد، با جریمۀ سنگینی به میزان بدهی افزوده میشد. گاهی سندها را شخص دیگری پشت نویسی میکرد و چنانچه از طرف بدهکار، در پرداخت به موقع کوتاهی میشد،ظهرنویس مسئول پرداخت بود.

برای وامی که گرویی داشت بهره دریافت نمیشد؛ چون وام دهنده از گروی مناسبی که مانند خانه، زمین یا کارگر و برده در اختیار داشت، برای مدت وام، بصورت رهن استفاده میکرد. در یادداشت تفاهم نوشته میشد که به هنگام برگشت پول، گرو بازپس داده خواهد شد. در این نظام بانکداری، استفادۀ بیشتر، همیشه ازآن بانک بود و درصورتی که وام گیرنده از عهدۀ پرداخت بدهی برنمی آمد، گرو از سوی بانک ضبط میشد. گاهی برای یک وام هم گرو دریافت میشد، هم بهره و در سند نوشته میشد، هرچه وام گیرنده در شهر و بیرون از شهر دارد، در گرو بانک است. وام های بی بهره و بدون گرو ( قرض الحسنه )، برای راه اندازی کار دوستان و خویشاوندان بود.

اغلب، بهره بصورت ماهانه پرداخت میشد و گاهی هم یکجا و با اصل وام. برای هر قسط رسیدی جداگانه صادر میشد. به هنگام تمام شدن وام، لوح اصلی بدهی نابود میشد. از لوح های سالمی که یدست آمده اند، میتوان نتیجه گرفت که وام های مربوط به آن لوح ها هرگز تسویه نشدند! زمین، خانه، چارپا و… قسطی و از طریق بانک خریداری میشد. در لوح های بدست آمده، گاهی دیده میشود، که واپسین قسط را نوۀ وام گیرنده پرداخت کرده است.

ظاهراً سودجویی این بانک سبب فقر مردم در بابل میشده است. بویژه که دولت دریافت مالیات و خراج منطقه را به این بانک به مقاطعه میداده است و دست مأموران بانک تا حدودی در دریافت مالیات باز بوده است. شاید این موضوع توجیهی باشد برای شرکت کمبوجیه در بانک. منابع موجود نشان نمیدهند، که آیا این بانک خود نیز به حکومت مرکزی مالیات میپرداخته است یا نه.

نگاره های مرتبط:

• پاسارگاد
• شهر بابل از آغاز تا پایان
• از منشور کوروش
• بابل و بابلیان در دیدگاه هرودت
• مذهب هخامنشیان
• عکس هایی مربوط به کوروش بزرگ
• رد احتمال یکسان بودن گئومات مغ و بردیا
• درباره منشور کوروش هخامنشی
• چرا و چگونه کوروش بزرگ به این پایه از شهرت رسید؟
• نام و پیشینۀ مصر باستان در منابع تاریخی

© kian برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

ویسپرد

« آثـرونان ( موبدان ) را ایستاده خواهم، ارتشتار را ایستاده خواهم،… شهریار کشور را ایستاده خواهم، جوان نیک اندیش، نیک گفتار و نیک کردار بهدین را ایستاده خواهم، جوان سخنگوی ایستاده خواهم،… زنی را ایستاده خواهم که در اندیشۀ نیک سرآمد، در گفتار نیک سرآمد، در کردار نیک سرآمد،… مرد پاکی را ایستاده خواهم که در اندیشۀ نیک سرآمد، در گفتار نیک سرآمد، در کردار نیک سرآمد،… که از کردار ایشان جهان راستی برفزاید.»
کرده سوم
یکی از پنج جزء باقیمانده از اوستای بزرگ ساسانیان ویسپرد نام دارد. این واژه که در اوستا « ویسپرتو » آمده از دو واژۀ ویسپ + رتو تشکیل شده است. « ویسپ » یک واژۀ بسیار رایج در زبان های ایران باستان است که همراه با « هر » به صورت « هرویسپ » هم به کار میرود که به معنی « همه » یا « هماک » میباشد. « رد » در اوستا به دو معنی به کار رفته است، نخست به معنی « گاه » و « هنگام »، دوم به معنی « داور دادگاه ایزدی ». واژۀ « رد » در پارسی هم به کار رفت بر این اساس بیشتر به معنی « سردار » و « دستور » به کار رفته است. در اوستا واژۀ « رتو » بیشتر همراه با واژۀ « اهو » به کار رفته است، چنانکه در پاره ۱ از یسنا ۲۷، اهورامزدا، اهو و رتو پاکی خوانده شده است. ولی در بخش هایی از تیریَشت و فروردین یَشت، اشو زرتشت اهو و رتو و نخستین آموزگار دینی سراسر جهان خاکی خوانده شده است.
در ویسپرد اهورامزدا در جهان مینوی اهو و رتو و اشو زرتشت در جهان گیتی اهو و رتو میباشند. البته در اوستا مردمانی که از اشویی یا پاکی و راستی و درستی برخوردارند نیز « رد » خوانده میشوند. همچنین ایزدان نگاهبان نیکی ها هم به عنوان رد برشمرده میشوند. بنابراین واژۀ ویسپَرَد به معنی همۀ ردان یا همۀ سران مینوی و مادی میباشد. به گفتۀ استاد پورداوود، ویسپرد در اصل سپاس نامه ایست که نیاکان نامبردار و پارسای ما برای بخش های ایزدی، به پیگاه دادار مهربان آورده اند.
از نظر نگارش، ویسپرد شبیه یسناست بویژه به هات های ۱-۲۷ یسنا. کمتر مطلبی در ویسپرد آمده که در یسنا نباشد، به عبارتی دیگر ویسپرد همان یسناست ولی با بیانی رساتر و نیایش گونه تر که بیشتر در آن، نمایندگان آفریده های اهورامزدا بنام « رتو » یاد شده اند. به همین دلیل گاهی همراه یسنا در مراسم ها و آیین ها خوانده میشده است. ولی در شش چهره گهنبار زمان هایی بوده که بویژه ویسپرد سروده میشده است، چرا که شش گهنبار به عنوان شش جشن بزرگ دینی در ویسپرد بارها به عنوان رد « رتو » سایر هنگام های سال نام برده شده است. « این شش جشن خود از ردان هنگام های دیگر سال شمرده شده اند.»
در کرده سوم ویسپرداز هفت موبد یا آثـرَونانی نام برده شده که در رأس آنها زئوتر یا زوت قرار دارد و ایشان در محل یزشن گاه ( جشن گاه ) مراسم های یسنا خوانی، ویسپرد خوانی و سایر مراسم های مشابه را طبق اصول ویژه ای برگزار میکردند. در این مراسم ها که از شب پیش آغاز شده و تا پگاه ادامه میافته طی آیین هایی که در حین اوستا خوانی بوسیلۀ این موبدان برگزار میشده است، آب هوم که در حقیقت شیرۀ گیاهی بیابانی است، تقدیس گردیده و به گفته موبد مهربان فیروزگری به صورت نمادین چند قطره از آن در آب چاهی ریخته میشده است تا اینگونه پاکی از راه آب های به هم پیوستۀ زیرزمینی در تمام جهان گسترده گردد. این مراسم ها با جزئی ترین آیین هایشان تا حدود ۷۰ سال پیش در شهرهای کرمان و یزد برگزار میشده و هم اکنون نیز پارسیان این مراسم ها را همانگونه برپا میدارند.
همانطور که بیان شد این آیین ها در یزشن گاه که مکانی مقدس و ویژه در کنار آتش ورهرام است، برگزار میگردیده است. یزشن گاه در واقع بخشی از دربِ مهر است که بوسیلۀ شیارهایی بنام « پاوی » یا « کش » که روی کف زمین ساخته شده است، محصور میشود. این شیارها بطور نمادین پاکی آیینی درون یزشن گاه را حفاظت میکنند. سنگ یا میزی در یزشن گاه است بنام « اورویس » که موبدان، مراسم آیینی را روی آن میچینند و موبد زوت، پشت آن قرار میگیرد. روز پیش، آیین مقدماتی که موبدانِ پارسی آن را « پراگنا » مینامند، انجام میشودو معمولاً این آیین بوسیلۀ موبد « راسپی » برگزار میشود. در مراسم روز پیش موبد راسپی وظیفه دارد با آب پاک کلیۀ آلات مورد استفاده در مراسم و همچنین یزشن گاه را پاک و آماده مراسم نماید. همچنین او باید برسَم را نیز آماده کند که تشکیل شده از شمار مشخصی شاخه انار یا میله های نقره ای که بوسیلۀ برگ نخل بایستی به هم بسته شوند.
از دیگر مراسم های روز پیش، تقدیس آب زوهر، تهیه پراهوم با کوبیدن هوم در هاون و همچنین تهیه جیوام میباشد. روز پس از مراسم را دو موبد که یکی در مقام زوت و دیگری در مقام راسپی است، برگزار میکنند. در آغاز، زوت یک اشم وهو میسراید و با راسپی مبادله واج و خواندن یسنا یا ویسپرد را آغاز مینمایند و در پایان این مراسم با پیشکش آب زوهر یا تقدیس شده با چاه آب به پایان میرسد.

برچیده از نوشتۀ موبد پدرام سروش پور

ماهنامۀ فـَروَهـر

نگاره های مرتبط:

• گذری بر تمدن اسلامی
• آتشکده آذرفرنبغ کاریان
• آداب و اخلاق زرتشتی
• قیام مزدک
• ارداويراف نامه
• ظهور مزدک در شاهنامه فردوسی
• دین بودایی
• اسلام در اروپا
• اخلاق عرفانی درمسیحیت
• مجسمه های داى بوُتسوُ ، بودای بزرگ

© kian برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

آثَرَوَنـان ( پیشوایان دینی ) Atharavanan،

رَثه اِشتَـران ( گردونه داران یا رزمیان [ ارتشتاران ] ) Rathah Eshtaran، و

واستریوشـان ( برزیگران ) Vastar Youshan.

در یسنـا ۱۹ از گروه چهارمی به نام هوتَخشـان ( پیشه وران و توده ی مردم ) Houtakhshan، نام برده شده است.

ظاهراً گـروه واپسیـن ( هوتَخشـان ) در اصل با گروه برزیگـران یک طبقه را تشکیل میداده اند. تقسیم جامعه به سه طبـقه به پـیش از ساسانیان مربوط میشود، که در تجدید سازمان اداری و تشکیلات اجتماعی، به پیشه وران نیز بصورت طبقه ی چهارم هویتی نو دادند. برخی از منابع مانند طبری و ثعالبی این تقسیم بندی را به پای جمشید افسانه ای مینویسند و برخی دیگر مانن کتاب تـاج و مسعـودی به پای اردشیـر پاپگـان. با این همه با توجه به نقش خسرو انوشیـروان در افکـندن نظام نو میتوان گـمان برد که او، دست کم، به طبقات از دیـربـاز موجود، رسمیت بخشیده است. رسمیت تاریخی این تقسیم بندی از هر زمانی که باشد، به این نکـته ی مهم باید اشاره شود، که ایـران شاید نخستین کشوری بوده باشد که در آن به « صنـف »، در جایگاه گروهی که اعضای آن کار همگونی را انجام میدهند، توجه شده است. در روزگار سختگـیر سـاسـانی حتی هریک از این طبقـات چهـارگـانه به چند گـروه کـوچکـتر تقسیم شده بودند. برای نمونه، آثروَنان « پیشوایان دینی » گروههایی همچون موبـذان، هیربُـذان، داوران، دستـوران و آموزگـاران ( مُغان اندرزبُذ ) را تشکیل میدادند.

گردونه داران یا ارتشتاران به دو گروه اسـواران ( فرماندگان مستقل سواره ) و پیادگـان ( مردمان و روستائیان عادی ) تقسیم میشدند که زیر نظر « ایران سپـاهبُـذ » خدمت میکردند. جالب توجه است که هریک از این طبقات از دیرباز همواره آتشکده ای ویژه ی خود داشتند. در نوشتارهای پهلوی گزارش های مربوط به این آتشکـده ها غـوطه ور در افسـانه آمده اند. این که اهـورامـزدا در آغـاز آفرینش آذرفرنبغ، آذرگـشنسـپ و آذربَرزین مهـر را برای پاسبانی گیتی آفرید و با دست خویش نشاند، به خوبی نیاز به تبیین و تثبیت را نشان میدهد. جَم نیز همه ی کارها را بیشتر به یاری آذرهای گـشنسـپ، فرنبغ و برزین مهر کرده است. بنا بر روایات در زمان پادشاهی تهمورث، چون مردم بر پشت گـاو سریسوگ از خونیرس به دیگر کشورها میرفتند، شبی در میان دریا آتـش که در آتشدانی بر پشت گاو قرار داشت با خُشار ( فشار ) باد و موج دریا، به دریا افتاد و به جای آن، سه آتش درخشیدن گرفتند: آذرگشنسپ، آذرفرنبغ و آذربرزین مهر. آتشکده ی بزرگ آذرگشنسپ، که آتش ارتشتـاران و شهریاران است، آتشکده ی فرَنبَغ، که آتش آثـرَوَنان ( روحانیان ) است و آتشکده ی برزین مهر، که آتش کشاورزان و پیشه وران است. این سه آتشکده ی رسمی ایران، آتش وَرَهـرام ( بهـرام ) خوانده میشوند. اینکه بنیان آن به زمان شاهان داستانی و افسانه ای بازمیگردد، حکایت از بسیار کهنسال بودن پرستاری از آتش در ایران باستان دارد.

برگرفته از تاریخ ایران در زمان ساسانیان – دانشگاه همدان

نوشته شادروان دکتر پرویز رجبی

نگاره های مرتبط:

• شخصیت شاهپور دوم ( ذوالاکتاف )
• ادبيات و شعر و تاریخ‌نویسی در عصر ساسانی
• میراث ساسانیان: ایرانشهر یا شکست در برابر اعراب؟
• زنان در سنگ نوشته های ساسانی
• تقسیم بندی طبقات اجتماعی در دوره ساسانی
• آتشکده آذرفرنبغ کاریان
• شهرداران، واسپوهرگان، وَزُرگان و آزادگان
• خسرو اول انوشیروان دادگر (خسراو انوشک ربان عادل)
• تجارت در دوره ساسانیان
• دلایل فروپاشی یا شکست ساسانیان از اعراب

© kian برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

فشارهای همه جانبه ای که بر مردم مصر وارد می شد، قیام هایی را به دنبال داشت. این قیام ها که اکثر با خشونت همراه بود، تخریب مقابر و ویرانی ساختمان های دولتی را نیز موجب می شده است. این وقایع همزمان با پایان یافتن دورۀ امپراطوری باستان مصر آغاز شده است. این ناآرامی ها از همه بیشتر نابسامانی های اقتصادی، برهم خوردن معادلات واقعیت اجتماعی را نیز سبب می شد.کاهنی به نام «ایپوور»[۱] این وقایع را در یادداشت های خود ذکر کرده و مهمترین آنها را به تفصیل نوشته است. این شورش ها انقراض حکومت فراعنه و زمینه های به قدرت رسیدن حکام محلی و بزرگان روستاها را حتی فراهم کرده است. باور کهنۀ مصریان دربارۀ مقام الوهیت فرعون دیگر مورد تأیید نبود و از بین رفت . حکومت های محلی روستایی یعنی همان نوم ها اکثر کم دوام بوده و به همین دلیل دورۀ آرامش نیز کوتاه گزارش شده است. مهمترین این نوم ها نوم هراکلئوپولیس(هیراکُن پولیس)[۲] بود که محل آن در ناحیۀ امروزی «بنی سوئف»[۳] شناخته شده است. زمان حکومت این نوم از ۲۱۸۰ تا ۲۰۲۵ پیش از میلاد بوده است. بحران روحی سیاسی در مصر در اشعار حماسی و غنایی – اجتماعی مصریان ثبت شده اند، از آنجمله است «شکوه های یک دهقان» و قطعه شعری که در آن «کشاورزی خسته از زندگی با روان خود هم صحبت می شود».

در سال ۲۰۵۵ پیش از میلاد مسیح ایجاد و حدت مصر علیا به وسیلۀ «منتوهوتپ»[۴] صورت گرفت و این آغاز سلسلۀ یازدهم مصر بود. او پایتخت خود را در تب انتخاب کرد که ناحیۀ امروزی کارناک ولوکسور است. این آغاز دورۀ میانۀ امپراطوری مصر بود که از ۱۹۹۱ تا ۱۷۷۸ پیش از میلاد مسیح زمام دار بود. سلسلۀ دوازدهم که پایتخت های آن مرتب تغییر می کرد، با ایجاد تحول و دگرگونی های گسترده، شکوفایی فرهنگی را برای مصریان به ارمغان آورد. سلسلۀ دوازدهم این سیاست موفق را مدتی ادامه داد. فراعنۀ این سلسله با لشکر کشی های خود به سرزمین های دور و نزدیک، روند سیاست خارجی خود را در مقایسه با سلسله های پیشین کاملاً تغییر دادند و از سال ۱۸۷۸ تا ۱۸۴۱ پیش از میلاد مسیح در صدد گسترش قلمرو امپراطوری مصر بودند.

در این مقطع زمانی که هم اکنون ذکر شد (۱۸۷۸ تا ۱۸۴۱ پیش از میلاد مسیح) سسوستریس سوم (اوسرتسن)[۵] بر مصر حاکم بوده است. در این زمان مصریان در سوریه، فلسطین و نوبی نفوذ کردند و از جمله با جزایر کرت[۶] در دریای مدیترانه مناسبات بازرگانی برقرار کردند. در عرصۀ سیاست داخلی قدرت های محلی یعنی نوم ها تحت فشار قرا گرفتند و قدرت فراعنۀ جدید به صورت متمرکز ومقتدر زمام امور را در دست داشت.روز به روز در این زمان تجارت مصریان از راه دریا با کرتیان و ساکنان سرزمین پونت[۷]  گسترش بیشتری می یافت.

طی جنگ های داخلی گسترده یک بار دیگر دولت واحدی در مصر بر سر کار آمد و قدرت روحانیان را محدود کرد. در این دستاورد سهم کشاورزان قابل توجه بوده است. آمنهمت سوم[۸] که از ۱۸۴۰ تا ۱۷۹۲ پیش از میلاد مسیح فرعون مصر بود، دریای موریس[۹] را در فایون[۱۰]  به تصرف درآورد و با پیوند دادن آن با رود نیل زمین های زیادی را به زیر کشت برد و بارور کرد. معابد بزرگ به شمار زیاد ساخته شد و به نام آمون خدای جدید و بزرگ تب نام گذاری شد. در این زمان مقابرمجلل و باشکوهی ساخته و تجهیز شدند حتی سران نوم ها نیز به تقلید از فراعنه به ساختن معابد بزرگ برای خود اقدام کردند. اهرام متعدد و لی کوچک و نه چندان مجلل  ساخته شدند . این اهرام بیشتر دارای دیوارهای خشتی بودند و برای شاهان محلی و معدودی فرعون – خداها ساخته شدند. هنرمندان  و مجسمه سازان تندبس های عظیمی برای فراعنه ساختند که برخی از آنها چهار متر ارتفاع داشته اند. عصر شکوفایی ادبیات مصر نیز همین زمان بود و داستانها و رُمان هایی به رشتۀ تحریر درآورده شدند. رُمان افسانه گونۀ «سینوهه دریانورد»[۱۱] و نگارش قصه های کوتاه و داستان های حماسی نیز از همین دوره در مصر رونق یافت. علم و هنر در ابعاد گوناگون رواج یافت، ولی بطور سیستماتیک و سازمان دهی شده ثبت و ضبط نشد. دانش هایی که بیش از علوم دیگر در فهرست های فرهنگی – علمی مصریان آمده اند، عبارتند از: هیئت و نجوم، ریاضیات و پزشکی که در قلمرو دانش پزشکی جراحی و دامپزشکی نیز پیشرفت قابل توجهی کرد.

مصریان از این زمان رسماً به تأسیس مراکز علمی و فرهنگی پرداخته و دانشمندان، هنرمندان، منجمان و شاعران و ادیبان بی شماری را پرورش داده اند. از سال ۱۷۸۰ پیش از میلاد مسیح، نابسامانی ها ناآرامی های داخلی یک بار دیگر در مصر گسترش یافت که بر اثر آن هیکسوس ها[۱۲] به قدرت رسیده اند. این حاکمان بیگانه حدود سال ۱۷۱۰ پیش از میلاد مسیح به اوج قدرت خود در مصر رسیدند. شاید بتوان برخی از عناصر فرهنگی حوریان را در میان هیکسوس ها یافت[۱۳]. پایتخت آنها آواریس در ناحیۀ لاگون[۱۴] گزارش شده است. مرکز قدرت آنها در دلتای شرقی بوده است. گروه های متعدد هیکسوس ها به وسیلۀ اقوام سامی تقویت می شده اند. پس از آنکه این مهاجمان در ناحیۀ دلتای شرقی مستقر شدند، قریب به یک قرن در مصر ماندند و به ویرانگری و غارت پرداختند و تقریباً بیشتر مظاهر فرهنگی، علمی، هنری و اقتصادی مصر را نابود کردند. آنها نه تنها بر شمال مصر بلکه بر فلسطین نیز به مدت یکصد سال فرمانروا بودند.

همزمان با سلطۀ هیکسوس ها بر شمال مصر، نوم ها قدرت را در جنوب مصر در دست داشته اند. قیامی پیش از سال ۱۵۷۰ پیش از میلاد مسیح از منطقۀ جنوب مصر آغاز گردید و گسترش یافت. رهبری این قیام به دست آهموزه (آمازیس)[۱۵] بود و وی در سال ۱۵۷۰ پیش از میلاد مسیح پیروز شد و سلسلۀ او تا سال ۱۰۸۵ پیش از میلاد مسیح زمام امور را در دست داشت. آمازیس سلسلۀ جدیدی را در قالب یک امپراطوری نیرومند تأسیس کرد. پایتخت این امپراطوری تب[۱۶] بود. آمازیس پس از پیروزی اش مصر را برای مدتی با بنیادهای نیرومند اقتصادی در جهان باستان به سرزمین های دیگر شناساند.

فراعنۀ مقتدر سلسلۀ هجدهم مصر را به صورت بزرگترین قدرت در مشرق زمین درآوردند. مصر در زمان زمام داری آمنوفیس یکم[۱۷] که از ۱۵۴۵ تا ۱۵۲۰ پیش از میلاد مسیح زمام دار بود رهبری قدرت های شرق را به عهده داشت. سیاست های موفق وی به وسیلۀ توتموزیس یکم[۱۸] (توتمس یکم) که از ۱۵۲۰ تا ۱۵۱۰ پیش از میلاد مسیح سلطنت کرده قاطعانه دنبال شد. مصر در این زمان به قصد تصرف سرزمین نوبی ابتدا با آن همدست شد و برای نخستین بار توتموزیس یکم تا کرانۀ رود فرات پیشروی کرد.

اوج نیرومندی سلسلۀ هجدهم در دورۀ زمام داری ملکۀ هچپسوت[۱۹] بود که از ۱۴۹۴ تا ۱۴۷۲ پیش از میلاد مسیح سلطنت کرد. این فرعون بانو مبادلات کالا را با شمال آفریقا در پیش گرفت و تجارت مصر را به واقع رواج و رونق داد. مصریان، در این زمان به برپا کردن استحکامات گسترده ای در مناطق زیر سلطه شان که از زمان توتموزیس یکم آغاز شده بود، ادامه دادند و مصریان از پیشروی های توتموزیس در ناحیۀ فرات و رسیدن به سوریه، عقب نشینی نکردند. در راستای تجارت گستردۀ مصریان در دورۀ هچپسوت با سیاه پوستان آشنا شدند. هچپسوت با برادر ناتنی خود به نام توتموزیس سوم[۲۰] که از۱۴۹۴ تا ۱۴۴۰ پیش از میلا د مسیح سلطنت کرد، ازدواج کرد و با او در قدرت شریک شد. این فرعون در سوریه، فلسطین و با اقوام میتانی به جنگ پرداخت. بزرگترین این نبردها، جنگ خونین مگیدو[۲۱] در ناحیۀ جنوب غرب ناصره[۲۲] بود که در سال ۱۴۷۲ پیش از میلاد مسیح به وقوع پیوست. فرعون در این جنگ از سربازان مزدور بی شمار و ارابه های جنگی استفاده کرد.

مصریان از زمان ورود هیکسوس ها به مصر با اسب آشنا شدند و هم اکنون با ساختن ارابه به طور کامل برای جنگ های سنگین مجهز و مسلح گردیدند. توتموزیس سوم در این جنگ از ناوگان مجهزی نیز که تدارک دیده بود، بهره گرفت. در سرزمین های سوریه و فلسطین توسط حکام متعددی که با یکدیگر سازگاری و تفاهم نداشتند، ناآرامی هایی به وقوع پیوست. در سال ۱۴۴۰ پیش از میلاد مسیح آمنوفیس (آمنهوتپ)[۲۳] دوم بر تخت سلطنت نشست و تا سال ۱۴۱۰ پیش از میلاد مسیح به مدت سی سال زمام امور را در دست داشت. او به فرعون ورزشکار معروف است و بسیار تنومند و دارای روح و روانی آرام بوده است. وی در کمانکشی، قایق سواری و قایقرانی، تیراندازی و شکار زبانزد مصریان بوده است. این فرعون مبتکریک دیپلوماسی فعال و موفق در تاریخ مصر است. افزون بر این تجارت با سرزمین های همجوار و دوردست را در برنامۀ کارخود قرار داد و از جمله مناسبات بازرگانی مصریان را با کرت و بابل بیش از پیش رونق بخشید. جانشین وی آمنوفیس سوم[۲۴] بود که از ۱۴۰۰ تا ۱۳۶۳ بیش از میلاد مسیح سلطنت کرد. این فرعون سیاست های سلف خود را مجدانه دنبال کرد و کشور را در مدت درازی در صلح، رفاه و آرامش نگهداشت.

دوران سلطنت سی و هفت سالۀ آمنوفیس سوم با موفقیت و صلح و سازش درداخل کشور و با سرزمین های بیگانه همراه بود. وی به مجرد به قدرت رسیدنش در سال ۱۴۰۰ پیش از میلاد مسیح ابتدا باب مناسبات تجاری و سپس سیاسی (دیپلوماسی) را با کشور های همسایه گشود و در ادامۀ سیاست های پدرش از جزایر کرت تا سرزمین بابل همزمان به یک دیپلوماسی موفق دست زد و با برقراری تجارت با این دو کشور این مناسبات را به کمال مطلوب رساند. تاریخ مصر باستان سیاست های صلح طلبانۀ این فرعون مصر را کم نظیر و موجب ارتقاء منزلت مصریان در سراسر جهان دانسته است.وی بقای حکومت خود را در سایۀ همین سیاست های مثبت و سودمند تأمین و میسر کرده است. زبان دیپلوماسی در زمان وی زبان بابلی بوده است. این واقعیت به وسیلۀ پژوهشگران با مطالعۀ اسناد ال – آمرنه، مورد تأیید قرار گرفته است. از نظر ساختار سیاست داخلی ابتدا آمنوفیس سوم بر آن بود تا از هرگونه نفوذی در اهرم سلطه جلوگیری کند و این امر را موجب برقراری آرامش و صلح در جامعه و سازش همۀ اقشار در کنار یکدیگر می دانست، ولی وضع بدین منوال نماند و اعمال فشارهای گوناگون از سوی نومارک ها (سران نوم ها) و نفوذ و مداخلۀ کاهنان آمون تب در امور سیاسی، فرهنگی و هنری ، شرایط را تغییر داد.

فرعون فرهیخته و صلح طلب برای جلوگیری از هرگونه سوء استفاده هایی که از سوی کاهنان احتمال بروز آن می رفت، معابد بزرگی که همه دارای ستون های مجلل و اندرونی باشکوه بودند، از جمله در تب ساخت. آمنوفیس سوم معبدی در نوبی برای خویش ساخت و آن را به بهترین نحو آراست. او مقابر صخره ای متعدد و زیبا به جای اهرام برپا کرد. از جمله می توان از معبدی[۲۵] که همزمان مقبرۀ هچپسوت در «دیر البهاری»[۲۶] بود ساخت و آراست، نام برد. وی صحنه های پیروزی های مصریان بر دشمنانشان را به وسیلۀ نقاشان و حکاکان به تصویر کشید و تندیس های عظیم را برای فراعنۀ پیشین ساخت. تندیسی که در همان زمان مجسمه سازان برای آمنوفیس سوم ساخته اند بیست متر ارتفاع داشته است.

وی در عرصۀ دین از یکسو آیین های دینی و مراسم مذهبی را به بهترین نحو ممکن برگزار می کرد. نقوش و تصاویر خدایانی که دارای سرجانوران بودند در معابد و اماکن دینی مستقر کرد. وی آمون خدای تب را گرامی داشت و او را «نفس برای زیست» نامید و از سوی دیگر در بزرگداشت پتح[۲۷]  خدای آفرینش ورممفیس و خدای خورشید که هم اکنون آتون – رع[۲۸] بود، با جدیت تمام و سخاوتمندانه، کوشید. این مجموعه از پدیده های دینی، به وسیلۀ وی دین شناسان و مورخان را شگفت زده کرده بود. این عوامل به زودی به صورت یک بحران دینی در مصری خودنمایی کرد که آمنوفیس چهارم وارث آن شد.

پس از آمنوفیس سوم، آمنوفیس چهارم[۲۹] در سال ۱۳۶۳ پیش از میلاد مسیح بر تخت پادشاهی مصر نشست. وی بعد ها به اخناتون[۳۰] معروف شد و تا سال ۱۳۴۵ پیش از میلاد مسیح به مدت هجده سال زمام دار بود. وی عامل بروز تشنج و هیجان های مهار ناشدنی در ارکان دینی مصریان شد. آمنوفیس چهارم نظام«چند خدایی»[۳۱] حاکم بر دیانت مصریان را به یک نظام «تک خدایی خورشید پرستی»[۳۲] مبدل کرد. این خدایگونه آتون نام داشت. او دربار خود را به گونه ای شگفت انگیز و بی سابقه باشکوه و جلال فراوان آراست و کاخی تحت عنوان آخناتون در نزدیکی – ال – آمرنه ساخت. او آیین های آمون پرستی را ممنوع و برگزاری مراسم بزرگداشت و تقدیم قربانی و هدایا به معبد آمون را متوقف کرد و کاهنان این رب النوع را مورد تحقیر قرار داد. آمنوفیس چهارم کلیۀ تصاویر، نقوش و تندیس های آمون را منهدم کرد. وی بر آن شد در عرصه های هنری آزادی عمل به جود آورد. به تصویر کشیدن نیم تن، همسرش نفرته ته[۳۳] ، ترسیم نقوشی از زندگی کاملاً طبیعی و ساختن مجسمه های متعدد و متنوعی از این دست و از همه مهمترین به اجرا در آوردن سرود دسته جمعی «آوای خورشید»[۳۴]  و تفهیم این و سرود تحت عناوین ایده آل های «نور، زندگی، عشق و حقیقت» به مردم نتیجۀ این اقدامات آمنوفیس چهارم گزارش شده است.

اقدامات رفرمیستی این فرعون به زودی پس از مرگش درهم شکست و فرو ریخته شد. براین اساس داماد او که توتانخامون[۳۵] نام  داشت و از ۱۳۴۵ تا ۱۳۳۶ پیش از میلاد مسیح به مدت ۹ سال زمام دار بود، به تب بازگشت زیرا موضع رادیکال او و پدرش نه تنها کاهنان را خشمگین بلکه احساسات دینی مردم مصر را نیز جریحه دار کرد. آمنوفیس چهارم و دامادش توتانخامون هر دو مورد تنفر روحانیان مصری قرار گرفتند و به او لقب «پادشاه مرتد» دادند. مردم مصر نیز هیچ گونه احساس خوبی نسبت به او نداشتند. قدرت مصر در زمان او به پایین ترین حد خود رسید و مهم تر از نفوذ مصر در سوریه و فلسطین به شدت کاسته گردید.

پس از این دورۀ پر آشوب تحت عنوان «دورۀ رفرم دینی» در زمان زمام داری هرمهب[۳۶] که از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۰۵ پیش از میلاد مسیح گزارش شده است، آیین ها و سنن پیشین از نو احیا گردید. هرمهب یکی از افسران ارشد ارتش اخناتون (آمنوفیس چهارم) بود. هرمهب نام اخناتون را از همۀ الواح کتیبه ها، نقوش و یادمان های دیگر زدود و هنرمندان، نقاشان و حکاکان  را وادار کرد تا نام اخناتون را از کلیۀ آثار پاک کنند. افزون بر این کلیۀ آثار منحصر به اخناتون را منهدم کرد. به این ترتیب یک بار دیگر مصریان در کنار آیین های سنتی و خدایان کهن مصریان قرار گرفتند. هرمهب مناسبات دوستانه و بسیار صمیمانه را با گروه های مذهبی برقرار کرد و معابد را بزرگترین پایگاه های تبلیغاتی خود قرار داد.

کاهنان معابد از جمله روحانیان معابد آمون پیوسته از او حمایت کرده و از او به نیکی یاد نموده و به سود او تبلیغ می کرده اند.

[2] . Herakleopolis (Hierakonpolis)

[3] . (بنی صوف، بنی سوئفBeni suef (

[4] . Mentuhotep

[5] . Sesostris III. (Usertesen)

[6] . (جمعKretische Inseln (

[7] . Punt

[8] . Amenehmet III

[9] . Moeris – See

[10] . Faijun

[11] . Seefahrer  Sinuhe

[12] . Hyksos

[13] . Ploetz, k: A. a. O. S. 70( واژه هیکسوس در زبان مصریان از ریشۀ «هکا-کاسوت= heka – chasut به معنای فرامانروایان بیگانه است)

[۱۴] . Lagunengebiet

[15] .   Amasis) ُُ Ahmose ( = Amosis

[16] . Theben

[17] . Amenophis I. ( 1545-1520v.Ch)

[18] . Thutmosis I. ( 1520-1510 v.Ch)

[19] . Hatschepsut (1494-1477 v. Ch)

[20] . Thutmosis III. (1494-1440 v.Ch)

[21] . Megiddo

[22] . Nazareth

[23] . Amenophis II. (Amenhotep II). 1440-1410 v.Ch

[24] . Amenophis III. (1400-1363 v.Ch)

[25] . Grabtempel

[26] . (دیرالبهاری، دیرالبحاری…) Der – el – bahari

[27] . Ptah

[28] . (هم اکنون به جای امون – رع Amun – Ra  قرار گرفته است) Aton – Ra =

[29] . Amenophis  IV. (1363-1345 v.Ch)

[30] . Echnaton

[31] . Polytheismus

[32] . Sonnenmonotheismus

[33] . Bute  der  Nefretete

[34] . Sonnengesang

[35] . v.Ch) Tutanchamun (1345-1336

منابع نگاره :

1. عنوان کتاب : تاریخ مصر باستان
2. نویسنده : اردشیر خدادادیان
3. مشخصات نشر :تهران، سخن، ۱۳۸۸
4. مشخصات نشر الکترونیکی : مصر باستان، تاریخ ما ۱۳۸۹

نگاره های مرتبط:

• امپراطوری یا عهد فراعنۀ دورۀ میانۀ تاریخ مصر
• سرنوشت سیاست داخلی و مناسبات خارجی در امپراطوری مصر عهد میانه
• آغاز انحطاط سیاسی سلسله های سوم و چهارم مصر ناشی از افزایش اقتدار اشراف
• دوران پادشاهی جدید و امپراطوران این دوره مصر در آثار مورخان
• هنر معماری معابد مصریان باستان
• ادبیات در مصریان باستان
• دیانت مصریان و منزلت و مقام خدایان در میان آنها
• کلیات تمدن و فرهنگ مصر
• اوضاع اجتماعی مصر و تبعات سیاست های توسعه طلبانۀ فراعنۀ سلسلۀ هجدهم
• مناسبات اجتماعی مردم مصر در دورۀ امپراطوری میانه

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

تاریخچه پول در ایران

انسان‌های اولیه که دسته جمعی می‌زیستند، نیازی به تعویض کالا نداشتند. بعد از به وجود آمدن طوایف و قبایل مبادله‌ی کالا به کالا رواج یافت. مبادله‌ی کالا به دلایلی با مشکلاتی همراه بود. برای رفع مشکلات ابتدا از فلز برای مبادله استفاده کردند و پس از مدتی به فلزات گران‌بها و سبک وزن، از جمله طلا، نقره و مس رو آورند.
در بیشتر کشورهای شرقی و آسیایی، فلزی که در مبادله‌ی کالا از آن استفاده می‌شد، حلقه‌ای شکل بود. و در سه هزار سال پیش از میلاد از آن استفاده می‌کردند که می‌توان آن را قدیم‌ترین وسیله‌ی مبادله، پیش از اختراع سکه، دانست. در کاوش‌های شوش حلقه‌هایی از ویرانه‌های معابد، از دوهزار سال قبل از میلاد، به دست آمده است. استفاده از فلزات سبک وزن و کم حجم و گران‌بها، که معاملات را سهل و ممکن می‌ساخت، مورد قبول عامه قرار گرفت. بدین ترتیب مرحله‌ی پیدایش پول آغاز شد.

واژه‌ی پول

پول از کلمه‌ی یونانی Obolos گرفته شده و آن سکه‌ای بود برابر یک ششم درهم یا دراخم. کریستین سن معتقد است کلمه “پول” در زمان اشکانیان به ایران راه یافته است.
“سکه” نام دستگاه آهنینی بود که برای مهر زدن بر پول‌هایی که در میان مردم رایج و با آن معامله می‌کردند، به کار می‌رفت. بعدها آن را اثر مهری می‌نامیدند که روی سکه‌های حک می‌شد.
بنابراین سکه عبارت است از یک قطعه فلز به وزن معین که روی آن علامت رسمی دولت، یا حکومتی که عیار و وزن آن و ارزش آن را تعهد می‌کند، قید شده است.

سکه در ایران در دوره ی هخامنشی

بی‌شک پیش از دولت هخامنشی و تصرف لیدی در سال ۵۶۴ قبل از میلاد ایرانیان به اختراع پول اقدام کرده و در کشور خود رواج داده بودند. پس از سقوط لیدی به دست کوروش، “یونا” یکی از ساتراپ‌نشین‌های هخامنشی شد که در “ساردس” کارگاه ضرب سکه بود و در زمان کوروش کبیر خشایارشاه و کمبوجیه در آن ضرب سکه می‌کردند.
داریوش بزرگ سومین شاهنشاه هخامنشی (۵۲۱-۴۸۵ قبل از میلاد) بر آن شد پولی ضرب کند که در همه جا پذیرفته شود و در سراسر کشور اعتبار داشته باشد و بر خلاف مسکوکات قبلی فقط ارزش محلی نداشته باشد. زیرا سکه‌هایی که در آن زمان در ایران رواج داشت، هیچ‌یک از آن شاهنشاهان هخامنشی نبود

نخستین سکه‌ای که از آن زمان باقی مانده سکه داریوش است که شهرت جهانی دارد. این سکه را یونانی‌ها “دریکوس” یعنی “داریوش” می‌نامند که آن را نباید با کلمه‌ی زرینه و درینه یکی تصور کرد. سکه‌ی داریوشی از زرناب بود. در زمان هخامنشیان هیچ‌یک از حکام و پادشاهان محلی حق نداشتند بدون اجازه‌ی داریوش به نام خود سکه زنند، فقط اجازه داشتند با اجازه‌ی داریوش سکه‌ی نقره بزنند، چرا که ضرب سکه‌ی طلا در انحصار مرکز بود. نخستین سکه‌ی داریوش احتمالا در سال ۵۱۶ قبل از میلاد ضرب شده است.
پس از فتح یونان به دست سپاهیان ایران و اختلاط ایران و یونان، واژه‌ی درم در ایران متداول شد که اصل آن دارشم (دراخم) یونانی است و ایرانیان آن را درم گفتند که نام پول بود و اعراب بعدها این واژه را از ایرانیان اقتباس کردند. از مسکوکات دوره‌ی هخامنشی، به جز دریک شکل یا سیکل، درم؛ کرشه را می‌توان نام برد. واحدهای کوچک‌تر مسکوک زر، نیم‌ستاتر و یک‌سوم‌ستاتر نامیده می‌شدند.

سکه در دوره‌ی اشکانی
با غلبه اسکندر بر ایران سکه‌های طلا کمیاب و از جریان خارج شد. در آن زمان دیگر در ایران طلا ضرب نمی‌شد. سلوکی‌ها در معاملات داخلی خود سکه‌های نقره به کار می‌بردند و اشکانیان نیز به تقلید از سلوکیان از پول نقره استفاده می‌کردند. اشکانیان از نقره و مس و مفرغ نیز سکه می‌زدند. جنس برخی از این سکه‌ها از برنج بود که روی آن لعابی از مس داده بودند.
سکه‌های این دوره دو نوع بود: نوع اول مسکوکات نقره‌ی چهاردرخمی با تعدادی مسکوک مسی؛ و نوع دوم یک‌درخمی نقره و مسکوکاتی از مس. نوع اول سکه‌ها در شهرهای یونانی‌نشین و نوع دوم در مراکزی که تحت حکمرانی مستقیم پارت‌ها بود، ضرب می‌شد.

مسکوکات دوره‌ی صفوی
سکه‌های عصر صفوی از طلا، نقره و مس بود. سکه‌های زمان شاه عباس “عباسی” نامیده می‌شد. این سکه‌ها نخست از جنس نقره بود. هر پنجاه‌عباسی را یک “تومان” می‌گفتند، که ده‌هزار دینار قیمت داشت. در این دوره مسکوک طلا وجود نداشت. فقط سکه‌های طلا را که “شاهنشاه” نام داشت، هنگام جلوس شاه بر تخت سلطنت و در جشن نوروز ضرب می‌کردند. این سکه‌ها در میان مردم رواج نداشت و آن را اشرافی نیز می‌گفتند. علت این نام‌گذازی بهای زیاد آن‌ها بود.

سکه‌های رایج این دوره “غزبیگی” یا “غازبیگی” برابر پنج‌دینار یا یک‌دهم شاهی؛ “بیستی” معادل بیست‌دینار یا دوپنجم شاهی؛ “پول سیاه” یا “قراپول” معادل بیست‌وپنج دینار یا نیم‌شاهی؛ “شاهی” معادل پنجاه دینار؛ و “عباسی” معادل دویست دینار یا چهارشای بود. تا انتخاب ریال به منزله‌ی واحد پول در ایران، در سال ۱۳۰۸ شمسی و حتی سال‌ها بعد از آن، از این واحدهای پولی استفاده می‌شد.
پس از صفویه نیز از این مسکوکات استفاده میکردند. در دوره‌ی نادشاه واحد پولی به نام “نادری” وجود داشت، که ارزش آن ده‌شاهی بود.

مسکوکات دوره‌ی قاجاریه
واحد اصلی پول قاجار تومان، قران و شاهی بود. تومان واژه‌ی ترکی ایغوری است به معنی ده‌هزار که در تقسیمات لشکری هر ده‌هزار سرباز تومان و فرمانده‌ی آنها امیرتومان نامیده می‌شد. تا پیش از قاجار از این واحد پولی استفاده نمی‌شد. در دوره‌ی مغول ده‌هزار دینار را برابر تومان می‌دانستند. کسروی یک‌تومان مغول را برابر صدهزار تومان امروز می‌داند. تونان طلا اولین بار در زمان فتحعلی‌شاه قاجار ضرب شد.
وزن آن در ۱۲۲۴ قمری (۱۱۸۸ شمسی) یک‌مثقال و یک‌ششم مثقال بود. در سال ۱۲۹۸ قمری در زمان ناصرالدین‌شاه، وزن طلای تومان کاهش یافت و ارزش آن برابر ده‌قران نقره یا ده‌هزار دینار شد. اما سکه‌ای به نام دینار وجود نداشت. در سال ۱۳۰۸ شمسی که آحاد پول ایران تغییر کرد، تومان به معنای ده ‌ریال شد که هنوز هم این لفظ رایج است.
در زمان فتحعلی‌شاه، سکه‌ی نقره‌ی جدید، یعنی “قران” متداول شد، که معادل یک‌دهم تونان و پنج‌عباسی یا بیست‌شاهی بود. در این زمان شاهی به صورت سکه‌ی مسی در آمده بود. بنابراین سه شکل سکه در ایران رایج بود: تومان‌های طلا، قران نقره و شاهی مسی. ولی پول رایج سکه‌های نقره بود.

پول دوره‌ی قاجار تا اوایل دوره‌ی پهلوی رایج بود. اما طلا پشتوانه‌ی پول نبود. در سال ۱۳۰۸ شمسی طلا پشتوانه‌ی پول شد. مسکوک نقره‌ی یک‌ریالی به نمایندگی ریال طلا در کشور رایج و قران برچیده شد؛ مسکوک نقره، نیم‌ریالی، دوریالی و پنچ‌ریالی شد.
ریال در اصل واژه‌ی اسپانیایی است و آن نام سکه‌ی نقره‌ای رایج در آن سرزمین بود که به معنی “شاهی” است. این واژه مترداف “رویال” (Royal) انگلیسی و “رگالیس” لاتین است که آن هم به معنای شاهی است و از ریشه “رکس” (Rex) یعنی شاه است.
از مسکوکات قانونی طلا در ایران در دوره‌ی رضاشاه، سکه‌ی پهلوی است که بر اساس قانون مصوب سال ۱۳۱۰ شمسی در مجلس شورای ملی، که برای تعیین واحد و مقیاس پول ایران به تصویب رسید، سکه‌ پهلوی طلا به ارزش صدریال ضرب شد. این سکه دارای عیار ۹۰۰ در هزار بود و با عکس شیر و خورشید و پادشاه مزین شده بود.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ در بهار ۱۳۵۸ سکه‌ی طلای ایرانی ضرب شد که به نام “بهار آزادی” که دارای همان عیار پهلوی است. مسکوکات ریال نیز در این دوره ضرب و اسکناس نیز مانند زمان پهلوی منتشر شد.

نشر اسکناس
مدیریت بانک در ایران را ایران ‌شناسان بنام نظیر هوتم شیندلر و ژوزف رابیو بر عهده داشتند. با ابتکار رابیو بانک شاهنشاهی اقدام به چاپ اسکناس‌های کوچک کرد و هم از این راه وارد زندگی روزمره مردم شد و سود سرشاری کسب کرد. اسکناس در آغاز قرار بود با پشتوانه‌ی طلا چاپ شود، اما بعدها با پشتوانه‌ی نقره به چاپ رسید و نیز می‌بایست پشتوانه طلا برابر هفتاد درصد اسکناس‌های در گردش باشد که بعدها به رقم پنجاه درصد و پس از آن به سی درصد تبدیل سد؛ که در حقیقت هفتاد درصد اسکناس‌ها یدون پشتوانه بود، که این کار سود سرشاری برای بانک در بر داشت

یک تومانی دوره ناصر الدین شاه قاجار  معادل ۲٫۳۰۰٫۰۰۰ریال امروز

پنج ریالی دوره رضا شاه پهلوی  معادل ۳۸۹٫۰۰۰ریال امروز

پنج ریالی دوره رضا شاه پهلوی  معادل ۳۸۹٫۰۰۰ریال امروز

ده ریالی دوره رضا شاه پهلوی معادل ۷۷۱٫۰۰۰ریال امروز

ده ریالی دوره رضا شاه پهلوی معادل ۷۷۱٫۰۰۰ریال امروز

بیست ریالی دوره رضا شاه پهلوی  معادل ۱٫۵۴۲٫۰۰۰ریال امروز

بیست ریالی دوره رضا شاه پهلوی معادل ۱٫۵۴۲٫۰۰۰ریال امروز

صد ریالی دوره رضا شاه پهلوی معادل ۷٫۷۱۴٫۰۰۰ریال امروز

صد ریالی دوره رضا شاه پهلوی معادل ۷٫۷۱۴٫۰۰۰ریال امروز

پانصد ریالی دوره رضا شاه پهلوی معادل ۳۸٫۵۷۰٫۰۰۰ریال امروز

پانصد ریالی دوره رضا شاه پهلوی معادل ۳۸٫۵۷۰٫۰۰۰ریال امروز

برچیده از : www.yadeyar.ir باز نشر از tarikhema.ir

نگاره های مرتبط:

• خدمات تمدن باستانی چین : اختراع کاغذ

© masoud برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

اریک فون دانکین در کتاب طلای خدایان خود می نویسد در اتاقی عمیق که متعلق در نزدیکی اقصر که متعلق به دوره ی شاهان بود نقش برجسته ای از دوره ی انسان های ماقبل تاریخ را داشت این سنگ چهار ونیم اینچ طول و دو و نیم اینچ عرض داشت.بدون شک این سنگ متعلق به ۴۰۰۰-۹۰۰۰سال قبل از میلاد مسیح است.

بنا به گفته ی دانشمندان این دایناسور در ۱۳۵۰۰۰۰۰۰۰ سال پیش زندگی می کرده اگر این موجود قبل از بوجود آمدن انسان زندگی می کرد چگونه اجداد ما آن را نقاشی کرده اند؟

در یوتا یک تصویر کشیده شده از سرخپوستان Anasazi وجود دارد که در بین سالهای ۱۵۰ قبل از میلاد تا ۱۲۰۰ بعد از میلاد می زیستند این تصویر تمام صفات مربوط به یک دایناسور را دارد.

در تهراناوینیو در کشور کامبوج در معبد .Ta Prohm abounds این تصوایر نقاشی شده اند چگونه می شود این دایناسور که در ۶۵ میلیون سال پیش زندگی می کرده توسط مردم این مکان در هزاران سال قبل دیده شده باشد

تصویر سمت راست یک دایناسور در حا جنگ کردن از کتاب Buried Alive توسط درکتر Jack Cuozzo از غارهای Bernifal از کشور فرانسه درج شده است.

فارن بارنس در کتاب هنر سنگی آمریکا می نویسد

‘In the San Rafael Swell, there is a pictograph [picture symbol] that looks very much like a pterosaur, a Cretaceous flying reptile’…” (Swift, Dennis, “Messages on Stone,” Creation Ex Nihilo, vol. 19, p. 20). This figure, about 7 feet long from wing-tip to wing-tip, is actually painted with a dark-red pigment. Indians of the Fremont culture are thought to have inhabited the “Swell” between 700 and 1250 A.D. Black Dragon Canyon is named for the pictograph which resembles a large winged reptile with a headcrest. On the left is shown a photo of one of the curious “dinosaur” petroglyphs near Middle Mesa at the Wupatki National Park. This particular petroglyph is called “Puff the Magic Dragon,” and appears to be a depiction of a fire-breathing dinosaur. Though there is no certain way to date such petroglyphs, this carving is believed to be at least several hundred years old.

در سن رافائل تروم عکسی است که خیلی شبیه به pterosaur کرتاسه ی خزنده ای که پرواز می کرده است وجود دارد.

این موجود چیزی نزدیک به هفت فوت بال داشته که با رنگدانه های قرمز نقاشی شده د فرهنگ سرخپوستان fremont  که در بین سالهای ۷۰۰ و ۱۲۵۰ میلادی زندگی می کردند این موجود اژدهای سیاه کایرون ناکیده می شد.که عکس مشخصاتی شبیه به نوعی خزنده ی بالدار به نام petroglyphs را داردبرای توصیف نفس آتشین این جانور هیچ روش خاصی وجود ندارد عکس حدقلا چندصد سال عمر دارد.

درسال ۶۰۰ قل از میلاد هنرمند بابلی در دوران پادشاهی Nebuchadnezzar شکل هایی برجسته در دروازه ی ishtar  کشیده شد در سال ۱۸۷۰ باستان شناس آلمانی به نام Robert koldeway  در دروازه ی بابل تصادفا اشکال حیوانات را بصورت متناوب بروی سنگ لعابدار کشف کرد اما چیزی که در اینجا به شکل می آمد شکل اژدها ها بود که در میانه ی سنگ توصیف شده بود این سنگ در حال حاظر در موزه ی برلین است.

در اندونزی باستان شناسان تصاویر متعددی از موجودات طولانی شبیه hadrosaurs. ها پیدا کردند که در تصاویر ذکر شده این موجودات توسط مردم باستانی آنجا شکار می شدند.

در داستان های آسیایی نیز توصیف متداولی از شکل اژدها وجود دارد مجسمه ی اژدهای baked  که از برنز از سلسله ژو ۱۱۲۲ تا ۲۲۰ قبل از میلاد یا سلسله ی یا سلسله هان از ۲۲۰ ق م تا ۲۲۰ میلادی که شکل های متعددی از دایناسور های baked مثلpator  ovir که تمام قسمت های بدن به درستی تصویر شده است را دارد حتی سه انگشتی بودن این موجود تنها تفاوت با فسیل اصلی آن وجود شاخ در آن است.برای مقایسه تصویر واقعی و مجسمه این موجود در اینجا قرار داده شده است.

این مجسمه در موزه ی هنر مترویولتین نگهداری می شود.

 تصویر  متعلق به مجسمه ای از دوره ی شانگ ۱۱۲۲-۱۷۶۶ ق م در چین است که تصویری از دایناسوری به نام saurophus  را توصیف می کند.

این مجسمه ی چینی نیز دایناسوری به نام glendive  را نشان می دهد که ۲۰۰۰ سال قدمت دارد

در ۲۶ feb  سال ۲۰۰۰ مقاله ای منتشر شد که در آن به گلدانی که HESION  که در موزه ی هنر های زیبای بوستون نگه داری می شود اشاره شد این گلدان ۵۵۰ سال قبل از میلاد مسیح ساخته شده بود  در آن هرکول قهرمان افسانه ای یونان با موجودی که سری شبیه به دایناسور دارد می جنگد.

شکل به گلدانی که ۵۳۰ سال قبل از میلاد مسیح ساخته شده است اشاره می کند Thomas H. Carpenter  در کتاب یونان باستان شرح می دهد که تصویر مربوط به یک mosasaurus است.این تصویر نمی تواند مربوط به یک دلفین یا موجود دیگری باشد این شکل نشان می دهد که یونانیان در ۳۰۰۰ سال قبل این موجود را دیده اند.

تصویر مربوط به مجسمه ی دایناسوری با رنگ قرمز مایل به قهوه ای با صفحات مثلثی شکل است که تا دم امتداد یافته و دارای دست و پا نیست و نشان می دهد که موجود دارای دست و پا نیست و بروی زمین می خزیده.این تصویر متعلق به یک terracottastatuesm بوده است.

تصویر متعلق به ۳۳۰۰ سال قبل از میلاد در بین النهرین است (Moortgart, Anton, The Art of Ancient Mesopotamia, 1969, plate 292.)

حیوان دقیقا شبیه به دایناسوری به نام Apatosaurus است شبهات های زیادی بین آن دو وجود دارد پاها گردن و چهره و …

در ۲۵ ژانویه ۲۰۰۳ مجله ی National Geographic   مقاله ای ارائه داد برای اولین بار در قبرستانی در Manshaat Ezzat یک جعبه لوازم آرایش باستانی پیدا شده بود.که بروی آن شکلی هایی از دایناسور هایی با گردن دراز نقش بسته بود.

سمت راست مربوط به  موزایکی در روم باستان مربوط به سال ۲۰۰ میلادی است. Paul Taylor, author of The Great Dinosaur Mystery and the Bible, likens them to the web-footed Tanystropheus shown beside.

تصویر مربوط به موزاییک زیبایی از یکی از عجایب هفتگانه است به نام موزاییک نیل از    Palestrina و صحنه ی رود نیل از مصر تا اتیوپی را به تصویر می کشد.دانشمندان معتقد اند که این موزایک کاری از دمتریوس نقشه بردار از اهالی اسکندریه است که در روم کار می کرده و در آن سیاه پوستان آفریگایی مشغول شکار برخی از انواع دایناسور که در یونانی به نام KROKODILOPARDALIS به معنی تمساح پلنگ ساخته شده می باشد.

(Finley, The Light of the Past, 1965, p. 93.)

Henry Rowe Schoolcraft  زمین شناس سرخپوست تباری بود که مطالعات گسترده ای بروی سرخپوست ها کرده بود داستان او در مورد موجودی بنام Unktehi چیزی شبیه گاو نر اما بزرگتر با کله ی بسیار بزرگ جالب است او شکل های متعددی از این موجود را در سال ۱۸۵۰ نقاشی کرده بود.چیزی شبیه یک خزنده دارپا با ستون فقرات بریده ی تاج شکل که از سرخپوستها الهام گرفته بود سالها بعد فسیل های این موجود در دریاچه ی سویریور کانادا کشف شد.

(Mayor, Fossil Legends of the First Americans, 2005, pp. 235-237).

در اواخر سال ۱۸۰۰ ساموئل هوارد مدیر بخش هنری باستان شناسی موزه ی اوکلند در بازدید از منطقه ی Grand Canyon که Havasupai Canyon نیز نامیده می شد در هنگام بازدید از فسیل های یک فیل نقاشی هایی یافت که او را شگفت زده کرد او اعتقاد داشت که آن تصویر باستانی از یک دایناسور است که امروزه از آن به نام Edmontosaurus یاد می شود.

در میان بومیان استرالیا نیز داستان هایی از مخلوقاتی که شبیه به دایناسور هایی به نام plesiosaur هستند نیز در میان هر دو قبیله ی بومی اطراف دریاچه ی Galilee دیده می شود.کمی آن طرف تر در میان بومیان شمال استرالیا نیز از یک موجود با گردن دراز یاد می شود در میان بزرگان قبیله Kuku Yalanji داستان هایی از Yarru موجودی با صفات قابل ملاحظه شبیه به  plesiosaur  که در دریاچه ها زندگی می کند دیده می شود.

همچنین در جنوب آفریگا نقاشی های روشنی از نوعی از دایناسور دیده می شود که جاپاهای آن نوع دایناسور نیز در آن منطقه کشف شده است.

نگاره های مرتبط:

• باتری اشکانیان / پارتیان

© Ramin Fakhari برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

«با تمام قدرت به هوا پرتاب شد! ستون عظیمی از دود و آتش مانند ده هزار خورشید درخشان به هوا برخاست. این صاعقه مرگبار تمامی دشمنان را به خاکستر تبدیل کرد!»

حال بیایید از گذشته های دور به زمان حاضر برگردیم و به توصیفی که از انفجار بمب اتمی شده است نظری بیفکنیم:

نویسنده ای به نام «لورنس» که در بهار سال ۱۹۴۵ میلادی ناظر انفجار آزمایشی نخستین بمب اتمی در «الاموگوردو» واقع در «نیومکزیکو» بوده چنین نوشته است:

«درست در آن لحظه یک روشنایی عظیم که گویی متعلق به این جهان نبود مانند روشنایی هزاران خورشید از بطن زمین به هوا برخاست. در آن لحظه ابدیت خاموشی گرفت و زمان از حرکت باز ایستاد. فضا گویی سراسر در نوک یک سنجاق جمع شد. زمین دهان گشود و آسمان شکفته شد…! »

آیا این توصیف شاعرانه از انفجار نخستین بمب اتمی آمریکا با آنچه قرنها پیش در متون باستانی آمده شباهت ندارد؟

یک شباهت عجیب دیگر!

پس از آنکه نخستین بمب اتمی در «الاموگوردو» آزمایش شد کارشناسان مشاهده کردند که محل انفجار با بلور گداخته سبزرنگی پوشیده شده است. در حقیقت بر اثر این انفجار عظیم دانه های شن تبدیل به بلوری سبز رنگی شده بودند!

چند سال پس از پایان جنگ جهانی دوم، دانشمندان باستان شناسان مکانی را در نزدیکی شهر «بابل» قدیم حفاری کردند. این مکان زمانی از شهرهای بزرگ بین النهرین (عراق کنونی) بود که «کورش» پادشاه ایران آن را تصرف کرد و «اسکندر» آن را به عنوان پایتخت آسیایی برگزید. گفته می شد که برج مشهور بابل – یعنی همان برج بلندی که به روایت تورات، پسران نوح کوشیدند برای رسیدن به آسمان بنا کنند – در این مکان بوده است. باستان شناسان بر آن بودند تا با انجام دادن یک حفاری عمودی ، زمین را مانند چاهی کنده پایین بروند. با این کار می توانستند به اطلاعات ارزنده ای درباره لایه های گوناگون و آثار تمدنهای باستانی و اشیایی که در اعماق زمین مدفون شده بود پی ببرند و یافته های خود را براساس دوره های گوناگون فهرست برداری کنند. در جریان این حفاری ابتدا از لایه های سطحی شهر «بابل» پایین تر رفتند تا آنکه به یک شهر قدیمی تر رسیدند. بین هر یک از لایه ها براثر جاری شدن سیل یا وزش توفان مواد رسوبی برجای مانده بود. باز هم به حفاری ادامه دادند. هرچه پایین تر می رفتند به تمدن های قدیمی تر می رسیدند که برخی از آنها متعلق به ۶۰۰۰ یا ۷۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح بود. در زیر آنها نشانه هایی از تمدن چوپانی پدیدار گشت و پایین تر از آن دانشمندان موفق شدند آثاری از تمدن غارنشینی با ابزارهای بسیار ابتدایی کشف کنند.

این کاوشها زمانی پایان یافت که سرانجام در زیر همه لایه های قبلی ناگهان با سطح سخت بلور ذوب شده سبز رنگ برخورد کردند. درست مانند آنچه پس از انفجار آزمایشی بمب اتم در «الاموگوردو» مشاهده کرده بودند!

آیا همه چیز بر اثر انفجار هسته ای به پایان رسیده و بشر دوباره از اول غارنشینی آغاز کرده بود؟

این پرسش با پرسش دیگری تکمیل شد و آن اینکه آیا بشر در آینده دوباره گور خود را به دست خود حفر نخواهد کرد و دوباره به دوره غارنشینی باز نخواهد گشت؟

بمباران اتمی دو شهر ژاپنی «ناگازاکی» و «هیروشیما» توسط آمریکا ( یعنی دارندۀ نخستین بمب آتمی جهان) هر چند به منزله لکه ننگی بر دامان تمدن بشری برجای ماند، اما مید است این تجربه دردناک ضد بشری درش عبرتی شود برای همه جهانیان تا هیچ ملت فرهیخته ای در آینده اندیشه اهریمنی به راه انداختن یک جنگ هسته ای را در سر نپروَراند!

نگاره های مرتبط:

• نگاهی به سروده‌ ی شهریار درباره آتش سوزی پارسه
• سنگتراشی ها و نقوش های تخت جمشید
• دلایل شکست هخامنشیان از اسکندر مقدونی
• باگواس خواجه اسکندر
• پس از اسکندر مقدونی چه گذشت؟
• آریو برزن قهرمان ایرانی مقابل اسکندر
• ارشک ارزاس
• اوستا
• وحدت سیاسی و تعامل فرهنگی در شاهنشاهی هخامنشی/پی یر بریان
• شاپور اول فرزند اردشیر دومین شاه ساسانی

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |